પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.185

દેવ્યુવાચ।
ઇતિહાસોઽયમીશાન શ્રેયસાં સાધનં પરમ્ ।
આકર્ણ્ય કરુણાપૂર્ણ મમકાંક્ષા પ્રવર્ત્તતે

એકાદશસ્ય માહાત્મ્યમધ્યાયસ્ય કથાશ્રયમ્ ।
વ્યાવર્ણય વિરૂપાક્ષ વક્તૄણાં પ્રથમ પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ-।
આકર્ણય કથાં કાંતે ગીતાવર્ણનસંશ્રયામ્ ।
વિશ્વરૂપાભિધાનસ્ય માહાત્મ્યમપિ પાવનમ્

અધ્યાયસ્ય વિશાલાક્ષિ વક્તું તાવન્ન શક્યતે ।
સહસ્રાણિ કથાઃ સંતિ તત્રૈકા કથ્યતે મયા

પ્રણીતાયાસ્તટે નદ્યા મેઘંકરમિતિ શ્રુતમ્ ।
નગરં ગરિમાધાર તુંગપ્રાકારગોપુરમ્

વિશાલાશ્રમશાલાસુ સ્વર્ણસ્તંભવિભૂષિતમ્ ।
શ્રીમદ્ભિઃ સુખિભિઃ શાંતૈઃ સદાચારૈર્જિતેંદ્રિયૈઃ

અધિષ્ઠિતં જવૈશ્ચારુશૃંગાટકમનોહરમ્ ।
મણિસ્તંભસ્ફુરત્સ્વર્ણાપણચત્વરશોભિતમ્

પતાકાકિંકિણીક્વાણ કદંબક કલસ્વરમ્ ।
વેદાધ્યયનનિર્ઘોષવાચાલિત દિગંતરમ્

તૂર્યસંઘોષણાકીર્ણ વિશાલવ્યોમમંડલમ્ ।
પતાકાપલ્લોદ્ભૂતવાતનિર્જિતવિગ્રહમ્

રાજામાર્ગવરદ્વારનારીમંજીરસિંજિતૈઃ ।
વલ્લકીવેણુકૈર્ગીતેર્ભાતિ વાજીંદ્ર હેષિતૈઃ

પ્રેક્ષમાણમિવાભીક્ષ્ણં દિક્પાલાનાં પુરૈઃ સમમ્ ।
આસ્તે જગત્પતિર્યત્ર શાર્ઙ્ગપાણિર્વિરાજિતઃ

મૂર્તિમત્પરમં બ્રહ્મ જગલ્લોચનજીવિતમ્ ।
લક્ષ્મીનયનરાજીવ પૂજિતાકારગૌરવઃ

ત્રિવિક્રમવપુર્મેઘશ્યામલઃ કોમલદ્યુતિઃ ।
શ્રીવત્સવક્ષારાજીવ વનમાલાવિભૂષિતઃ

અનેકભૂષણોપેતઃ સરત્ન ઇવ વારિધિઃ ।
ચલત્સૌદામિનીદામ સાંદ્રમેઘસમદ્યુતિઃ

તસ્યાસ્તે મુકુટે સાક્ષાત્શાર્ઙ્ગપાણિઃ પરઃ પુમાન્ ।
તં દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે જંતુર્જન્મસંસારબંધનાત્

યસ્મિન્પુરે મહાતીર્થં વિદ્યતે મેખલાભિધમ્ ।
યત્ર સ્નાત્વા નરૈર્નિત્યં પ્રાપ્યતે વૈષ્ણવં પદમ્

તત્ર વીક્ષ્ય જગન્નાથં નરસિંહં કૃપાર્ણવમ્ ।
સપ્તજન્માર્જિતાદ્ધોરાન્મુચ્યતે દુષ્કૃતાન્નરઃ

મેખલાયાં ગણાધીશં વિલોકયતિ યો નરઃ।
સ નિસ્તરતિ વિઘ્નાનિ દુસ્તરાણ્યપિ સર્વદા ।
બ્રહ્મચર્યપરો દાંતો નિર્મમો નિરહંકૃતિઃ

