પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.201

નારદ ઉચાવ-
અથાવરુહ્ય તૌ વૃક્ષાત્પિતૃપુત્રૌ સુવિસ્મિતૌ ।
દૃષ્ટ્વા હરિપદપ્રાપ્તિમભૂતાં પાપિનોરપિ

શિવશર્માથ વિપ્રેંદ્રઃ શ્રુત્વા તીર્થસ્તુતિં તદા ।
ગણોક્તાં વિષ્ણુશર્માણમુવાચ સુતમાત્મનઃ

શિવશર્મોવાચ-
યત્પદં ન સુલભં દ્વિજન્મનાં સાધિતેન તપસાપિ લીલયા ।
પ્રાપતુઃ શબરદંષ્ટ્રિણૌ ચ તત્તીર્થરાજમહિમા વિલોક્ય તામ્

જન્મનઃ પ્રભૃતિ તાવદામૃતેઃ પાપિનાવપિ ચ યત્પ્રભાવતઃ ।
જગ્મતુઃ સુત હરેઃ સરૂપતામસ્ય તીર્થવૃષભસ્ય કા સ્તુતિઃ

શુદ્ધસત્વમપિ રૂપમૈશ્વરં ક્વામ્બુજન્મજનિદેવદુર્લ્લભમ્ ।
તામસૌ ક્વ મૃગનાથભિલ્લકૌ કિં તુ તીર્થમિદમદ્ભુતક્રિયમ્

તાત ભો પતતિ વેધસઃ પદાત્જંતુરંતમધિગમ્ય કર્મણામ્ ।
અત્ર દેવગુરુનિર્મિતે મૃતિં પ્રાપ્ય માધવપદાન્ન વિચ્યુતિઃ

નારદ ઉવાચ-
એવં પ્રત્યક્ષમાલોક્ય માહાત્મ્યં સ દ્વિજોત્તમઃ ।
તીર્થસ્યાસ્ય ગુરો રાજન્સ્નાતું તત્ર પ્રચક્રમે

મુખ દંત પદાનાં સઃ કૃત્વા શુદ્ધિં ચ ચેતસઃ ।
પંચકચ્છઃ શિખાબંધોપગ્રહી માધવં સ્મરન્

અશ્વક્રાંતેતિ શ્લોકેન પાઠેન તટમૃત્તિકામ્ ।
સ્પૃશંસ્તયૈવ વિદધત્તિલકં જલમાવિશત્

તત્ર પ્રવાહાભિમુખો નિમજ્જન્પુનરુત્થિતઃ ।
પુનર્મગ્નો હરિં સ્મૃત્વા ગંગાં ચ જનપાવનીમ્

અયોધ્યાદ્યાપુરીઃ સપ્ત પુનરુત્થાય સંસ્મરન્ ।
પુનર્મમજ્જ સલિલે ગોવિંદાર્પિતમાનસઃ

કૃત્વા યથાવિધિસ્નાનં ધૌતવસ્ત્રે ચ પર્યધાત્ ।
બહિરાગત્ય તિલકં ચક્રે ચ દ્વિજસત્તમઃ

કરપાદશિખાસૂત્રૈર્દર્ભાંશ્ચ વિદધદ્વશી ।
સંધ્યાં ચકાર વિધિવત્તર્પણં ત્રિવિધં તથા

સૂર્યાય કુસુમૈર્દત્ત્વા સ જલૈરર્ઘમાદૃતઃ ।
શિરોબદ્ધાંજલિપુટો નમશ્ચક્રે દ્વિજોત્તમઃ

આવાહનાદિ નૈવેદ્યપર્યંતમથ વિપ્રરાટ્ ।
જગત્પૂજ્યપદાબ્જસ્ય વિષ્ણોઃ પૂજામચીકરત્

કૃતક્રિયઃ સૂપવિષ્ટઃ તાદૃશં સુતમાત્મનઃ ।
જગાદ સંસ્મરન્પૂર્વજન્મકર્મણિ કૃત્સ્નશઃ

શિવશર્મોવાચ-
વિષ્ણુશર્મન્ન તે મિથ્યા વાક્યં તાત યતઃ સ્મૃતિઃ ।
અત્ર સ્નાનેન મે જાતા પૂર્વેષાં જન્મકર્મણામ્

