પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.227

પાર્વત્યુવાચ-
વિસ્તરેણ મયાચક્ષ્વ મંત્રાર્થપદગૌરવમ્ ।
ઈશ્વરસ્ય સ્વરૂપં ચ તદ્વિભૂતિગુણાંસ્તથા

તદ્વિષ્ણોઃ પરમં ધામવ્યૂહભેદાંસ્તથા હરેઃ ।
સર્વમાખ્યાહિ તત્ત્વેન મમ સર્વસુરેશ્વર

ઈશ્વર ઉવાચ-
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।
વિભૂતિગુણસંઘાતં તદવસ્થાત્મકં હરેઃ

યઃ પરઃ પુરુષો વિષ્ણુર્નારાયણ ઉદાહૃતઃ ।
સ ઈશ્વરશ્ચ જગતાં પરમાત્મા સનાતનઃ

વિશ્વતઃ પાણિપાદશ્ચ ચક્ષુષ્માન્વિશ્વતઃ પ્રભુઃ ।
વિશ્વાનિ ભુવનાન્યસ્મિન્ધામાનિ પરમાણિ વૈ

ધારયન્સોઽપ્યત્યતિષ્ઠેન્મનાંસિ ચ મનીષિણામ્ ।
એવં બહુસ્વરૂપઃ સઞ્છ્રીપતિઃ પુરુષોત્તમઃ ।
ઈશ્વરર્ય્યા સહભોગાર્થં દિવ્યમંગલરૂપવાન્

બૃહચ્છરીરોઽગ્નિસમાનરૂપો યુવા કુમારત્વમુપેયિવાન્હરિઃ ।
રેમે શ્રિયાસૌ જગતાં જનન્યા સ્વજ્યોત્સ્નયા ચંદ્રૈવામૃતાંશુઃ

અયં ચ જગદીશ્વર્ય્યા કુમારો નિત્યયૌવનઃ ।
કંદર્પ્પકોટિલાવણ્યઃ સ તસ્થે પરમે પદે

ભોગાર્થં પરમં વ્યોમ લીલાર્થમખિલં જગત્ ।
ભોગેન ક્રીડયા વિષ્ણોર્વિભૂતિદ્વયસંસ્થિતિઃ

ભોગે નિત્યસ્થિતિસ્તસ્ય લીલાં સંહરતે કદા ।
ભોગો લીલા ઉભૌસ્તસ્ય ધાર્ય્યેતે શક્તિમત્તયા

ત્રિપાદ્વ્યાપ્તિઃ પરે ધામ્નિ પાદોસ્યેહાભવત્પુનઃ ।
ત્રિપાદ્વિભૂતિર્નિત્યા સ્યાદનિત્યં પાદમૈશ્વરમ્

નિત્યં તદ્રૂપમીશસ્ય પરે ધામ્નિ સ્થિતં શુભમ્ ।
અચ્યુતં શાશ્વતં દિવ્યં સદા યૌવનમાશ્રિતમ્

નિત્યં સંભોગમીશ્વર્યા શ્રિયા ભૂમ્યા ચ સંવૃતમ્ ।
નિત્યૈવેષા જગન્માતા વિષ્ણોઃ શ્રીરનપાયિની

યથા સર્વગતો વિષ્ણુસ્તથા લક્ષ્મીશ્શુભાનને ।
ઈશાના સર્વજગતો વિષ્ણુપત્ની સદા શિવા

સર્વતઃ પાણિપાદાંતા સર્વતોઽક્ષિશિરોમુખી ।
નારાયણી જગન્માતા સમસ્તજગદાશ્રયા

યદપાઙ્ગાશ્રિતં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
જગત્સ્થિતિલયૌ યસ્યા ઉન્મીલનનિમીલનાત્

સર્વસ્યાદ્યા મહાલક્ષ્મીસ્ત્રિગુણા પરમેશ્વરી ।
લક્ષ્યાલક્ષ્યસ્વરૂપા સા વ્યાપ્ય કૃત્સ્નં વ્યવસ્થિતા

શૂન્યં તદખિલં વિશ્વં વિલોક્ય પરમેશ્વરી ।
શૂન્યં તદખિલં સ્વેન પૂરયામાસ તેજસા

સા લક્ષ્મીર્ધરણી ચૈવ નીલાદેવીતિ વિશ્રુતા ।
આધારભૂતા જગતઃ પૃથિવીરૂપમાશ્રિતા

તોયાદિરસરૂપેણ સૈવ નીલાવપુર્ભવેત્ ।
લક્ષ્મીરૂપત્વમાપન્ના ધનવાગ્રૂપિણી હિ સા

એવં દેવીસ્વરૂપા સા જગતઃ શ્રીઃ શ્રીતાહરિમ્ ।
સમસ્તવિદ્યાભેદા સ્યુર્લક્ષ્મીરૂપા વરાનને

