પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.174

મહાદેવ ઉવાચ।
શૃણુ દેવિ પ્રવક્ષ્યામિ વ્રતં ત્રૈલોક્યદુર્લભમ્ ।
યં શ્રુત્વા મુચ્યતે લોકો બ્રહ્મહત્યાદિપાતકાત્

ઉત્પતિઃ સ્વપ્રકાશસ્ય ભક્તાનાં સુખહેતવે ।
તિથિર્વાપિ સમાસો વૈ સંજાતઃ પુણ્યકારકઃ

યસ્ય નામ ગૃણન્દેવિ મુક્તિં લભતિ શાશ્વતીમ્ ।
સ એવ પરમાત્મા ચ કારણાનાં ચ કારણમ્

વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપી ચ સર્વેષાં ભગવાન્પ્રભુઃ ।
દ્વાદશાર્કા ધૃતા યેન નૃસિંહેન મહાત્મના ।
સ એવ પ્રકટીજાતો ભક્તાનાં શમભીપ્સયા

પાર્વત્યુવાચ।
અવતારા હ્યસંખ્યાતાઃ કથિતાઃ સુરસત્તમ ।
નૃસિંહાખ્યં પરં ધામ વદ વિશ્વેશ્વર પ્રભો ।
યેન વિજ્ઞાનમાત્રેણ સુખ લોકમવાપ્નુયાત્

મહાદેવ ઉવાચ।
હિરણ્યકશિપું હત્વા દેવદેવં જગદ્ગુરુમ્ ।
સુખાસીનં તદુત્સંગે સ્થિતો વચનમબ્રવીત્

પ્રહ્લાદો જ્ઞાનિનાં શ્રેષ્ઠઃ પિતૄહંતારમુત્તમમ્

પ્રહ્લાદ ઉવાચ।
નમસ્તે ભગવન્વિષ્ણો નૃસિંહાદ્ભુતરૂપિણે ।
ત્વદ્ભક્તોહં સુરશ્રેષ્ઠ ત્વાં પૃચ્છામિ ચ તત્વતઃ

સ્વામિંસ્ત્વયિ મમાભિન્ના ભક્તિર્જાતા હ્યનેકધા ।
કથં તેઽહં પ્રિયો જાતઃ કારણં વદ મે પ્રભો

નૃસિંહ ઉવાચ।
કથયામિ મહાપ્રાજ્ઞ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ ।
ભક્તેર્યત્કારણં વત્સ પ્રિયત્વસ્ય ચ યત્પુનઃ

પુરા કસ્ય દ્વિજસ્યાપિ જાતસ્ત્વં નાપ્યધીતવાન્ ।
નામ્ના તુ વસુદેવો હિ વેશ્યાયામતિ લંપટઃ

તસ્મિન્જન્મનિ નૈવં ચ ચકાર સુકૃતં કિયત્ ।
ભુક્ત્વા મધુ ઘૃતં ચૈવ વેશ્યાસંગમલાલસઃ

મદ્વ્રતસ્ય પ્રભાવેન ભક્તિર્જાતા તવાનઘ ।
પ્રહ્લાદોવાચ।
વિસ્તરાદ્વદ દેવેશ કસ્ય પુત્રસ્ય કિં વ્રતમ્

વેશ્યાયાં વર્તમાનેન કથંચિદ્ધિ કૃતં મયા ।
મમોપરિ કૃપાં કૃત્વા સર્વં કથય સાંપ્રતમ્

નૃસિંહ ઉવાચ।
સૃષ્ટ્યર્થં તુ પુરા બ્રહ્મા ચક્રે હ્યેતદનુત્તમમ્ ।
મદ્વ્રતસ્ય પ્રભાવેન નિર્મિતં સચરાચરમ્

ઈશ્વરેણ વ્રતં ચીર્ણં વધાર્થં ત્રિપુરસ્યચ ।
વ્રતસ્યાસ્યપ્રભાવેન ત્રિપુરસ્તુ નિપાતિતઃ

અન્યૈશ્ચ બહુભિર્દેવૈરૃષિભિશ્ચ પુરાતનૈઃ ।
રાજભિશ્ચ મહાપ્રાજ્ઞૈર્વિહિતં વ્રતમુત્તમમ્

વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેન સર્વે સિદ્ધિમવાપ્નુયુઃ ।
મમ તે વૈ પ્રિયા જાતા દિવિ ભોગાનનેકશઃ