આકર્ણય માહાભાગ કથયામિ તવાગ્રતઃ ।
પુરાહમન્વયે જાતો વિશાં ધનિકધર્મિણામ્

પિતા મે શરભો નામ્ના કાન્યકુબ્જે પુરેઽવસન્ ।
વાણિજ્યેનાર્જયન્વિત્તં ભૂરિધર્મધનાશ્રિતઃ

વ્યતીતસ્તુ મહાન્કાલસ્તસ્ય નાભવદાત્મજઃ ।
જરાગૃહીતદેહસ્ય તચ્ચિંતાતુરચેતસઃ

અચિંતયદહોરાત્રમિતિ વૈશ્યવરસ્તદા ।
વિના સુતેન મે વ્યર્થં ધનં ભૂર્યપિ સંચિતમ્

ઋતે સુતમૃણીલોકે પિતૄણાં ધનવાનપિ ।
સજલોઽપિ વિના વર્ષં ચાતકાનાં યથા ઘનઃ

પુમાન્જયતિ સંતત્યા વિશ્વં ધર્મધુરીણયા ।
શક્ત્યા ત્રિવિધયા રાજા વિપક્ષમિવ દુર્જયમ્

પ્રીણાતિ સંતતિઃ શુદ્ધા સુમનઃ પિતૃમાનવાન્ ।
મિત્રપ્રત્યર્થ્યુ યદાસીનાન્સૂનૃતા વાગ્યથેરિતા

ઉદયસ્થેન પુત્રેણ વર્દ્ધતે સ્વયશઃ પિતુઃ ।
નિર્મલં દ્વિજરાજેન નીરં તીરનિધેરિવ

તસ્માદ્યતેત્સુતોત્પત્યૈ શરીરેણ ધનેન વા ।
તમૃતે હિ દ્વયં વ્યર્થં જનાનાં તડિદાયુષામ્

એવં ચિંતયતસ્તસ્ય ગૃહે મુનિવરસ્તદા ।
દેવલોઽતીદ્રિયજ્ઞાનો વરં દાતું સમાયયૌ

આગતં તં સમાલોક્ય પ્રત્યુત્થાયાસનાત્પિતા ।
દત્ત્વાર્ઘમથ પાદ્યં ચ વવંદે શિરસા મુનિમ્

ઉપવેશ્યાસને દત્તે સ્વહસ્તેન પિતા મમ ।
પપ્રચ્છ ચ મુનિશ્રેષ્ઠં દેવલં દેવદર્શનમ્

સ્વાગતં તુ મુનિશ્રેષ્ઠ શમસ્તિ ભવતાં કુલે ।
તપઃ સ્વાધ્યાયનિયમા નિષ્પ્રત્યૂહા ભવંતિ ચ

કાલે ચાતિથયઃ કચ્ચિદાયાંતિ ભવદાશ્રમે ।
કચ્ચિદાશ્રમવૃક્ષા વઃ ફલંતિ મનસેપ્સિતમ્

વ્યાઘ્રાદયો ન કુર્વંતિ કચ્ચિદ્વૈરં મૃગાદિભિઃ ।
ત્વદીયાશ્રમમભ્યેત્ય ભ્રાતરો ભ્રાતૃભિર્યથા

તવાટનં ભુવિ મુદે ગૃહિણામન્યથા કથમ્ ।
તેષાં ગૃહાધિમગ્નાનાં દર્શનં ક્વ ભવાદૃશઃ

હરિપાદરજોબુદ્ધેઃ કામં કામો ન કુત્રચિત્ ।
મુને તવ તથાપ્યાશુ હેતુમાગમને વદ

શિવશર્મોવાચ-
ઇત્યુક્તસ્તેન સ મુનિર્દેવલો દેવપૂજિતઃ ।
અબ્રવીત્તન્મનોભાવં જ્ઞાતુકામો વિશાંપતિમ્