શ્રીરૂપમખિલં સર્વં તસ્યા હિ વપુરુચ્યતે ।
સૌંદર્યં શીલવૃત્તં ચ સૌભાગ્યં સ્ત્રીષુ સંસ્થિતમ્ ।
તસ્યા રૂપં ચ ગિરિજે સર્વાસાં મૂર્ધ્નિ યોષિતામ્

યસ્યાઃ કટાક્ષાય તમોગ્રદૃષ્ટ્યા બ્રહ્માશિવસ્સ્વર્ગપતિર્મહેંદ્રઃ ।
ચંદ્રશ્ચ સૂર્યો ધનદોપમોગ્નિઃ પ્રભૂતમૈશ્વર્યમવાપ્નુવંતિ

લક્ષ્મીઃ શ્રીઃ કમલા વિદ્યા માતા વિષ્ણુપ્રિયા સતી ।
પદ્માલયા પદ્મહસ્તા પદ્માક્ષી લોકસુંદરી

ભૂતાનામીશ્વરી નિત્યા સહ્યા સર્વગતા શુભા ।
વિષ્ણુપત્ની મહાદેવી ક્ષીરોદતનયા રમા

અનંતા લોકમાતા ભૂર્નીલા સર્વસુખપ્રદા ।
રુક્મિણી ચ તથા સીતા સર્વવેદવતી શુભા

સતી સરસ્વતી ગૌરી શાંતિઃ સ્વાહા સ્વધા રતિઃ ।
નારાયણી વરારોહા વિષ્ણોર્નિત્યાનપાયિની

એતાનિ પુણ્યનામાનિ પ્રાતરુત્થાય યઃ પઠેત્ ।
સ મહાશ્રિયમાપ્નોતિ ધનધાન્યમકલ્મષમ્

હિરણ્યવર્ણાં હરિણીં સુવર્ણરજતઃ સ્રજામ્ ।
ચંદ્રાં હિરણ્મયીં લક્ષ્મીં વિષ્ણોરનપગામિનીમ્

ગન્ધદ્વારાં દુરાધર્ષાં નિત્યપુષ્ટાં કરીષિણીમ્ ।
ઈશ્વરીં સર્વભૂતાનાં તામિહોપહ્વયે શ્રિયમ્

એવં ઋક્સંહિતાયાં તુ સ્તૂયમાના મહેશ્વરી ।
સર્વૈશ્વર્યસુખં પ્રાદાચ્છિવાદીનાં દિવૌકસામ્

અસ્યેશાના હિ જગતો વિષ્ણુપત્ની સનાતની ।
યદપાઙ્ગાશ્રિતં સર્વં જગત્સ્થાવરજંગમમ્

યસ્ય વક્ષસિ સા દેવી પ્રભાગ્નાવિવ તિષ્ઠતિ ।
સ વૈ સર્વેશ્વરઃ સાક્ષાદક્ષરઃ પુરુષોઽવ્યયઃ

સ વૈ નારાયણઃ શ્રીમાન્વાત્સલ્યગુણસાગરઃ ।
સ્વામી સુશીલઃ સુભગઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિમાન્

નિત્યં સંપૂર્ણકામશ્ચ નૈસર્ગિકસુહૃત્સખા ।
કૃપાપીયૂષજલધિઃ શરણં સર્વદેહિનામ્

સ્વર્ગાપવર્ગસુખદો ભક્તાનાં કરુણાકરઃ ।
શ્રીમતે વિષ્ણવે તસ્મૈ દાસ્યં સર્વં કરોમ્યહમ્

દેશકાલાદ્યવસ્થા તુ સર્વાસુ કમલાપતેઃ ।
ઇતિ સ્વરૂપં સંસિદ્ધં સુખં દાસ્યમવાપ્નુયાત્

એવં વિદિત્વા મંત્રાર્થં તદ્ભક્તિં સમ્યગાચરેત્ ।
દાસભૂતમિદં તસ્ય જગત્સ્થાવરજંગમમ્

શ્રીમન્નારાયણઃ સ્વામી જગતાં પ્રભુરીશ્વરઃ ।
માતા પિતા સુતો બંધુર્નિવાસઃ શરણં ગતિઃ

કલ્યાણગુણવાન્શ્રીશઃ સર્વકામફલપ્રદઃ ।
યોઽસૌ નિર્ગુણ ઇત્યુક્તઃ શાસ્ત્રેષુ જગદીશ્વરઃ

