પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.180

શ્રીભગવાનુવાચ।
ષષ્ઠાધ્યાયસ્ય માહાત્મ્યં પ્રવક્ષ્યામિ વરાનને ।
યદાકર્ણયતાં નૄણાં મુક્તિઃ કરતલે સ્થિતા

અસ્તિ ગોદાવરી તીરે પ્રતિષ્ઠાનં પુરં મહત્ ।
પિપ્પલેશાભિધાનોઽહં યત્રાસ્મિ સ્મેરલોચને

યત્ર ગોદાવરી તીર શીકરૈરવશીતલૈઃ ।
હંસાઃ પક્ષપુટૈઃ કીર્ણૈર્હરંતિ યમિનાં શ્રમમ્

સ્ફુરત્પદ્માવલીકોશપરાગસુરભીકૃતમ્ ।
શ્લાઘ્યં ગોદાવરીતોયં યેન તે નિર્જરા નરાઃ

ધિક્સુધામૌષધીશસ્ય વિકૃત્ક્ષયવિધાયિનીમ્ ।
મહારાષ્ટ્રવધૂકાનાં મજ્જંતીનાં મુનીશ્વરાઃ

સ્પૃશંતિ યત્ર વક્ત્રાણિ ફુલ્લપંકજશંકયા ।
યત્રખેલન્મહારાષ્ટ્રાઃ ક્વણત્કંકણસુંદરાઃ

હરંતિ ધ્વનયો લીનાં મનાંસ્યપિ તપસ્વિનામ્ ।
અત્યુચ્ચસૌધશિખરવિહારિ વનિતામુખમ્

પશ્યન્નનુદિનં યત્ર ક્ષીયતે મૃગલાંચ્છનઃ ।
અત્યુચ્ચસૌધવલભી મહામણિમરીચિભિઃ

ચુંબ્યંતે મુનિગંધર્વૈર્દૂર્વાચંદનચંચલૈઃ ।
યસ્મિન્નાધૂયમાનાનાં પતાકાનાં સમીરણૈઃ

ગતશ્રમા રવેર્યાને ભવંતિ રથવાજિનઃ ।
રાશીકૃતૈર્મલયજૈરસંખ્યાતૈર્વણિગ્ગણૈઃ

યસ્મિન્નુપલશેષોઽસૌ લક્ષ્યતે મલયાચલઃ ।
પુંજીકૃતાનિ દૃશ્યંતે યત્ર મુક્તાફલાન્યપિ

નગરીદેવતા હાસ્ય સ્તબકા ઇવ સર્વતઃ ।
તત્ર જ્ઞાનશ્રુતિર્નામ્ના મેદિનીવલ્લભોઽભવત્

યસ્મિન્નુદ્ધરતિ ક્ષોણીં શેષોઽયં મણિસંનિભાં ।
અપિ પ્રતાપમાર્તંડમંડલી તીવ્રતેજસિ

નિત્યમધ્વરધૂમેન શ્યામલાઃ કલ્પશાખિનઃ ।
અસાધારણદાતૃત્વં પશ્યંત ઇવ લજ્જયા

યદધ્વરપુરોડાશ ચર્વણાસ્વાદલંપટાઃ ।
ન તત્યજુઃ સુપર્વાણઃ પ્રતિષ્ઠાનપુરં મનાક્

યસ્યદાનાંબુધારાભિઃ પ્રતાપજ્યોત્સ્નયાનિશમ્ ।
મખધૂમૈશ્ચ સંપુષ્ટા વવૃષુઃ સમયે ઘનાઃ

સ્વલ્પમાત્રમપિ ક્વાપિ ન પદં પ્રાપુરીતયઃ ।
નીતયઃ પ્રસરંતિ સ્મ યસ્મિન્શાસતિ મેદિનીમ્

વાપિકૂપતડાગાનાં ચ્છદ્મના યોઽનુવાસરમ્ ।
હૃદયસ્થાનિ મેદિન્યા નિધાનાનિ વ્યલોકયત્

પાંડુરાભિઃ પતાકાભિઃ પ્રાસાદો યસ્ય રાજતે ।
વિયદ્ગંગાતરંગોઘૈર્હિમાદ્રિરિવ સાનુમાન્

દાનૈસ્તપોભિર્યજ્ઞૈશ્ચ પ્રજાનાં પાલનેન ચ ।
તુષ્ટાઃ સ્વર્ગૌકસસ્તસ્મૈ વરં દાતું સમાગમન્