દેવલ ઉવાચ-
વૈશ્યવર્ય ત્વયા ભૂરિ ધનં ધર્મેણ સંચિતમ્ ।
કરોષિ યેન ધર્મજ્ઞ નિત્યનૈમિત્તિકી ક્રિયાઃ

આદરં રાજસદસિ ધનેન લભતે નરઃ ।
સુભટઃ શત્રુસંગ્રામે વિક્રમેણ યથા જયમ્

ગૃહસ્થસ્તુ ધનં પ્રાપ્ય પરાં પુષ્ટિં વ્રજત્યલમ્ ।
શરત્પરિણતં સસ્યમનડ્વાનિવ વિશ્પતે

ધનિનાં ન વિમુંચંતિ બંધવોઽન્યે ચ યે જનાઃ ।
મધુમત્સુમનો યુક્તં પાદપં મધુપા ઇવ

ધનાભાવેન ગૃહિણાં કૃશત્વમુપજાયતે ।
સર્વતો ગ્રીષ્મસમયે નભસાં સરસામિવ

તદ્ધનં વર્ત્તતે ભૂરિ ગૃહે તવ વિશાંપતે ।
કુતઃ કૃશત્વમંગાનાં ગોપ્યં ચેન્ન વદાદ્ય મે

વૈશ્ય ઉવાચ-
હિતોપદેશવિરતા ભવંતઃ પિતરો યથા ।
ગોપનીયં ભવદ્ભ્યઃ કિં માદૃશૈઃ પુત્રતાં ગતૈઃ

ત્વત્પ્રસાદાન્મુનિશ્રેષ્ઠ સર્વતોઽસ્તિ શિવં મમ ।
વાર્દ્ધકેપિ સુતાભાવો દુઃખમેકમિદં મમ

તસ્માત્કૃશત્વમંગાનાં વિદ્ધિ મે મુનિપુંગવ ।
બિભેમ્યહં પિતૃઋણાદ્યતોઽધઃ પતનં નૃણામ્

તમુપાયં કુરુ મુને યેન સ્યાં સુતવાનહમ્ ।
કિંચિત્કર્તુમશક્યં ન ભૂતલેઽત્ર ભવાદૃશૈઃ

શિવશર્મોવાચ-
ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય વૈશ્યવર્યસ્ય દેવલઃ ।
મનઃ ક્ષણં સ્થિરં કૃત્વા દધ્યૌ મીલિતલોચનઃ

સંતતેર્મત્પિતુર્દૃષ્ટ્વા પ્રતિબંધસ્ય કારણમ્ ।
દેવલોતીંદ્રિયજ્ઞાની બભાષે કારયન્સ્મૃતિમ્

દેવલ ઉવાચ-
એકદા તુ પુરા વૈશ્ય તવેયં ધર્મચારિણી ।
યં ચકાર સ્વચિત્તે તં કથયામિ મનોરથમ્

ગુર્વિણી યદ્યહં ગૌરિ ભવેઽહં શંભુવલ્લભે ।
તદા ત્વાં તોષયિષ્યામિ ષડ્રસાન્વિતભોજનૈઃ

ધૂપદીપકમાલાભિસ્તાંબૂલૈર્નૃત્યબાધકૈઃ ।
તંત્રીમુખોદ્ગતૈર્ગીતૈર્નાનાવિધવિલેપનૈઃ

એવં પ્રતિશ્રુત્ય પુરઃ સખીનાં દયિતા તવ ।
પ્રતીક્ષમાણા તં કાલં તસ્થૌ તદ્ભક્તિસંયુતા