તસ્મિન્મેઘંકરે કશ્ચિદભૂદ્બ્રાહ્મણસત્તમઃ ।
સુનંદ ઇતિ વિખ્યાતો વેદશાસ્ત્રવિશારદઃ

વશીકૃતેંન્દ્રિયગ્રામો વાસુદેવપરાયણઃ ।
દેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ પાર્શ્વે ગીતાધ્યાયમિમં પ્રિયે

એકાદશં પઠત્યેષ વિશ્વરૂપપ્રદર્શનમ્ ।
અધ્યાયસ્ય પ્રભાવેન બ્રહ્મજ્ઞાનમવાપ સઃ

પરમાનંદસંદોહ શ્લાઘ્યસંવિત્સમાધિના ।
પ્રત્યઙ્મુખેંદ્રિયતયાનિશ્ચલાં સ્થિતિમીયુષા

સતતં સ્થીયતે તેન જીવન્મુક્તેન યોગિના ।
એકદા સ મહાયોગી સિંહરાશિસ્થિતે ગુરૌ

ગોદાવરીતીર્થયાત્રાં વિધાતુમુપચક્રમે ।
પ્રથમેઽહ્નિ સમાગત્ય વિરજં તીર્થમુત્તમમ્

નાભિમારભ્ય તીર્થેષુ સ સમભ્યર્ચ્ય દેવતામ્ ।
મજ્જન્મજ્જન્જગદ્ધાત્રીં કમલાં સ વ્યલોકયત્

તાં સંપૂજ્ય મહામાયાં સર્વકામફલપ્રદામ્ ।
તારાતીર્થે તતઃ સ્નાત્વા કપિલાસંગમે તતઃ

અષ્ટતીર્થમસૌ ચક્રે વિધાય પિતૃતર્પણમ્ ।
કુમારીશં શિવં નત્વા કપિલાદ્વારમાયયૌ

તત્ર નિર્મજ્જ્ય નિર્ધૂતપ્રાગ્જન્માંતરદુષ્કૃતઃ ।
સંપૂજ્ય નત્વા શ્રુત્વા ચ દેવં વૈ મધુસૂદનમ્

ઉષિત્વા તત્ર તાં રાત્રિં પ્રાગાત્પ્રાતઃ સહ દ્વિજૈઃ ।
નરસિંહવને તત્ર તીર્થે રામસ્ય દીર્ઘિકા ।
પ્રહ્લાદપૂજિતઃ સાક્ષાદાસ્તે યત્ર નૃકેસરી

તં દૃષ્ટ્વા દેવદેવેશં પૂજયિત્વા તુ ભક્તિતઃ ।
તત્ર તં દિવસં નીત્વા સ યયાવંબિકાપુરમ્

અનુગ્રહેણ ભક્તાનામંબિકા તત્ર તિષ્ઠતિ ।
પૂરયંતિ મનુષ્યાણાં વાંચ્છિતાન્યખિલાન્યપિ

પૂજયિત્વાંબિકાં ભક્ત્યા પુષ્પગંધાનુલેપનૈઃ ।
ઉપહારૈશ્ચ વિવિધૈઃ સ્તૌત્રૈઃ પ્રણમનૈરપિ

વિપ્રસ્તસ્માત્પુરા પ્રાપ્તઃ કંઠસ્થાનાભિધં પુરમ્ ।
યત્રાસ્તે પરમા શક્તિર્મહાલક્ષ્મીર્મહાદ્યુતિઃ

તામવેક્ષ્ય સુધાભાનુભાસ્કરદ્યુતિમંડલામ્ ।
સંસારતાપવિચ્છેદ પદ્મપીયૂષવાહિનીમ્

યોગિરાજહૃદંભોજ રાજહંસનિષેવિતામ્ ।
અનાહતમહાનાદમયીમદ્વયરૂપિણીમ્

મહાલક્ષ્મીં ભગવતીં વાંછિતાર્થપ્રદાયિનીમ્ ।
આરાધ્ય ભક્તિભાવેન ચેતસા સ મુનીશ્વરઃ

વિવાહમંડપં પ્રાપ પુરં વિપ્રૈઃ સમન્વિતઃ ।
પુરે તત્ર પ્રતિગૃહં વાસસ્થાનમયાચત

ન લેભે વસતિં સ્થાતું ગેહે કસ્મિન્નપિ દ્વિજઃ ।
દર્શિતં ગ્રામપાલેન વિશાલં વાસમંદિરમ્