તતોંતરિક્ષમાર્ગેણ ધુન્વાનાઃ પક્ષસંહતીઃ ।
મૃણાલધવલા દેવી દેવહંસા વિનિર્ગતાઃ

ત્વરયા ગચ્છતાં તેષામન્યોન્યં તત્ર ભાષિણામ્ ।
ભદ્રાશ્વપ્રમુખા દ્વિત્રાઃ પુરસ્તાન્નિર્યયુર્જવાત્

સર્વૈર્મિલદ્ભિરૂચુસ્તે પુરસ્તાદ્ગચ્છતો જવાત્ ।
કથં વેગેન નિર્યાતા ભવંતઃ પુરતઃ સ્થિતાઃ

સર્વૈર્મિલિત્વા ગંતવ્યમસ્મિન્નધ્વનિ દુર્ગમે ।
પ્રકાશમાનં પુરતસ્તેજઃપુંજં ન પશ્યથ

જ્ઞાનશ્રુતેર્મહીભર્તુઃ પુણ્યમૂર્ત્તેરતિસ્ફુટમ્ ।
નિશમ્યેતિ વચઃ સમ્યક્પાશ્ચાત્યાના પુરઃ સ્થિતાઃ

હંસા હસિત્વા સાવજ્ઞમૂચુર્વચનમુચ્ચકૈઃ ।
રૈક્યાભિધસ્ય દુર્દ્ધર્ષ તેજસો બ્રહ્મવાદિનઃ

કિં નુ જ્ઞાનશ્રુતેરસ્ય રાજ્ઞસ્તીવ્રતરં મહઃ ।
ઇતિ શુશ્રાવ હંસાનાં ગિરો જ્ઞાનશ્રુતિર્નૃપઃ

અત્યુચ્ચસૌધભવનમારુહ્ય ચ સુખં સ્થિતઃ ।
તતઃ સારથિમાહૂય ભૂપાલો વિસ્મયાન્વિતઃ

સંદિદેશ મહાત્માઽસૌ રૈક્ય આનીયતામિતિ ।
તતોઽવધાર્ય ભૂપાલવચઃ પીયૂષગર્ભિતમ્

નિર્જગામમહો નામ્ના સારથિઃ પ્રથયન્મુદમ્ ।
યત્ર વારાણસીનામ નગરી મુક્તિદાયિની

યત્ર વિશ્વેશ્વરો નામ હ્યુપદેષ્ટા જગત્પતિઃ ।
તતો ગયાભિધે ક્ષેત્રે યત્ર દેવો ગદાધરઃ

ઉદ્ધર્તુમખિલાન્લોકાન્વસત્યુત્ફુલ્લલોચનઃ ।
તતો ગૌરીગુરોઃ પાર્શ્વે સર્વૈસ્તીર્થૈરનેકધા

પર્યટન્ગતવાન્યત્ર કેદારઃ પાપદારણઃ ।
યમાલોક્ય સકૃન્મર્ત્યા મુક્તાઃ સ્યુર્નાત્ર સંશયઃ

મહાપાપવિર્નિમુક્તા ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેપ્સિતાન્ ।
તતો ગૌડેષુ નિર્યાતો યત્રાસ્તે પુરુષોત્તમઃ

યસ્યાવલોકનાદેવ નરાઃ સ્વર્લોકગામિનઃ ।
તતો દ્વારાવતીં પ્રાગાન્નગરીં મુક્તિદાયિનીમ્

યત્રાસ્તે ગોમતી તીરે રુક્મિણીવલ્લભો હરિઃ ।
સ્નાત્વા ચ ગોમતીતીર્થે પંચકૃષ્ણાન્વિલોક્ય ચ

મર્ત્યો મુક્તિમવાપ્નોતિ ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેપ્સિતાન્ ।
તતઃ સમુદ્રમાસાદ્ય સોમનાથં વિલોક્ય ચ

ભુક્તિમુક્તિપ્રદં દેવં તતો નિરગમન્સુધીઃ ।
અવંતિકાં પુરીં પ્રાપ્તો ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયિનીમ્

યત્રોમયા સુખં ક્રીડન્મહાકાલોસ્તિ શંકરઃ ।
અથોંકારં સમાસાદ્ય શર્મદં નર્મદાતટે ।
ભુક્તિમુક્તિપ્રદાતારં ત્વરયા નિર્ગતસ્તતઃ

અશ્વમેધકરં નામ્ના નગરં પર્યટંસ્તતઃ ।
યત્ર શાર્ઙ્ગધરઃ સાક્ષાદાસ્તે લક્ષ્મીપતિઃ સ્વયમ્

તતો વિષ્ણુગયાં પ્રાપ્તઃ કુણ્ડં લોણારસંજ્ઞિતમ્ ।
યત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ મુચ્યતે બન્ધનાન્નરઃ