તસ્મિન્નેવાભવદ્ગર્ભો માસેઽસ્યા યોષિતસ્તવ ।
ઊચુરેનાં તતઃ સખ્યઃ સર્વાઃ સસ્નેહચેતસઃ

યસ્ત્વયા વાંછિતો ગર્ભો ગૌર્યા સંપ્રતિપાદિતઃ ।
અતઃ પ્રતિશ્રુતં દેવ્યાઃ પૂજનં સુભગે કુરુ

નોચેદ્વિકારાદ્ભવતિ વિઘ્નં તુ તદનુષ્ઠિતાત્ ।
તોષિતા રોષિતાશ્ચાત્ર દેવ્યો હિ વરશાપદાઃ

સખીભિરિતિ તે ભાર્યા કથિતેયં મુદાન્વિતા ।
ત્વામુવાચ મહાભાગા વિનયેન પતિવ્રતા

નાથ પૂજયિતું ગૌરીં વાંછામ્યખિલકામદામ્ ।
યત્પ્રસાદાદહં યાતા વાંછિતાર્થવતી પ્રભો

વૈશ્યવર્ય ત્વમેવૈતચ્છ્રુત્વાસ્યા વચનં શુભમ્ ।
અમન્યત ગર્ભવતીમેનાં નિજગૃહેશ્વરીમ્

પરમોત્સવયા મોદમાનઃ સદ્યો ભવાનપિ ।
ભૃત્યાનાજ્ઞાપયામાસ પૂજાવસ્તૂપપાદને

તૈરાનાય્ય સમસ્તાનિ વસ્તૂનિ ભવતા તતઃ ।
અસ્યૈ દત્તાનિ મધ્વન્ન દ્રાક્ષા ગંધાદિકાન્યપિ

તતો નિજસખીઃ સર્વા આહૂયેદમિદં જગૌ ।
સખ્યઃ સમસ્તાઃ સામગ્રી સમાનીતાંબિકાર્ચને

નીત્વા પૂજોપકરણં યૂયં યાતાંબિકાલયમ્ ।
સંતોષયત તાં દેવીં પૂજયા વિધિદૃષ્ટયા

ગુર્વિણીતિ કુલેઽસ્માકં ન નિર્યાતિ ગૃહાદ્બહિઃ ।
અતોઽહં નાગમિષ્યામિ યૂયં યાત તદર્ચને

ઇત્યાજ્ઞપ્તાસ્તુ તાઃ સખ્યો નીત્વોપકરણં યયુઃ ।
અંબિકાલયમુન્મત્તભ્રમદ્ભ્રમરકેતનમ્

કોકિલાકુલસંકેલિ સહકારકુલાકુલમ્ ।
હંસસારસચક્રાહ્વમંડિતં સ્વચ્છસારસમ્

મહાદેવગુણાલાપિ શુકસારિસમાવૃતમ્ ।
હારપૂરાલતાસેકે તત્પરો મા સખીધરમ્

ઉમાપતેરુમાપાદન્યાસપૂતમહીતલમ્ ।
સ્ફટિકોપલસંબદ્ધ જલાધારસુરદ્રુમમ્

પાર્વતીપતિસંનાટ્ય ગાયદ્ગંધર્વનાદિતમ્ ।
મન્દાનિલમનાગ્ધૂત ચૂતચંપકકોરકમ્

નૃત્યન્મયૂરનિર્હ્રાદ પ્રતિનાદિલતાગૃહમ્ ।
તલ્લીલાચલવિદ્યોતમાનં રત્નલસત્પ્રભમ્

તત્ર ગત્વા ગિરિસુતાં પ્રણેમુસ્તાઃ સભર્તૃકાઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય તતો ભક્ત્યા તાં ચ બભાષિરે

જગદંબે નમતુભ્યં શન્નો દેહિ શિવપ્રિયે ।
ત્વત્પૂજાર્થે સમાનીતો બલિરેષ પ્રગૃહ્યતામ્

વૈશ્યસ્તુ શરભો નામ્ના તસ્યાસ્તિ લલિતાંગના ।
તયાભિલષિતો ગર્ભસ્તત્પ્રાપ્તૌ તવ પૂજનમ્

