પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.184

દેવ્યુવાચ।
સર્વજ્ઞ સર્વચૈતન્ય સર્વેશ્વર ગિરાં ગુરો ।
ધન્યાસ્મિ શિવમાન્યેન દૃશ્યમાનેન યત્ત્વયા

નિરૂપિતમિદં પુણ્યં નવમાધ્યાયવૈભવમ્ ।
અનેકવિસ્મયસ્વાદુ કથાનકમયં મધુ

શૃણ્વંત્યા મમ દેવેશ ન તૃપ્તિર્જાતુ જાયતે ।
અકુંઠાશ્રવણોત્કંઠા વર્દ્ધતે વૃષભધ્વજ

આસીન્મમહિમાંભોધે ગીતાનાં શ્રુતિજીવિતમ્ ।
તત્રાપિ દશમાધ્યાયં પ્રધાનં મુનયો જગુઃ

તમુદ્દિશ્ય મહાધ્યાયમભિધેહિ કથાનકમ્ ।
શિવ ઉવાચ।
શૃણુ સુશ્રોણિ નિશ્રેણીં સ્વર્ગદુર્ગસ્ય દુર્લ્લભામ્

સીમામિવ પ્રભાવાનાં પાવનીં પરમાં કથામ્ ।
આસીત્કાશીપુરે વિપ્રઃ પુણ્યકીર્ત્તિપરાયણઃ

પ્રશાંતચેતા નિર્મુક્ત હિંસાકાર્કશ્યસાહસઃ ।
નિવૃત્તિનિરતો નિત્યં જિતેંદ્રિયતયા તથા

ધીરધીરિતિ વિખ્યાતો નંદીવ મયિ ભક્તિમાન્ ।
નિસ્તીર્ણનિગમાંભોધિઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ

તસ્ય ધ્યાનપરાધીન ચેતસઃ પ્રતિગચ્છતઃ ।
અંતરાત્મનિ નિર્મગ્ન મનસસ્તત્ત્વચક્ષુષઃ

કરાવલંબનં તસ્ય ધાવન્પ્રીત્યા દદામ્યહમ્ ।
કદાચન ચમત્કારકારકં વિમના મુનિઃ

આચાંતઃ કિંચ નાસાગ્રપરમાનંદમેદુરામ્ ।
દૃશમાસાદ્ય નિદ્રાણકરણોયમિવાસ્થિતઃ

ઉપાધાસ્ય વિશાલાક્ષિ વિશાલાં દ્વારદેહલીમ્ ।
અશેત નિશિ નિઃશંકં તાવલ્લંબેક્ષણઃ ક્ષણમ્

મામપૃચ્છદ્ભૃંગિરિટિઃ પ્રણમ્યપાદપંકજમ્ ।
અનેન વિધિના કેન વિહિતં તવ દર્શનમ્

તપસ્તપ્તં હુતં જપ્તં કિમનેન મહાત્મના ।
દત્તે પ્રતિપદં દેવો યસ્ય હસ્તાવલંબનમ્

અયં ન લભતે ગંતું કસ્માદસ્માત્પુરાદ્બહિઃ ।
યદૃચ્છયા યદા કાશી સીમામુલ્લંઘ્ય ગચ્છતિ

ન પશ્યતિ તદા સર્વાન્પાર્શ્વસ્થાનપિ દેહિનઃ ।
અત્ર હેતુમહં જ્ઞાતુમિચ્છામિ સ્વામિભાષિતામ્

અનુગ્રાહ્યોસ્મિ ચેદ્વક્તું યુક્તં ચેત્તદુદીરય ।
ભૃંગિરિટેરિમં પ્રશ્નં સમાકર્ણ્યાહમૂચિવાન્

કદાચિદાસં કૈલાસં પાર્શ્વે પુન્નાગકાનને ।
રણત્ખેચરસુશ્રોણિ પૂર્ણસ્તબકકાનને

કલકંઠકુલાલાપ કલ્લોલિતદિગંતરે ।
ગરુત્મદાદિદાત્યૂહ સમૂહસ્વરસંકુલે

ભ્રમદ્દારુઘટીયંત્ર પ્રોલ્લસદ્બિંદુદંતુરે ।
પ્રબુદ્ધસારણિપ્રાંત કદલીકંદલાલસે

કસ્તૂરીહરિણોપેતે કિંનરસ્વરમોહિતે ।
રોમંથમંથરાપાંગૈર્મૃગૈઃ ક્વાપિ નિષેવિતે

હંસૈઃ કીરેષુ પાંડિત્યં કુર્વાણૈઃ સંકુલે શુકૈઃ ।
નિર્હૃદિક્વણિનીરંધ્ર સમીરણવિલોડિતે