પ્રાકૃતૈર્હેયસંયુક્તૈર્ગુણૈર્હીનત્વમુચ્યતે ।
યત્ર મિથ્યા પ્રપઞ્ચત્વં વાક્યૈર્વેદાંતગોચરૈઃ

દૃશ્યમાનમિદં સર્વમનિત્યમિતિ ચોચ્યતે ।
અત્રાપિ પ્રાકૃતં રૂપમણ્ડસ્યૈવ વિનાશનમ્

પ્રાકૃતાનાં હિ રૂપાણામનિત્યત્વં તથોચ્યતે ।
ઇમમર્થં મહાદેવિ પ્રકૃતેરુદ્ભવં હરેઃ

ક્રીડાર્થં દેવદેવસ્ય વિષ્ણોર્લીલાધિકારિણઃ ।
લોકૈશ્ચતુર્ભિર્દશભિઃ સાગરૈર્દ્વીપસંયુતૈઃ

ભૂતૈશ્ચતુર્વિધૈશ્ચાપિ ભૂધરૈશ્ચ મહોચ્છ્રયૈઃ ।
પરિપૂર્ણમિદં રમ્યમંડં પ્રકૃતિસંભવમ્

દશોત્તરગુણોપેતં સપ્તાવરણસંવૃતમ્ ।
કલાકાષ્ઠાદિરૂપેણ યઃ કાલં પરિવર્તતે

કાલેનૈવ જગત્સર્ગસ્થિતિસંહરણં ભવેત્ ।
ચતુર્યુગસહસ્રં વૈ બ્રહ્મણો દિવસો ભવેત્

તાવંતિ રાત્રિવર્ષાણિ બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ ।
ક્ષયે તુ બ્રહ્મણઃ પ્રાપ્તે સર્વસંહારકો ભવેત્

અંડમંડગતા લોકા દહ્યંતે કાલવહ્નિના ।
સર્વાત્માનસ્તથા વિષ્ણોઃ પ્રકૃતૌ વિનિવેશિતાઃ

અંડાવરણભૂતાનિ પ્રકૃતૌ લયમાપ્નુયુઃ ।
સા સર્વજગદાધારા પ્રકૃતિર્હરિસંશ્રિતા

તયા જગત્સર્ગલયૌ કરોતિ ભગવાન્સદા ।
ક્રીડાર્થં દેવદેવેન સૃષ્ટા માયા જગન્મયી

અવિદ્યા પ્રકૃતિર્માયા ગુણત્રયમયી સદા ।
સર્ગસ્થિતિલયાનાં સા હેતુભૂતા સનાતની

યોગનિદ્રા મહામાયા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાન્વિતા ।
અવ્યક્તા ચ પ્રધાનં ચ વિષ્ણોર્લીલાવિકારિણઃ

જગત્સર્ગલયૌ સ્યાતાં પ્રકૃતેરેવ સર્વદા ।
અસંખ્યપ્રકૃતેઃ સ્થાનં નિબિડધ્વાન્તમવ્યયમ્

ઊર્ધ્વં તુ સીમ્નિ વિરજા નિસ્સીમાધસ્સનાતની ।
તયાદૃતં જગત્સર્વં સ્થૂલસૂક્ષ્માદ્યવસ્થયા

વિકાસસંકોચાવસ્થે તસ્યાં સર્ગલયૌ સ્મૃતૌ ।
એવં સર્વાણિ ભૂતાનિ પ્રકૃત્યંતર્ગતાનિ વૈ

તતઃ શૂન્યમિદં સર્વં પ્રકૃત્યંતર્ગતં મહત્ ।
એવં પ્રકૃતિરૂપાયા વિભૂતે રૂપમુત્તમમ્

ત્રિપાદ્વિભૂતિરૂપં તુ શૃણુ ભૂધરનંદિનિ ।
પ્રધાન પરમવ્યોમ્નોરંતરે વિરજા નદી

વેદાંગસ્વેદજનિતતોયૈઃ પ્રસ્રાવિતા શુભા ।
તસ્યાઃ પારે પરે વ્યોમ્નિ ત્રિપાદ્ભૂતિસ્સનાતની

અમૃતં શાશ્વતં નિત્યમનન્તં પરમં પદમ્ ।
શુદ્ધં સત્વમયં દિવ્યમક્ષરં બ્રહ્મણઃ પદમ્

અનેકકોટિસૂર્યાગ્નિ તુલ્ય વર્ચસમવ્યયમ્ ।
સર્વવેદમયં શુદ્ધં સર્ગપ્રલયવર્જિતમ્

અસંખ્યમજરં નિત્યં જાગ્રત્સ્વપ્નાદિવર્જિતમ્ ।
હિરણ્મયં મોક્ષપદં બ્રહ્માનંદસુખાવહમ્