ત્વત્પ્રસાદાદભૂત્તસ્યાઃ સ ગર્ભઃ શંભુવલ્લભે ।
ત્વત્પૂજનાય પ્રહિતો બલિરસ્માભિરેષકઃ

તસ્યાઃ કુલે ગર્ભવતી ન નિરેતિ બહિર્ગૃહાત્ ।
અતઃ સા નાગતા દેવિ પ્રસીદૈન ગૃહાણ વૈ

ઇત્યુક્ત્વા તાં તદા વૈશ્ય ત્વત્સ્ત્રીસખ્યસ્તુ તં બલિમ્ ।
સમર્પયિત્વા વિધિવદાનર્ચુશ્ચંદનાદિભિઃ

પ્રતિવાક્યમલબ્ધ્વા તા ગૌર્યા પ્રત્યાયયુર્ગૃહમ્ ।
નિજસખ્યૈ સમાચખ્યુર્વિષણ્ણાં તાં શિવપ્રિયામ્

તાસામાકર્ણ્ય વચનમિતિ વૈશ્ય તવાબલા ।
ઉન્મનાશ્ચિંતયામાસ કુતો ગૌરીનપિ પ્રિયે

સા જાનાતિ યથા ભક્તિસ્તત્પૂજાયા કૃતા મયા ।
તાદૃશીનાં કિમજ્ઞાતં બાહ્યં ચાભ્યંતરં નૃણામ્

ન ગતાહં યતસ્તત્ર તજ્જાનાત્યપિ કારણમ્ ।
મયા દત્તેન બલિના કુતઃ સા ન તુતોષ વૈ

નાહમન્યત્પ્રજાનામિ તદતોષે હિ કારણમ્ ।
ઋતે મદગતેસ્તત્ર નૂનં રમ્યે તદાલયે

યદતીતં ન તચ્છક્યમન્યથાકર્તુમદ્ય વૈ ।
ગર્ભાન્મુક્તા ગમિષ્યામિ તત્પૂજાયૈ તદાલયે

નમસ્તસ્યૈ મહાદેવ ભાર્યાયૈ સા કરોતુ શમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા દધતી ગર્ભં તસ્થૌ વૈશ્ય તવાંગના

શિવશર્મોવાચ-
વિષ્ણુશર્મન્નિદં પૂર્વવૃત્તમાજ્ઞાય મત્પિતા ।
પપ્રચ્છ મુનિશાર્દૂલં દેવલં જ્ઞાનવત્તરમ્

વૈશ્ય ઉવાચ-
મુને યથા પ્રતિશ્રુતા પૂજા તે સ્નુષયા તયા ।
તથૈવાકારિ પાર્વત્યા વિષાદે કારણં વદ

યતોઽસૌ ન ગતા તત્ર તજ્જાનાતિ શિવાસ્વતઃ ।
સખીભ્યશ્ચોક્તમસ્યાસ્તદ્વિષણ્ણા સા કુતોભવત્

દેવલ ઉવાચ-।
વૈશ્યવર્ય શૃણુષ્વેદં કારણં કથયામિ તે ।
યતસ્તસ્યા વિષાદોઽભૂત્પાર્વત્યા ગર્ભનાશકઃ

નિવૃત્તાસુ સખીષ્વસ્યાઃ સંપૂજ્ય સ્કંદમાતરમ્ ।
વિજયા પાર્વતીં પ્રાહ કૌતૂહલસમન્વિતા

વિજયોવાચ-
ગિરિજે શ્રદ્ધયા તુભ્યં દત્તોમૂભિરયં બલિ ।
માનુષીભિઃ કુતઃ પ્રીતા નાભવસ્ત્વં વરાનને