માધવીપુષ્પનિર્યાસશીધુક્ષીબમધુવ્રતે ।
ઉન્મીલિત્ત્રિવલીપુષ્પગુચ્છસૌરભનિર્ભરે

પ્રોત્ફુલ્લબકુલામોદમદમંથરષટ્પદે ।
સોમાદુદ્ભૂતપીયૂષક્ષાલિતક્ષિતિમંડલે

અધ્યાસ્ય વેદિકામેકામહં ક્ષણમવસ્થિતઃ ।
ઉદ્દંડશાખિસંઘટ્ટસ્ફુટન્મંથામુખોત્કરૈઃ

પ્રકંપિતા ચલચ્છાયો વવૌ ચંડસમીરણઃ ।
પશ્ચાદભૂન્મહાઘોષો નિર્ઘોષિત દરીતટઃ

અવાતરત્તતઃ કશ્ચિત્પક્ષી ગગનગહ્વરાત્ ।
શારદાનરિદચ્છાયઃ કજ્જલાનામિવોચ્ચયઃ

તમસામિવ સંઘાતઃ પક્ષચ્છેદીવ પર્વતઃ ।
અવષ્ટભ્ય ક્ષિતિં પદ્માં પક્ષી માં પ્રણનામ સઃ

આનીય પદ્મમમ્લાનમસૌ મત્પાદયોર્વ્યધાત્ ।
અથાસૌ સ્પષ્ટયા વાચા પક્ષી સ્તોત્રમુદીરયત્

જયદેવ ચિદાનંદ સુધાસિંધો જગત્પતે ।
સદા સદ્ભાવના સંગ કલ્લોલાનંતવિગ્રહ

અદ્વૈતવાસના મત્યા મલત્રયવિવર્જિત ।
જિતેંદ્રિય પરાધીન સમાધિપ્રાપ્યવિગ્રહ

નિરુપાધિવિનિર્મુક્ત નિરાકાર નિરામય ।
નિઃસીમ નિરહંકાર નિરાવરણનિર્ગુણ

શરણાગતસંત્રાણ પ્રવીણ ચરણાંબુજ ।
ભીમમાલ મહાવ્યાલ જ્વાલાદગ્ધમનોભવ

કુઠારભિન્નદૈત્યેંદ્ર ગંડૂષિત મહાવિભો ।
ત્રિપુરપ્રમદાભાલ સિંદૂરોદ્ધૂલિમાર્જન

કાત્યાયનીકુચાંભોજ વરકુંકુમચર્ચિત ।
નમઃ પ્રમાણદૂરાય નમઃ પ્રમતિરૂપિણે

નમશ્ચૈતન્યનાથાય નમસ્ત્રૈલોક્યરૂપિણે ।
વંદે તવ પદાંભોજં યોગિપ્રવરચુંબિતમ્

અપારભવપાથોઽધિ પારાવતરણાદ્ભુતમ્ ।
વાચસ્પતિરપિ સ્તોત્રે ભવતો ન પ્રગલ્ભતે

સહસ્રવદનસ્યાપિ ફણીંદ્રસ્ય ન ચાતુરી ।
ત્વદ્વર્ણને મહાદેવ કોઽહંમલ્પમતિઃ ખગઃ

સ્તોત્રમેતત્સમાકર્ણ્ય કૃતં તેન પતત્રિણા ।
તમવોચમહં કોઽસિ કુતસ્ત્યોસિ વિહંગમ

હંસેન સદૃશઃ કાયો વર્ણઃ કાકેન સંનિભઃ ।
પ્રયોજનં કમુદ્દિશ્ય પ્રાપ્તોસીહ તદુચ્યતામ્

ઇતિ પક્ષી મયા પૃષ્ટઃ પ્રશ્રયાનતકંધરઃ ।
જગાદ શ્લક્ષ્ણયા વાચા પક્ષીવાક્યવિદાંવરઃ

દેવેશ ધૂર્જટે વિદ્ધિ માં મરાલં સ્વયંભુવઃ ।
કર્મણા યેન મે કાર્ષ્ણ્યં જાતમાધુનિકં વિભો