સમાનાધિક્યરહિતમાદ્યંતરહિતં શુભમ્ ।
તેજસાત્યદ્ભુતં રમ્યં નિત્યમાનંદસાગરમ્

એવમાદિગુણોપેતં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ।
ન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શશાંકો ન પાવકઃ

યદ્ગત્વા ન નિવર્તંતે તદ્ધામ પરમં હરેઃ ।
તદ્વિષ્ણોઃ પરમં ધામ શાશ્વતં નિત્યમચ્યુતમ્ ।
ન હિ વર્ણયિતું શક્યં કલ્પકોટિશતૈરપિ

હરેઃ પદં વર્ણયિતું ન શક્યં મયા ચ ધાત્રા ચ મુનીંદ્રસઙ્ઘૈઃ ।
યસ્મિન્પદે હ્યચ્યુત ઈશ્વરો યઃ સો અઙ્ગ વેદ યદિ વા ન વેદ

યદક્ષરં વેદગુહ્યં યસ્મિન્દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુઃ ।
યસ્તન્નો વેદ કિમૃચા કરિષ્યતિ યે તદ્વિદુસ્ત ઇમે સમાસતે

તદ્વિષ્ણોઃ પરમં ધામ સદા પશ્યંતિ સૂરયઃ ।
અક્ષરં શાશ્વતં દિવ્યં દેવિ ચક્ષુરિવાતતમ્

તત્પ્રવેષ્ટુમશક્યં ચ બ્રહ્મરુદ્રાદિદૈવતૈઃ ।
જ્ઞાનેન શાસ્ત્રમાર્ગેણ વીક્ષ્યતે યોગિપુંગવૈઃ

અહં બ્રહ્મા ચ દેવાશ્ચ ન જાનંતિ મહર્ષયઃ ।
સર્વોપનિષદામર્થં દૃષ્ટ્વા વક્ષ્યામિ સુવ્રતે

વિષ્ણોઃ પદે હિ પરમે પદે તત્સશુભાહ્વયેઃ ।
યત્ર ગાવો ભૂરિશૃંગા આસતે સુસુખાઃ પ્રજાઃ

અત્રાહ તત્પરં ધામ ગોપવેષસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ।
તદ્ભાતિ પરમં ધામ ગોભિર્ગોપૈસ્સુખાહ્વયૈઃ

આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાજ્જ્યોતિરચ્યુતમ્ ।
આધારો બ્રહ્મણો લોકશ્શુદ્ધસત્ત્વસ્સનાતનઃ

સામાન્યા વિભિતે ભૂમિન્તેઽસ્મિન્શાશ્વતે પદે ।
તસ્થતુર્જાગરૂકેસ્મિન્યુવાનૌ શ્રીસનાતનૌ

યતઃ સ્વસારૌ યુવતી ભૂનીલે વિષ્ણુવલ્લભે ।
અત્ર પૂર્વે યે ચ સાધ્યા વિશ્વેદેવાસ્સનાતનાઃ

તે હ નાકં મહિમાનસ્સચન્તે શુભદર્શનાઃ ।
તત્ર વિજ્ઞાનિનો વિપ્રા જાગૃવાંસસ્સમિન્ધતે

તત્પદં જ્ઞાનિનો વિપ્રા યાંતિ સંવાસમિચ્છવઃ ।
તદ્વિષ્ણોઃ પરમં ધામ મોક્ષ ઇત્યભિધીયતે

તસ્મિન્બંધવિનિર્મુક્તાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ સુખં પદમ્ ।
તત્પ્રાપ્ય ન નિવર્તંતે તસ્માન્મોક્ષ ઉદાહૃતઃ

મોક્ષં પરં પદં દિવ્યમમૃતં વિષ્ણુમંદિરમ્ ।
અક્ષરં પરમં ધામ વૈકુણ્ઠં શાશ્વતં પદમ્

નિત્યઞ્ચ પરમં વ્યોમ સર્વોત્કૃષ્ટં સનાતનમ્ ।
પર્ય્યાયવાચકાન્યસ્ય પરધામ્નોચ્યુતસ્ય ચ ।
તસ્ય ત્રિપાદ્વિભૂતેસ્તુ રૂપં વક્ષ્યામિ વિસ્તરાત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ઉમામહેશ્વરસંવાદે ત્રિપાદ્વિભૂતિકથનંનામ સપ્તવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