પ્રવિશ્ય વસતિં ચક્રે બ્રાહ્મણઃ સંગિભિઃ સહ ।
તતઃ પ્રભાતે વિમલે સુનંદોઽસૌ દ્વિજોત્તમઃ

બહિરાલોકયાંચક્રે વાસગેહાન્નિજં વપુઃ ।
અધ્વન્યાનખિલાન્યત્ર જાતાન્ક્વાપિ યદૃચ્છયા

ગમ્યમાનઃ સમાયાંતં ગ્રામપાલો દદર્શ સઃ ।
તં બભાષે ગ્રામપાલ આયુષ્માનસિ સર્વશઃ

ભાગધેયવતાં પુંસાં પુણ્યઃ પુણ્યવતામસિ ।
પ્રભાવો વિદ્યતે વત્સ કોપિ લોકોત્તરસ્ત્વયિ

ક્વ પ્રયાતાઃ સહાયાસ્તે કથં તત્સદનાદ્બહિઃ ।
તત્પશ્ય મુનિશાર્દૂલ કથયામિ તવાગ્રતઃ

કિંતુ નાન્યં ત્વયા તુલ્યં પશ્યામીહ તપસ્વિનમ્ ।
કિં જાનાસિ મહામંત્રં કાં વિદ્યામવલંબસે

કસ્ય દેવસ્ય કારુણ્યાચ્છક્તિર્લોકોત્તરા ત્વયિ ।
તત્કારુણ્યવશાત્તિષ્ઠ ગ્રામેઽસ્મિન્બ્રાહ્મણોત્તમ

શુશ્રૂષામખિલામેવ ભગવંસ્તે કરોમ્યહમ્ ।
ઇતિ સંવાસયામાસ તસ્મિન્ગ્રામે મુનીશ્વરમ્

પરિચર્યા ચ તસ્યાસૌ ભક્ત્યા ચક્રે દિવાનિશમ્ ।
દિવસેષુ પ્રયાતેષુ સપ્તાષ્ટસુ સમેયિવાન્

પ્રાતરાગત્ય તસ્યાગ્રે રુરોદ ભૃશદુઃખિતઃ ।
અદ્ય મે ભાગ્યહીનસ્ય ગુણવાન્ભક્તિમાન્સુતઃ

જાજ્વલ્યમાનદંષ્ટ્રેણ ભક્ષિતો નિશિ રક્ષસા ।
ઇત્યેવં રક્ષકેણોક્તં તં પપ્રચ્છ સ સંયમી

ક્વાસ્તે સ રાક્ષસઃ પુત્રો ભક્ષિતસ્તે કથં વદ ।
ગ્રામપાલ ઉવાચ-।
વર્તતે નગરે ઘોરઃ પુરુષાદો નિશાચરઃ

સ ખાદતિ નરાનેત્ય નિત્યં નગરગોચરાન્ ।
સ સર્વૈર્નાગરૈરત્ર પ્રાર્થિતઃ પુરુષૈઃ પુરા

રક્ષ રાક્ષસ નઃ સર્વાન્ગ્રાસં તે કલ્પયામહે ।
પથિકા નિશિ નિદ્રંતિ યે ચ તાન્ભુંક્ષ્વ રાક્ષસ

એતસ્મિન્સદને પાંથાન્ગ્રામપાલપ્રવેશિતાન્ ।
આહારં કલ્પયાંચક્રુરાત્મીયપ્રાણગુપ્તયે

ભવાન્સુપ્તોગૃહેઽમુષ્મિન્નધન્યૈઃ સંયુતઃ પરૈઃ ।
તે ગ્રસ્તાઃ કિલ ચાનેન ન ત્વં મુક્તોસિ દ્વિજોત્તમ

પ્રભાવં ભવતો વેત્તિ ભવાનેવ દ્વિજોત્તમ ।
મદીય તનયસ્યાદ્ય મિત્રમેકમુપાગતમ્

અજાનતા મયા સોઽપિ તનયસ્ય પ્રિયઃ સખા ।
અન્યૈઃ પાંથજનૈઃ સાર્દ્ધં તસ્મિન્ગેહે પ્રવેશિતઃ