તદાકર્ણય સર્વજ્ઞ પૃષ્ટં યદિ તદુચ્યતે ।
માનસાત્સરસઃ પૃથ્વીં યાતઃ પ્રાપ્તોસ્મિ સંકટમ્

સૌરાષ્ટ્રનગરાદારાત્સરસિ સ્ફુટદંબુજે ।
બાલેંદુખંડધવલાન્મૃણાલકવલાનહમ્

આદાય બલમાશ્રિત્ય નિરગાં ગગનં દ્રુતમ્ ।
વિહાયસસ્તતસ્તસ્માદકસ્માદપતં ભુવિ

અથ મોહપરીતાત્મા સર્વથા વિકલેંદ્રિયઃ ।
વેપમાનવપુર્મોહાત્સ્પૃષ્ટઃ શીતૈઃ સમીરણૈઃ

પ્રબુદ્ધઃ પતને હેતુમપશ્યન્નાત્મનસ્તદા ।
અહો કિમેતદાપન્નમદ્ય પાતઃ કથં મમ

કાલિમા યેન કાયેસ્મિન્પક્વકર્પૂરપાંડુરે ।
ઇત્યહં વિસ્મયાવિષ્ટો યાવત્કુર્વે વિચારણમ્

તાવદંબુરુહાદ્વાણીમશ્રૌષમહમીદૃશીમ્ ।
ઉત્તિષ્ઠ હંસ વક્ષ્યામિ કારણં પાતકાર્ષ્ણ્યયોઃ

અથોત્થાય સમાગત્ય મયા મધ્યે સરોવરે ।
દૃષ્ટરાજીવિનીરમ્યા રાજીવૈઃ પંચભિર્યુતા

કારણં પ્રષ્ટુમારેભે કાર્ષ્ણ્યસ્ય પતનસ્ય ચ ।
અથ તત્ર ઘનશ્યામાન્સ્વર્ણવર્ણાંબરાવૃતાન્

ચતુર્ભુજાન્ગદાશંખચક્રપંકેરુહાયુધાન્ ।
કિરીટહારકેયૂરકુંડલદ્યુતિચિત્રિતાન્

અદ્રાક્ષમંતરિક્ષસ્થાન્પુરુષાનયુતાનિ ષટ્ ।
નત્વા પ્રદક્ષિણીકૃત્ય પંચપદ્માં સરોજિનીમ્

આત્મીયં પાતમારભ્ય પૃષ્ટં તદખિલં મયા ।
પદ્મિન્યુવાચ।
કલહંસ ગતોઽસિ ત્વં માં વિલંઘ્ય વિહાયસા

તેન પાતકયોગેન પતિતોઽસિ મહીતલે ।
તેનૈવ કાલિમા કાયે પક્ષિસત્તમ લક્ષ્યતે

ભવંતં પતિતં વીક્ષ્ય કૃપાપૂર્ણેન ચેતસા ।
મધ્યમેનામુનાબ્જેન વદતા જાતસૌરભમ્

આઘ્રાય ષટ્પદાઃ ષષ્ટિસહસ્રાણિ દિવં યયુઃ ।
એતે યે ભવતાં દૃષ્ટાઃ નીલોત્પલસમત્વિષઃ

સર્વે તે સપ્તમેઽતીતે જન્મન્યાસન્મુનેઃ સુતાઃ ।
અસ્યૈવ સરસસ્તીરે તેપુસ્તે પરમં તપઃ

કદાચિત્કામિની કાચિચ્ચંપકસ્તબકસ્તની ।
ચલાપાંગકાલાકાંતતરંગિત રસાલિની

નાસા મુક્તાફલજ્યોત્સ્ના ચુંબિતસ્મિત દીધિતિઃ ।
વીણાં વિન્યસ્ય કુચયોર્વનેઽસ્મિન્મધુરં જગૌ