તતઃ કોલ્હાપુરં નામ ગતો રુદ્રગયાં પ્રતિ ।
આસ્તે ભગવતી યત્ર લક્ષ્મીર્ભક્તિપ્રદાયિની

પઞ્ચનદ્યાં નરઃ સ્નાત્વા મહાલક્ષ્મીં વિલોક્ય ચ ।
ભુક્ત્વા ભોગાન્યથાકામં ભક્તિં ચ પ્રતિપદ્યતે

તતોઽમલગિરિં નામ નગરીં પ્રતિપદ્ય ચ ।
નન્દિકેશ્વરમારુહ્ય સોમનાથોઽસ્તિ યત્ર તુ

દૃષ્ટ્વા ચતુર્ભુજં દેવં વરદાનોદ્યતં શિવમ્ ।
સોમનાથં નૃણાં મુક્તિર્ભવત્યેવ ન સંશયઃ

તુઙ્ગભદ્રાનદી તીરે દૃષ્ટ્વા હરિહરં તતઃ ।
યુગેયુગે ભુજા યસ્ય પતન્ત્યવનિમણ્ડલે

યદ્વિલોક્ય નરાઃ સર્વે રમ્યં હરિહરં વપુઃ ।
ભુક્ત્વા ભોગાન્યથાકામં મુચ્યન્તે બન્ધનાન્નરાઃ

સ્વર્ગે કલ્પશતં સ્થિત્વા મુક્તસંસારબન્ધનાઃ ।
તતઃ સ્વામિનમાલોક્ય લોકાનાં સ્વામિનં વિભુમ્

યમાલોક્ય ન પશ્યન્તિ નિરયં જાતુચિન્નરાઃ ।
સ્વર્ગે કલ્પશતં સ્થિત્વા મુક્તસંસારવાસનાઃ

મુક્તિં ચ પ્રતિદદ્યન્તે નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
તતઃ શ્રીશૈલમાસાદ્ય સિદ્ધગન્ધર્વસેવિતમ્

ગિરિજાવલ્લભો યત્ર મલ્લિનાથોઽભિધાનતઃ ।
ઉદ્ધર્તુમખિલાઁલ્લોકાન્સંસારામ્ભોધિમધ્યતઃ

સ્વર્ગે કલ્પશતં સ્થિત્વા મુક્તસંસારબંધનાઃ ।
મુક્તિં ચ પ્રતિપદ્યંતે નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તતઃ શ્રીશૈલમાસાદ્ય સિદ્ધગંધર્વસેવિતમ્ ।
ગિરિજાવલ્લભો યત્ર મલ્લિનાથોઽભિધાનતઃ

ઉદ્ધર્તુમખિલાઁલ્લોકાન્સંસારાંબુધિમધ્યતઃ ।
કાલેકાલે પરં જ્યોતિર્યઃ સંદર્શયતે સ્વયમ્

અવલોકયતાં નૄણાં યમનુસ્મરતામપિ ।
દૂરે તિષ્ઠંતિ સંત્રસ્તા દૂરં નિરયયાતનાઃ

સ્વર્ગે લોકે સુખં ભુક્ત્વા મુક્તસંસારબંધનાઃ ।
મુક્તિં ચ પ્રતિપદ્યંતે માનવા નાત્ર સંશયઃ

રામોસ્તિ સાનુજઃ સાર્દ્ધં જાનક્યાપિ તતો ગતઃ ।
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ મુચ્યતે નરકાદ્ધ્રુવમ્

કલ્પકોટિશતં ભુક્ત્વા સ્વર્ગલોકસુખં નરાઃ ।
મુક્તસંસારવર્ત્માનો મુક્તિં યાંતિ ન સંશયઃ

તતો નિવૃત્ય આયાતઃ પશ્યન્ભીમરથી તટે ।
દ્વિભુજં વિઠ્ઠલં દેવં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્

યત્ર ગોદાવરીજન્મસ્થાનં બ્રહ્મગિરિર્મહાન્ ।
ગૌતમાલયમાસાદ્ય યત્રાસ્તે ત્ર્યંબકો હરઃ

અરુણાવરુણયોર્મધ્યે યત્ર ગોદાવરી નદી ।
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ બ્રહ્મહત્યા વિલીયતે

અસંખ્યતીર્થસંપન્નં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મગિરિં નરાઃ ।
મુક્તિમેવ પ્રપદ્યંતે મુક્તાઃ સંસારદુઃખતઃ