શ્રુત્વા તત્ર પ્રવિષ્ટં તં નિશીથે તનયો મમ ।
તમાનેતું ગતઃ સોઽપિ ભક્ષિતસ્તેન રક્ષસા

દુઃખિતેન મયા પ્રોક્તઃ પ્રાતઃ સ પિશિતાશનઃ ।
મમાપિ પુત્રો દુષ્ટાત્મન્ભવતા નિશિ ભક્ષિતઃ

ભવજ્જઠરનિર્મગ્નઃ સુતોઽસૌ યેન જીવતિ ।
અસ્તિ ચૈવમુપાયસ્તે બ્રૂહિ મે ત્વં નિશાચર

રાક્ષસ ઉવાચ-।
અંતઃપ્રવિષ્ટા ત્વત્પુત્રમજ્ઞાત્વાહમભક્ષયમ્ ।
અજાનન્ભક્ષિતઃ પાંથૈઃ સહિતોઽસૌ સુતસ્તવ

યથા જીવતિ મે કુક્ષૌ યથા ભવતિ રક્ષિતઃ ।
તથા વિહિતમપ્યસ્તિ દૈવેન પરમેષ્ઠિના

ગીતૈકાદશમધ્યાયં યઃ પઠત્યનિશં દ્વિજઃ ।
તત્પ્રભાવેન મે મુક્તિર્મૃતાનાં પુનરુદ્ભવઃ

ગ્રામપાલ ઉવાચ-।
કથમેકાદશાધ્યાયસામર્થ્યમિદમદ્ભુતમ્

ઇતિ પૃષ્ટો મયા વિપ્ર સ બભાષે નિશાચરઃ

પુરા ગૃધ્રેણ કેનાપિ નભોમાર્ગેણ ગચ્છતા ।
અસ્થિખંડં સ્વતુંડાગ્રાત્પાતિતં ક્વાપિ વારિણિ

તં જલાશયમાગત્યકોઽપિ જ્ઞાનીશ્વરસ્તદા ।
મહાતીર્થમિતિ જ્ઞાત્વા વિદધે પિતૃતર્પણમ્

તમૂચિરે જનાઃ સર્વે તીર્થમેતત્કથં વદ ।
જપત્યેકાદશાધ્યાયં ત્રિસન્ધ્યં નિયતેંદ્રિયઃ

કૃતમૌનસ્તુ વિપ્રોઽસૌ ચૌરૈર્વ્યાપાદિતઃ પથિ ।
તસ્યાસ્થિશકલં ગૃધ્રવદનાત્પતિતં જલે

તેન તીર્થમિદં દિવ્યં જાતં પાતકનાશનમ્ ।
તતસ્તે માનવાઃ સર્વે સસ્નુસ્તત્ર જલાશયે

નિષ્કલ્મષતયા ચૈવં પ્રાપુસ્તે પરમં પદમ્ ।
એકાદશસ્ય સામર્થ્યાદધ્યાયસ્ય ભવિષ્યતિ

મમાપિ મુક્તિઃ પાંથાનાં પુનરુત્થાનમેવ ચ ।
યો મયા કશ્ચિદુદ્ગીર્ણો બ્રાહ્મણોઽત્રૈવ તિષ્ઠતિ

સ ચ એકાદશાધ્યાયં જપતિ સ્મ નિરંતરમ્ ।
સ તેનાધ્યાયમંત્રેણ સપ્તવારાભિમંત્રિતમ્

વિધાય વારિ વિપ્રેંદ્રઃ ક્ષિપેદ્યદિ મમોપરિ ।
તતો મે શાપનિર્મુક્તિર્ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
ઇતિ તેનાસ્મિ સંદિષ્ટઃ સમાયાતસ્ત્વદંતિકમ્

વિપ્ર ઉવાચ-।
રાક્ષસઃ કેન પાપેન જાતોસૌ વદ રક્ષક ।
યત્ક્ષપાયાં ગૃહે તસ્મિન્નરાન્ખાદતિ નિદ્રિતાન્