ભુક્ત્વા મયિ વિલીનાસ્તુ પ્રહ્લાદ ત્વં વિશસ્વ મામ્ ।
કાર્યાર્થમવતારસ્તે મચ્છરીરત્પૃથગ્યતઃ

ન તેષાં પુનરાવૃત્તિર્મહાકલ્પશતૈરપિ ।
દરિદ્રો લભતે લક્ષ્મીં ધનદસ્ય ચ યાદૃશી

તતઃ કામી લભેત્કામં રાજ્યાર્થી રાજ્યમુત્તમમ્ ।
આયુષ્કામો લભેદાયુર્યાદૃશં ચ શિવસ્ય હિ

અવૈધવ્યકરં સ્ત્રીણાં પુત્રદં ભાગ્યદં તથા ।
ધનધાન્યકરં ચૈવ તથાશોકવિનાશનમ્

સ્ત્રિયો વા પુરુષા વાપિ કુર્વંતિ વ્રતમુત્તમમ્ ।
તેભ્યો દદામ્યહં સૌખ્યં ભુક્તિ મુક્તિ ફલં તથા

બહુનોક્તેન કિં વત્સ વ્રતસ્યાસ્ય ફલસ્ય હિ ।
મદ્વ્રતસ્ય ફલં વક્તું નાહં શક્તો ન શંકરઃ

પ્રહ્લાદ ઉવાચ।
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન શ્રુતં વ્રતમનુત્તમમ્ ।
વ્રતસ્યાસ્ય ફલં શ્રોતું ત્વયિ મે ભક્તિ કારણમ્

અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ વ્રતસ્યાસ્ય વિધિં પરમ્ ।
કસ્મિન્માસે ભવેદેવ કસ્મિંશ્ચિદ્વાસરે પ્રભો

એતદ્વિસ્તરતો દેવ વક્તુમર્હસિ સાંપ્રતમ્ ।
વિધિના યેન વૈ સ્વામિન્સમગ્રફલભાગ્ભવેત્

નૃસિંહ ઉવાચ।
પ્રહ્લાદ વત્સ ભદ્રં તે શૃણુષ્વૈકમના વ્રતમ્ ।
વૈશાખેસિત પક્ષે તુ ચતુર્દશ્યાં સમાચરેત્

મમાવિર્ભાવસંયુક્તં મમ સંતુષ્ટિકારણમ્ ।
શૃણુ પુત્ર મમોત્પત્તિં ભક્તાનાં સુખહેતવે

પશ્ચિમાયાં દિશાયાં ચ સંજાતં કારણાંતરાત્ ।
મૌલિસ્તાનમિદં ક્ષેત્રં પવિત્રં પાપનાશનમ્

તસ્મિન્ક્ષેત્રે તુ વિખ્યાતો બ્રાહ્મણો વેદપારગઃ ।
હારીત ઇતિ નામ્ના ચ જ્ઞાનધ્યાનપરાયણઃ

તસ્ય સ્ત્રી તુ મહાપુણ્યા સતીરૂપા સદા પ્રભો ।
લીલાવતી તુ નામ્ના ચ ભર્તુર્વશપરા સદા

તાભ્યાં તપો મહત્તપ્તં કાલં બહુતરં સુત ।
એકવિંશયુગાશ્ચૈવ યાતાસ્તત્ર ન સંશયઃ ।
તસ્મિન્ક્ષેત્રે તુ વૈ તાભ્યાં પ્રત્યક્ષો વાભવત્તદા

નૃસિંહ ઉવાચ।
યં યં વાંછયસે બ્રહ્મંસ્તં દદામિ ન સંશયઃ ।
તાભ્યામુક્તં તદા તસ્મૈ દીયતે ચેદ્વરો મમ

ત્વાદૃશો મમ પુત્રસ્તુ હ્યધુનૈવ ભવત્વિતિ ।
મયોક્તં તુ તદા વત્સ પુત્રોઽહં તે ન સંશયઃ

વિશ્વકર્મા હ્યહં સાક્ષાત્પરમાત્મા પરાત્પરઃ ।
ઉદરેઽહં ન વત્સ્યામિ યતોઽહં વૈ સનાતનઃ

હારીતેન તદા ચોક્તં ભવત્વેવં ન સંશયઃ ।
તદાપ્રભૃતિ વૈ ક્ષેત્રે સ્થિતોઽહં ભક્તકારણાત્