ગૌતમ્યુભયતીરસ્થ તીર્થાન્વેષણકૌતુકી ।
તતો જગામ સૂતસ્તુ મથુરાં પાપનાશિનીમ્

યત્ર સ્વાયંભુવં દેવં ભજંતિ સુરમાનવાઃ ।
આદ્યં ભગવતઃ સ્થાનં મહન્મુક્તિપ્રદાયકમ્

ત્રૈલોક્યેશ જનિસ્થાનં વિખ્યાતં વેદશાસ્ત્રયોઃ ।
નાનાદેવગણૈર્જુષ્ટં દ્વિજર્ષિગણસેવિતમ્

કાલિંદીકૂલસંશોભિ હ્યર્દ્ધચંદ્ર પ્રભાકૃતિ ।
સર્વતીર્થનિવાસૈક પૂર્ણમાનંદસુંદરમ્

ગોવર્દ્ધનગિરિપ્રખ્યં પુણ્યદ્રુમલતાવૃતમ્ ।
દ્વિષડ્વનં મહાપુણ્યં વિશ્રાંતિ શ્રુતિસારભૃત્

તતઃ કાશ્મીરનગરમપશ્યત્પ્રત્યગુત્તરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ધર્મધુરં ક્ષેત્રં કુરુક્ષેત્રં સમંતતઃ

યત્રાભ્રંલિહગેહાનાં પંક્તયઃ શંખપાણ્ડુરાઃ ।
તા જાતા ધૂર્જટેઃ સ્પષ્ટ અટ્ટહાસદશા ઇવ

ભક્તિપ્રસાદમાલાનાં સુવર્ણકલશૈર્વૃતમ્ ।
સ્વઃ સિંધોઃ પતિતાનીવ હેમપદ્માનિ મારુતૈઃ

યત્ર પ્રાસાદશિખરે નીલપટ્ટપતાકિકાઃ ।
શૈવાલવલયાભાંતિ સ્વઃ સિંધોર્લતિકા ઇવ

યત્ર કાશ્મીરમાશ્રિત્ય નિત્યં વસતિ ભારતી ।
નૌચેદ્યુગપદેવેદં કથં લિખતિ વાઙ્મયમ્

વિશ્રામંત્યાઃ સરસ્વત્યાશ્ચિરં યત્ર મદાલસાઃ ।
મૃણાલચંચવો હંસા વાહનાનિ ચરંત્યમી

કલાવિશેષં પ્રહિતા યત્ર બોદ્ધું વિરંચિના ।
તારા ઇવ વિરાજંતે હંસા યાતાઃ સમંતતઃ

સ્થલપદ્માનિ દૃશ્યંતે કરસ્પર્શસુખાનિ ચ ।
શયનાય નિતંબિન્યા યસ્મિન્દાનવવૈરિણા

ઉપન્યાસૈર્દ્વિજાતીનાં યત્ર ન શ્રૂયતે સ્ફુટમ્ ।
મૂકોઽપિ નિર્જરો વાચા પદકલ્લોલડંબરઃ

યસ્મિન્નધ્વરધૂમેન વ્યાપ્તં ગગનમંડલમ્ ।
અપિ ચ ક્ષાલિતં મેઘૈઃ કાલિમાનં ન મુંચતિ

ગલિતાયાઃ સુધાયાસ્તુ યત્રાધ્વરમહાર્ચિષા ।
લાંછિતં છદ્મનાસ્થાનં દૃશ્યતે તુહિનત્વિષિ

જન્માભ્યાસવશાદેવ પઠંતિ બટવઃ સ્વયમ્ ।
યત્રોપાધ્યાયસાન્નિધ્યમાશ્રિત્ય સકલાઃ કલાઃ

યત્ર બ્રાહ્મણપત્નીનાં કંકણધ્વનિ હુંકૃતિઃ ।
લુંપત્યનુદિનં ભ્રામ્યદ્ભ્રમરાણાં ચ ગર્જિતમ્

યત્ર બ્રાહ્મણપત્નીનાં કપોલફલકં મુહુઃ ।
સ્પૃશન્સમીરણો મંદં વાતિ શાપભયાદિવ

માણિક્યેશ્વરનામાસૌ યત્ર શીતાંશુશેખરઃ ।
વસત્યનુદિનં દેવો વરદાનાય દેહિનામ્

અર્ચિતો ભૂપતીન્જિત્વા મણિકેશેન ચાદૃતઃ ।
માણિક્યેશ્વર ઇત્યાખ્યાં તદાપ્રભૃતિ યો દધૌ