ગ્રામપાલ ઉવાચ।
અસ્મિન્ગ્રામે પુરા કશ્ચિદાસીદ્વિપ્રઃ કૃષીવલઃ ।
એકદા શાલિકેદારરક્ષણે વ્યાકુલો દ્વિજઃ

નાતિદૂરે મહાગૃધ્રઃ પાંથમેકમભક્ષયત્ ।
તં વિમોચયિતું દૂરાદ્દયાંચક્રેઽપિ તાપસઃ

ભુક્ત્વા પાંથં ખગસ્તાવન્નિરગાદંબરાધ્વના ।
તતઃ સ તાપસઃ કોપાત્તં બભાષે કૃષીવલમ્

ધિક્ત્વાં હાલિક દુર્બુદ્ધે કઠોરમતિનિર્ઘૃણ ।
કુક્ષિભરં પરત્રાણ વિમુખં હતજીવિતમ્

ચોરૈશ્ચ દંષ્ટ્રિભિઃ સર્પ્પૈરરિવહ્નિવિષાંબુભિઃ ।
ગૃધ્રરાક્ષસભૂતૈશ્ચ વેતાલાદિભિરાહતાન્

જનાનુપેક્ષતે શક્તઃ સ તદ્વધફલં લભેત્ ।
ન મોચયતિ યો વિપ્રં પ્રભુશ્ચોરાદિભિર્ધૃતમ્

સ યાતિ નરકં ઘોરં સ પુનર્જાયતે વૃકઃ ।
નિહન્યમાનં વિપિને ગૃધ્રવ્યાઘ્રેણ પીડિતમ્

મુંચમુચેતિ યો વક્તિ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।
ગવામર્થે હતા વ્યાઘ્રૈર્વ્યાધૈર્દુષ્ટૈશ્ચ રાજભિઃ

તેપિ યાંતિ પદં વિષ્ણોર્દુષ્પ્રાપ્યં યોગિનામપિ ।
અશ્વમેધસહસ્રાણિ વાજપેયશતાનિ ચ

શરણાગતસંત્રાણ કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્ ।
દીનસ્યોપેક્ષણં કૃત્વા ભીતસ્ય ચ શરીરિણઃ

પુણ્યવાનપિ કાલેન કુંભીપાકે સ પચ્યતે ।
પશ્યન્નપિ ભવાન્ પાંથં દુષ્ટગૃધ્રેણ ભક્ષિતમ્

નિવારણસમર્થોપિ ન ચક્રે યન્નિવારણમ્ ।
નિષ્કૃપોસિ યતસ્તસ્માદ્ભવિષ્યસિ નિશાચરઃ

ઇમાં શાપં મુને શ્રુત્વા કંપમાનકલેવરઃ ।
પ્રણમ્ય હાલિકો વિપ્રં બભાષે કરુણં વચઃ

અત્રાહં ક્ષેત્રરક્ષાયાં ચિરં ક્ષિપ્તેન ચક્ષુષા ।
ન વેદ્મિ નિકટં ગૃધ્ર હન્યમાનમિમં નરમ્

તેન મેઽનુગ્રહં કર્તું કૃપણસ્ય ત્વમર્હસિ ।
વિપ્ર ઉવાચ।
યો વેત્ત્યેકાદશાધ્યાયં જપત્યનુદિનં ચ યઃ

તેનાભિમંત્રિતં વારિ યદા શિરસિ તાવકે ।
પતિષ્યતિ તદા શાપાત્તવ મુક્તિર્ભવિષ્યતિ

ઇત્યુક્ત્વા તાપસો યાતો હાલિકો રાક્ષસોઽભવત્ ।
તદાગચ્છ દ્વિજશ્રેષ્ઠ તેનાધ્યાયેન મંત્રય ।
તીર્થોદકં સ્વહસ્તેન તસ્ય મૂર્દ્ધનિ નિક્ષિપ

મહાદેવ ઉવાચ।
ઇતિ તત્પ્રાર્થિતં તસ્ય શ્રુત્વા ચ કરુણાપ્લુતઃ ।
તથેતિ સહપાલેન મુની રક્ષોંતિકં યયૌ