અત્રાગત્ય પ્રકુર્વીત દર્શનં ભક્તસત્તમઃ ।
તસ્યાહં સકલાં બાધાં નાશયામિ નિરંતરમ્

એતસ્માત્કારણાચ્ચૈવ વ્રતં વૈ વિધિપૂર્વકમ્ ।
યે કુર્વંતિ નરશ્રેષ્ઠા ન તેષાં વિદ્યતે ભયમ્

બાલરૂપમયં ધ્યાત્વા તાભ્યાં સહ વિશેષતઃ ।
પૂજનં કુરુતે રાત્રૌ સ વૈ નારાયણો ભવેત્

ચતુર્ભુજં મહાદંષ્ટ્રં કાલરૂપં દુરાસદમ્ ।
સૂર્યકોટિપ્રતીકાશં યમકોટિદુરાસદમ્ ।
સિંહવચ્ચ મુખં યસ્ય નરવચ્ચાંગસંયુતમ્

શ્રીનૃસિંહં દિવ્યસિંહં કાલરૂપં ભજેત્સદા ।
એવં જ્ઞાત્વા વિશેષેણ યઃ સ્થાનં મામકં વ્રજેત્

વ્રતં પવિત્રં પરમં શ્રીકદંબ પ્રદં મહત્ ।
અંતે મુક્તિપ્રદં ચૈવ ભક્તાનાં ચ ન સંશયઃ

યેન વૈ ક્રિયમાણેન સહસ્રદ્વાદશી ફલમ્ ।
સ્વાતી નક્ષત્ર સંયોગે શનિવારે તુ મદ્વ્રતમ્

સિદ્ધિયોગસ્ય સંયોગે વણિજે કરણે તથા ।
યોગૈઃ સર્વૈશ્ચ સંયોગં હત્યાકોટિ વિનાશનમ્

એતદન્યતરૈર્યોગે મદ્દિનં પાપનાશનમ્ ।
વિજ્ઞાય મદ્દિનં યસ્તુ લંઘયેત્સ તુ પાપકૃત્

અકર્ત્તા નરકં યાતિ યાવચ્ચંદ્ર દિવાકરૌ ।
પ્રાપ્તે મમ દિને વત્સ દંતધાવનપૂર્વકમ્

મમાગ્રે વ્રતસંકલ્પં મદ્ભક્તો વિજિતેંદ્રિયઃ ।
અદ્યાહં તે વિધાસ્યામિ વ્રતં નિર્વિઘ્નતાં નય

વ્રતસ્થેન ન કર્ત્તવ્યં દુષ્ટસંભાષણાદિકમ્ ।
તતો મધ્યાહ્નસમયે નદ્યાદૌ વિમલે જલે

ગૃહે વા દેવખાતે વા તડાગે વાથ શોભને ।
વૈદિકેન તુ મંત્રેણ સ્નાનં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

મૃત્તિકા ગોમયેનૈવ તથા ધાત્રીફલેન ચ ।
તિલૈશ્ચ વિધિવત્સ્નાયાત્સર્વપાપૌઘ શાંતયે

પરિધાય શુભે વસ્ત્રે નિત્યકર્મ સમારભેત્ ।
તતો ગૃહં વિલિપ્યાથ કુર્યાદષ્ટદલં શુભમ્

કલશં તત્ર સંસ્થાપ્ય તામ્રંત્રસમન્વિતમ્ ।
તસ્યોપરિ ન્યસેત્પાત્રં તંડુલૈઃ પરિપૂરિતમ્

હૈમીં ચ તત્ર મન્મૂર્તિ સ્થાપ્ય લક્ષ્મ્યા સમન્વિતામ્ ।
નિર્માય શક્ત્યા સ્વર્ણેન સ્નાપ્ય પંચામૃતૈસ્તતઃ

તતો બ્રાહ્મણમાહૂય આચાર્યં નાતિલોલુપમ્ ।
શાસ્ત્રજ્ઞમગ્રતઃ કૃત્વા તતો દેવં સમર્ચયેત્

મંડપં કારયેત્તત્ર પુષ્પસ્તબક શોભિતમ્ ।
ઋતુકાલોદ્ભવૈઃ પુષ્પૈઃ પૂજ્યોઽહં ચ યથાવિધિ

ઉપચારૈઃ ષોડશભિર્મંત્રૈર્નિયમૈશ્ચ યઃ ।
તતઃ પૌરાણિકૈર્મંત્રૈઃ પૂજનીયો વિશેષતઃ

ચંદનં ચ સકર્પૂરં ઘનકુંકુમમિશ્રિતમ્ ।
કાલોદ્ભવાનિ પુષ્પાણિ તથા તુલસીદલાનિ ચ

શ્રીનૃસિંહાય યો દદ્યાત્સ મુક્તો નાત્ર સંશયઃ ।
કૃષ્ણાગુરુમયં ધૂપં સર્વદા હરિવલ્લભમ્