ગાયંત્યા સ્વરમાકર્ણ્ય બ્રાહ્મણા હરિણા ઇવ ।
તાં સમાગત્ય તે સર્વે સમમેવ વ્યલોકયન્

મયા દૃષ્ટા મમૈવેયમિત્યૂચુસ્તે પરસ્પરમ્ ।
મુષ્ટામુષ્ટિ તતસ્તેષાં ભ્રાતૄણામભવદ્રણઃ

અન્યોન્યમુષ્ટિનિષ્પિષ્ટ વક્ષસસ્ત્યક્તજીવિતાઃ ।
તે ભુક્ત્વા નિરયાન્ઘોરાન્બભૂવુઃ સારસા ભુવિ

તદા તે શ્વાપદાન્જઘ્નુર્દગ્ધાવન્યેન વહ્નિના ।
તતો માતંગતામેત્ય પથિપાંથાનઘાતયન્

વને વિષોદકં પીત્વા તે યયુર્યમમંદિરમ્ ।
ખરોષ્ટ્રકપિમાર્જાર જન્માન્યાસાદ્ય ચ ક્રમાત્

તતો મધુવ્રતા જાતા વર્તંતેઽત્ર સરોવરે ।
અદ્ય મે ગંધમાઘ્રાય પ્રાપુસ્તે વૈષ્ણવં પદમ્

શૃણુ પક્ષીંદ્ર વક્ષ્યામિ યેન મય્યસ્તિ વૈભવમ્ ।
એતસ્માજ્જન્મનઃ પૂર્વે તૃતીયે જન્મનિ ક્ષિતૌ

સરોજવદનાનામ દ્વિજાતેઃ કન્યકાઽભવમ્ ।
પાતિવ્રત્યૈકનિરતા ગુરુશુશ્રૂષણે રતા

કદાચિત્સારિકામેકાં પાઠયંત્યાવિલંબિતમ્ ।
સારિકા ભવ પાપે ત્વં પત્યા શપ્તાસ્મિ કુપ્યતા

પ્રેત્ય સારિત્વમાસાદ્ય પાતિવ્રત્યપ્રસાદતઃ ।
મુનીનામેવ સદને કન્યા કાચિત્પુપોષ મામ્

ગીતાનાં દશમાધ્યાયં વિભૂતિરિતિ વિશ્રુતમ્ ।
પ્રાતઃ પઠતિ વિપ્રોસાવશ્રૌષં તમઘાપહમ્

કાલેન સારિકાદેહમહં હિત્વા વિહંગમ ।
દશમાધ્યાયમાહાત્મ્યાદપ્સરાશ્ચાભવં દિવિ

પદ્માવતીતિ વિખ્યાતા પદ્માયા દયિતા સુખી ।
કદાચન મયા યાંત્યા વિમાનેન વિહાયસા

એતત્સરોવરં રમ્યં વિલોક્ય વિમલાંબુજમ્ ।
અવતીર્ય જલક્રીડાયાવદારભ્યતે મયા

દુર્વાસાસ્તાવદાયાતો વિવસ્ત્રા તેન વીક્ષિતા ।
તદ્ભયાત્પદ્મિનીરૂપં ધૃતમેતન્મયા સ્વયમ્

પદ્ભ્યાં પદ્મદ્વયં ચૈવ દ્વયં હસ્તદ્વયેન ચ ।
મુખેન પંચમાંભોજમિતિ પંચાંબુજાસ્મ્યહમ્

દૃષ્ટા તેન મુનીંદ્રેણ કોપજ્વલિત ચક્ષુષા ।
અનેનૈવ સ્વરૂપેણ તિષ્ઠ પાપે શતં સમાઃ

ઇતિ શાપં સમુત્સૃજ્ય સ ચૈવાંતર્દધે ક્ષણાત્ ।
વિભૂત્યધ્યાયમાહાત્મ્યાદ્વાણી મે ન વિલીયતે