એકાદશેન તેનાંબુ વિશ્વરૂપેણ મંત્રિતમ્ ।
નિક્ષિપ્તં તસ્ય શિરસિ તેન વિપ્રેણ યોગિના

ગીતાધ્યાયપ્રભાવેણ શાપમોક્ષમવાપ સઃ ।
વિહાય રાક્ષસં દેહં ચતુર્બાહુસ્તતોઽભવત્

નિગીર્ણા યે જનાસ્તેન પાંથા આસન્સહસ્રશઃ ।
ચતુર્ભુજા બભૂવુસ્તે શંખચક્રગદાધરાઃ

તે વિમાનાન્યારુરુહુસ્તાવદૂચે સ રાક્ષસમ્ ।
મદીયસ્તનયઃ કસ્તં દર્શયસ્વ નિશાચર

ઇત્યુક્તે ગ્રામપાલેન દિવ્યધીરાહ રાક્ષસઃ ।
એવં ચતુર્ભુજં વિદ્ધિ તમાલશ્યામલદ્યુતિમ્

માણિક્યમુકુટં દિવ્યમણિકુંડલમંડિતમ્ ।
હારહારિમહાસ્કંધં સ્વર્ણકેયૂરભૂષિતમ્

રાજીવલોચનં સ્નિગ્ધં હસ્તે કૃતસરોરુહમ્ ।
દિવ્યં વિમાનમારૂઢં દેવત્વં પ્રાપ્તમાત્મજમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સુતં દૃષ્ટ્વા ચ તાદૃશમ્ ।
સ્વગેહં નેતુમારેભે જહાસ સ સુતસ્તતઃ

કતિ વારાણિ જાતોઽસિ ત્વં પુત્રો મમ રક્ષક ।
પૂર્વપુત્રસ્ત્વદીયોઽસ્મિ અધુના વિબુધોઽસ્મ્યહમ્

યાસ્યામિ વૈષ્ણવં ધામ બ્રાહ્મણસ્ય પ્રસાદતઃ ।
નિશાચરોઽપિ પ્રાપ્તોઽયં પશ્ય દેહં ચતુર્ભજમ્

એકાદશસ્ય માહાત્મ્યાદ્યાતિ સ્વર્ગં સમં જનૈઃ ।
વિપ્રાદસ્માત્તમધ્યાયમધીષ્વ ત્વં જપાનિશમ્

ભવિષ્યતિ ન સંદેહસ્તવાપિ ગતિરીદૃશી ।
તાત તસ્માત્સતાં સંગં દુર્લભં સર્વથા જનૈઃ

સોપ્યદ્ય તે સમુત્પન્નો હ્યાત્મનઃ સાધયેપ્સિતમ્ ।
કિં ધનૈર્ભોગદાનૈર્વા કિં યજ્ઞૈસ્તપસા નુ કિમ્

કિં પૂર્તૈર્વાપરં શ્રેયો વિશ્વરૂપસ્ય પાઠતઃ ।
તદ્વિષ્ણોઃ પરમં રૂપમધ્યાયસ્ય શ્રુતેન ચ

યત્પૂર્ણાનંદસંદોહ કૃષ્ણબ્રહ્માસ્યનિર્ગતમ્ ।
કુરુક્ષેત્રેઽર્જુને મિત્રે તત્કૈવલ્યરસાયનમ્

નૃણાં ચ ભવભીતાનામાધિવ્યાધિભયાપહમ્ ।
અનેકજન્મદુઃખઘ્નં નાન્યત્પશ્યામિ તત્સ્મર ।
શિવ ઉવાચ।
ઇત્યુક્ત્વા સહ તૈઃ સર્વૈર્યયૌ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

તમધ્યાયં તતો વિપ્રાદ્ગ્રામપાલઃ પપાઠ સઃ ।
તાવુભૌ તસ્ય માહાત્મ્યાજ્જગ્મતુર્વૈષ્ણવં પદમ્

ઇત્યેકાદશમાહાત્મ્ય કથા તુભ્યં નિરૂપિતા ।
યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ મહાપાતકસંક્ષયઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે ગીતામાહાત્મ્યે સતીશ્વરસંવાદે પંચાશીત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