હરયે ગુરવે દદ્યાત્સર્વકામાર્થસિદ્ધયે ।
મહાદીપઃ પ્રકર્ત્તવ્યો હ્યજ્ઞાનધ્વાંત નાશનઃ ।
મહાનીરાજનં કુર્યાદ્ઘંટાનાદ પુરઃસરમ્

નૈવેદ્યં શર્કરાં ચાપિ ભક્ષ્યભૌજ્યસમન્વિતમ્ ।
દદામિ તે રમાકાંત સર્વપાપક્ષયં કુરુ

નૈવેદ્ય મંત્ર।
નૃસિંહાચ્યુત દેવેશ તવ જન્મદિને શુભે ।
ઉપવાસં કરિષ્યામિ સર્વભોગવિવર્જિતઃ

તેન પ્રીતો ભવ સ્વામિન્પાપં જન્મ નિરાકુરુ ।
રાત્રૌ જાગરણં કાર્યં ગીતવાદિત્ર નિઃસ્વનૈઃ

પુરાણપઠનં નિત્યં શ્રીનૃસિંકથાશ્રયમ્ ।
તતઃ પ્રભાતસમયે સ્નાનં કૃત્વા હ્યનંતરમ્

પૂર્વોક્તેન વિધાનેન પૂજયેન્માં પ્રતર્પયન્ ।
વૈષ્ણવં કારયેચ્છ્રાદ્ધં મદગ્રે સ્વસ્થમાનસઃ

તતો દાનાનિ દેયાનિ વક્ષ્યમાણાનિ યાન્યુત ।
પાત્રેભ્યઃ સ દ્વિજેભ્યો હિ લોકદ્વય જિગીષયા

સહસ્વર્ણમયો દેવો મમ સંતોષકારકઃ ।
ગોભૂતિલહિરણ્યાદિ પ્રદદાતિ દ્વિજાતયે

શય્યા સતૂલિકા દેયા સપ્તધાન્યસમન્વિતા ।
અન્યાનિ ચ યથાશક્ત્યા દેયાનિ નિજશક્તિતઃ

વિત્તશાઠ્યં ન કુર્વીત યથોક્તફલકાંક્ષયા ।
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેત્પશ્ચાત્તેભ્યો દદ્યાત્સુદક્ષિણામ્

નિર્ધનૈરપિ કર્ત્તવ્યં દેયં શક્ત્યનુસારતઃ ।
સર્વેષામેવ વર્ણાનામધિકારોઽસ્તિ મદ્વ્રતે ।
મદ્ભક્તૈસ્તુ વિશેષેણ કર્ત્તવ્યં મત્પરાયણૈઃ

તતઃ પ્રાર્થના મંત્રઃ ।
મદ્વંશે યેન રાજા તા યે ભવિષ્યાશ્ચ માનવાઃ ।
તાનુદ્ધરસ્વ દેવેશ દુઃખદાદ્ભવસાગરાત્

પાતકાર્ણવમગ્નસ્ય વ્યાધિભિશ્ચાંબુચારિભિઃ ।
જીવૈસ્તુ પરિભૂતસ્ય મહાદુઃખગતસ્ય મે

કરાવલંબનં દેહિ શેષશાયી જગત્પતે ।
વ્રતેનાનેન દેવેશ ભુક્તિમુક્તિપ્રદો ભવ

એવં પ્રાર્થ્ય તતો દેવં વિસૃજ્ય ચ યથાવિધિ ।
ઉપહારાદિકં સર્વે આચાર્યાય નિવેદયેત્

દક્ષિણાભિશ્ચ સંતોષ્યા બ્રાહ્મણાંશ્ચ વિસર્જયેત્ ।
મમ ધ્યાન સમાયુક્તો ભુંજીત સહ બંધુભિઃ

અકિંચનોપિ નિયતમુપોષ્યતિ ચતુર્દશીમ્ ।
સપ્ત જન્મ કૃતાત્પાપાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

ય ઇદં શૃણુયાદ્ભક્ત્યા વ્રતં પાપપ્રણાશનમ્ ।
તસ્ય શ્રવણમાત્રેણ બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