રાજ્ઞા કાશ્મીરદેવેશ દિગ્જયોત્સવકારિણા ।
અસૌ સુપૂજિતો યસ્માન્માણિક્યૈર્ભૂરિભૂતિભિઃ

સંસેવમાનં તદ્વારિ છાયાં શકટિકોપરિ ।
કંડૂયમાનમંગાનિ યંતા રૈક્યમપશ્યત

રાજ્ઞાપિ કથિતૈસ્તૈસ્તૈશ્ચિહ્નૈઃ પરિચિતં જવાત્ ।
પ્રણતઃ સારથી રૈક્યં પ્રણમ્ય તમભાષત

સારથિરુવાચ।
કસ્મિન્બ્રહ્મન્કિન્નામાસિ સ્વછંદોઽસિ નિરંતરમ્ ।
કિમર્થમત્ર વિશ્રાંતઃ કિં ચ કર્તું ચિકીર્ષસિ

ઇત્યાકર્ણ્ય ચ તદ્વાક્યં પરમાનંદનિર્ભરઃ ।
સ્મૃત્વા સારથિમિત્યૂચે વયં પૂર્ણમનોરથાઃ

પરં કેનાપિ બહુના પરિચર્યાવિધાયિના ।
ભવિતવ્યં મનોવૃત્તિં જાનતાસ્માકમેવ હિ

હૃદયસ્થિતમાદાય રૈક્યાભિપ્રાયમાદરાત્ ।
શનૈર્નિરગમદ્યંતા યત્રાસ્તે વસુધાધિપઃ

તતઃ પ્રણમ્ય ભૂપાલં યથાવૃત્તં ન્યવેદયત્ ।
બદ્ધાંજલિપુટો હૃષ્ટઃ સારથિઃ સ્વામિદર્શનાત્

તતો નિશમ્ય તદ્વાક્યં વિસ્મયસ્મેરલોચનઃ ।
શ્રદ્ધાલુરભવદ્ભૂપો રૈક્યસંભાવનાવિધૌ

આદાયાશ્વતરીયુગ્મયુક્તાં શકટિકામગાત્ ।
મુક્તાહારદુકૂલાનિ સહસ્રં ચ ગવાં નૃપઃ

ગતોઽસૌ તત્ર યત્રાસ્તે યોગી કાશ્મીરમંડલે ।
તન્નિવેદ્ય પુરો રાજા દંડવત્પતિતો ભુવિ

આનમ્ય પરયા ભક્ત્યા રૈક્યો રાજ્ઞે ચુકોપ હ ।
રે શૂદ્ર મામકં વૃત્તં ન જાનાસિ દુરીશ્વર

ગૃહાણ શકટીમેતામુત્થાપ્યાશ્વતરી યુતામ્ ।
વસ્ત્રાણિ મુક્તાહારાંશ્ચ ગાશ્ચ દોગ્ધ્રીરપિ સ્વયમ્

ઇત્થમાજ્ઞતવાન્ભૂપો રૈક્યસ્ય ભયમાદધે ।
તતઃ શાપભયાદ્રાજા તત્પદાંભોરુહદ્વયમ્

ગૃહ્ણન્ભક્ત્યા પ્રસીદેતિ બ્રહ્મન્નિત્યૂચિવાન્સ્વયમ્

રાજોવાચ।
ભગવંસ્તવ માહાત્મ્યમેતદત્યુદ્ભુતં કુતઃ ।
પ્રસન્નીભૂય ભગવન્નાખ્યાહિ મમ તત્ત્વતઃ

રૈક્ય ઉવાચ।
ગીતાનાં ષષ્ઠમધ્યાયં જપામિ પ્રત્યહં નૃપ ।
તેનૈવ તેજોરાશિર્મે સુરાણામપિ દુઃસહઃ

ગીતાનાં ષષ્ઠમધ્યાયં રૈક્યાદભ્યસ્ય યત્નતઃ ।
જ્ઞાનશ્રુતિર્મહીપાલો મુક્તિમાપ તતઃ સુધીઃ

રૈક્યોઽપિ સુખમાલેભે માણિક્યેશ્વરસન્નિધૌ ।
ગીતાનાં ષષ્ઠમધ્યાયં જપન્મોક્ષપ્રદાયકમ્

મરાલવેષમાસ્થાય વરદાનાર્થમાગતાઃ ।
દિવૌકસોઽપિ નિર્જગ્મુઃ સ્વૈરં વિસ્મયકારિતાઃ

ઇમમધ્યાયમપ્યેકં યો જપેત્સતતં નરઃ ।
સોઽપિ તત્પદવીમેતિ વિષ્ણોરેવ ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે ગીતા।
માહાત્મ્યે અશીત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