ધૂપદીપકનૈવેદ્યૈઃ પૂજિતા તોષહેતવે ।
પ્રત્યુતાકારણં દેવિ ત્વં વિષાદં કુતો ગતા

દેવલ ઉવાચ-
ઇત્યાકર્ણ્ય વચઃ સખ્યા દેવી દેવવરાર્ચિતા ।
અબ્રવીદ્વિજયાં વૈશ્ય વિષાદે કારણં સખીમ્

પાર્વત્યુવાચ-
વિજયે સખિ જાનામિ વૈશ્યભાર્યા ગૃહાદ્બહિઃ ।
નિર્ગંતુમક્ષમાં ગર્ભધારણાસ્વવિવેકતઃ

સમાગતાસ્તુ તત્સખ્યો મત્પૂજાયૈ તદીરિતાઃ ।
માદૃશો ન ચ ગૃહ્ણંતિ પરહસ્તકૃતં બલિમ્

તત્પતિશ્ચેત્સમાયાસ્યદભવિષ્યત્તદા શિવમ્ ।
તસ્યાસ્તુ મદવજ્ઞાતો ગર્ભપાતો ભવિષ્યતિ

યદ્વ્રતં પૂજનં યચ્ચ કર્તું ન ક્ષમતેંગના ।
તત્કારયતિ નાથેન ન ભંગઃ સ્યાત્તયોઃસખિ

અથવા વિપ્રમુખ્યેન પૃષ્ટ્વા પતિમનન્યધીઃ ।
યતઃ સ્વયમનાગત્ય તત્કૃતં મે તયાર્ચનમ્

ન કારિતં ચ ભર્ત્રાતો ભવિતા દોહદોઽફલઃ ।
યદ્યુભૌ તૌ સમાગત્ય દંપતી શ્રદ્ધયા પુનઃ

માં પૂજયિષ્યતઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ તદા તયોઃ ।
દેવલ ઉવાચ-
સશાપો ન ત્વયા વૈશ્ય ન ચૈવ તવ ભાર્યયા

શ્રુતઃ સખીભિરસ્યા નો પ્રસાદશ્ચ તયાર્પિતઃ ।
તયોરજ્ઞાનતો વૈશ્ય યુવયોર્નાભવત્સુતઃ

અજાનતો પ્રતિવિધિં પરત્રાત્ર સુખપ્રદમ્ ।
એતત્તે કથિતં વૈશ્ય સંતાનાભાવકારણમ્

વસિષ્ઠેન યથાપૂર્વં દિલીપસ્ય મહીપતેઃ ।
તચ્છ્રુત્વા સ યથા રાજા નંદિનીં સમતોષયત્

સસ્ત્રીકસ્ત્વં તથા વૈશ્ય ગૌરિં તોષય કામદામ્ ।
સા યથારાધિતા રાજ્ઞે દિલીપાય દદૌ સુતમ્

આરાધય તથા ગૌરીં ત્વં સા તુભ્યં ચ દાસ્યતિ ।
વૈશ્ય ઉવાચ-
દિલીપ ઇતિ ભૂપઃ કઃ કા ચ સા નંદિની મુને

યામારાધ્યસુતંલેભેસભૂયોભૂપસત્તમઃ ।
મહેશાદિસુરાન્મુક્ત્વા ત્રિવર્ણફલદાયિનઃ

આરાધિતા કુતઃ સૈવ સુતાર્થં તેન ભૂભુજા ।
એતત્સર્વં સમાખ્યાહિ મુને યત્પૃષ્ટવાનહમ્ ।
શ્રુત્વા તતો ગિરિસુતાં સેવિષ્યે સહ ભાર્યયા

શિવશર્મોવાચ-
ગદિતમિતિ નિશમ્ય વિષ્ણુશર્મન્વિનયયુતેન વિશા મદીય પિત્રા ।
મુનિરિતિ ગદિતું દિલીપવૃત્તં જગતિ પવિત્રતરં વિચક્રમે સઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે કાલિંદી।
માહાત્મ્યે એકાધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