પવિત્રં પરમં ગુહ્યં કીર્તયેદ્યસ્તુ માનવઃ ।
સર્વકામાનવાપ્નોતિ વ્રતસ્યાસ્ય ફલં સદા

ય ઇદં કુરુતે શક્ત્યા કાલે મધ્યાહ્ન સંજ્ઞકે ।
લીલાવત્યા સહ ઋષિં શ્રીનૃસિંહ પ્રસાદતઃ

પૂજયેત્પરયા ભક્ત્યા મુક્તિં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતીમ્ ।
તસ્મિન્ક્ષેત્રે તુ યો ગત્વા શ્રીનૃસિંહં પ્રપૂજયેત્

વાંચ્છિતં લભતે નિત્યં શ્રીનૃસિંહ પ્રસાદતઃ ।
શ્રીનૃસિંહ મહદ્રૂપ કાલકોટિદુરાસદ

ભૈરવેશ હરાર્તિઘ્ન બાલરૂપ નમોસ્તુ તે ।
શ્રીનૃસિંહાય રૂપાય બાલાય બાલરૂપિણે

વ્યાપકાય સુનંદાય સ્વાત્મપ્રકટ રૂપિણે ।
સર્વજીવાત્મકાયૈવ વિશ્વેશાય સ્વરાત્મને

માર્તંડ મંડલસ્થાય દયાસિંધો નમોસ્તુ તે ।
ચતુર્વિંશસ્વરૂપાય કાલરુદ્રાગ્નિરૂપિણે

જગદેકસ્વરૂપાય નૃસિંહાય નમોસ્તુ તે ।
ભાલે દધાર યો દેવો નૃસિંહો વીરભદ્ર જિત્

દ્વાદશાદિત્યબિંબાનિ સુતપ્તાનિ પ્રમાણતઃ ।
તત્ર સિંધુ મહાપુણ્યા નદી રમ્યા વિશેષતઃ

તસ્યાઃ સમીપે નગરં વર્ત્તતેઽદ્યાપિ સુંદરિ ।
મૌલિસ્તાનેતિ વિખ્યાતં સર્વદા દેવનિર્મિતમ્

વસતિર્વર્ત્તતે તત્ર હારીતસ્ય મહાત્મનઃ ।
લીલાવતી તુ તત્રૈવ તિષ્ઠતે નાત્ર સંશયઃ

પ્રતિશબ્દો ભવેત્તત્ર સિંધુનદ્યાઃ સમીપતઃ ।
કલૌ યુગે તુ સંપ્રાપ્તે મ્લેચ્છા વૈ પાપચારિણઃ

નિવસંતિ તુ તત્રૈવ બહવો નાત્ર સંશયઃ ।
નૃસિંહજન્મનિ યથા શબ્દોઽભૂદદ્ભુતઃ પરઃ

નૃસિંહેતિ નૃસિંહેતિ ય ઉચ્ચૈર્નદતે નરઃ ।
તાદૃશઃ પ્રતિશબ્દો વૈ જાયતે નગનંદિનિ

બ્રહ્મહા હેમહારી વા સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ ।
સિંધૌ ગત્વા વિશેષેણ સ્નાનં કુર્વંતિ યે જનાઃ

મુચ્યતે નાત્ર સંદેહઃ શ્રીનૃસિંહ પ્રસાદતઃ ।
દશારાત્રિપ્રમાણેન માનવા યે વસંતિ હિ

તે જ્ઞેયાઃ પુણ્યકર્માણો નાસત્યં મામકં વચઃ ।
નિવસંતિ કલૌ તત્ર વર્ણા યે દ્વિજપૂર્વકાઃ

મ્લેચ્છવત્તેઽપિ વિજ્ઞેયા વેદબાહ્યાઃ સુરોત્તમૈઃ ।
માંસં ખાદંતિ તે તત્ર મદ્યપાનં પપુઃ સદા

અતો હ્યધર્મરૂપાસ્તે પાપિષ્ઠા નાત્ર સંશયઃ ।
સંધ્યાહીના યથા વિપ્રા વેદબાહ્યાસ્તથૈવ ચ

નિવસંતિ પુરે તસ્મિન્પશ્ચિમાયાં સુરેશ્વરિ ।
એકમેવ પરં તીર્થં નૃસિંહાખ્યં સુવિસ્તરમ્ ।
યં શ્રુત્વા મુચ્યતે પાપાન્નરઃ સદ્યો ન સંશયઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે નૃસિંહોત્પત્તિર્નામ ચતુઃસપ્તત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