મદ્વિલંઘનમાત્રેણ પતિતોસિ મહીતલે ।
અદ્ય શાપનિવૃત્તિર્મે તિષ્ઠતસ્તે ખગોત્તમ

નિશામય મયા ગીયમાનમધ્યાયમુત્તમમ્ ।
યસ્યાકર્ણનમાત્રેણ ત્વમદ્યૈવ વિમોક્ષ્યસે

ઇત્યસૌ દશમાધ્યાયં પપાઠ શ્લક્ષ્ણયા ગિરા ।
તમાકર્ણ્ય તયા દત્તમાદાય ચ સરોરુહમ્

મયા સમર્પિતં તુભ્યં પદ્મિન્યા પદ્મમુત્તમમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ જહૌ દેહં તદદ્ભુતમિવાભવત્

ભૃંગિરિટિરુવાચ।
પુરાતને ભવે કોઽયં બ્રહ્મ હંસોઽભવત્કથં ।
તવાગ્રતઃ કુતો હેતોરુત્સસર્જ કલેવરમ્

ઇતિ ભૃંગિરિટિર્વાક્યમાકર્ણ્યાહં તદાબ્રુવમ્ ।
દ્વિજવેશ્મનિ પૂર્વસ્મિન્જન્મન્યયમજાયત

સુતપા ઇતિ વિખ્યાતો બ્રહ્મચારી જિતેંદ્રિયઃ ।
વસન્ગુરુકુલે કુર્વન્વેદાધ્યયનમન્વહમ્

ગુરુશુશ્રૂષણં સમ્યગ્વિદધાતિ ચ ભક્તિતઃ ।
શયાનસ્ય ગુરોઃ શય્યાં નિદ્રિતઃ સપદા સ્પૃશત્

તેન પાપેન તિર્યક્ત્વમયં સ્વર્ગેઽપિ લબ્ધવાન્ ।
પદ્મયોનિમરાલાનાં મધ્યે જાતસ્તતો દ્વિજઃ

અસ્મિઞ્જન્મન્યમુષ્યેહ પુરાસ્મલ્લોકનાવધિ ।
ગીતાનાં દશમાધ્યાયં નલિન્યા કથિતં તતઃ

આકર્ણ્ય વિહગો લેભે બ્રહ્મજ્ઞાનમનુત્તમમ્ ।
સોઽયં વિપ્રકુલે જાતો દશમાધ્યાયવૈભવાત્

જન્માભ્યાસવશાદસ્ય શિશોરપિ મુખાંબુજાત્ ।
ગીતાનાં દશમાધ્યાયઃ સમુલ્લસતિ સર્વદા

તદર્થપરિણામેન સર્વભૂતેષ્વવસ્થિતમ્ ।
શંખચક્રધરં દેવમયં પશ્યતિ સર્વદા

યસ્મિન્યસ્મિન્યદૈવાસ્ય દૃષ્ટિઃ સ્નિગ્ધા શરીરિણઃ ।
સ સ મુક્તો ભવેત્સર્વઃ સુરાપો બ્રહ્મહાઽપિ વા

તદ્વિજ્ઞાય મયા વિપ્રઃ પરમાત્મસ્વરૂપિણા ।
ઇદં નગરમાનીતો મુક્તિક્ષેત્રં સ્વભાવતઃ

અત્રત્યાનાં મનુષ્યાણાં મુક્તિઃ કરતલે સ્થિતા ।
તેનાસ્ય દૃષ્ટિપાતેન વિશેષોઽન્યો ન જાયતે

ન દદામિ બહિર્ગંતુમહમસ્ય પુરા કૃતમ્ ।
દશમાધ્યાયમહાત્મ્યાત્તત્વજ્ઞાનં સુદુર્લભમ્

લબ્ધમેતેન મુનિના જીવન્મુક્તિરિયં તથા ।
તેનાસ્ય ચલતો હસ્તં દદામિ પથિ ગચ્છતઃ

દશમાધ્યાયમહિમા ભૃંગિરિટે મહાનયમ્ ।
ઇતિ ભૃંગિરિટેરગ્રે કથિતં યત્કથાનકમ્

તવેદમત્ર કથિતં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
નરો વાપ્યથવા નારી યાપિ કોઽપિ ચ વા પુનઃ

અસ્ય શ્રવણમાત્રેણ સર્વાશ્રમફલં લભેત્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ગીતામાહાત્મ્યે ચતુરશીત્યધિકશતતમોધ્યાયઃ