પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.126

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
અધુના માઘમાહાત્મ્યં પ્રવક્ષ્યામિ નૃપોત્તમ ।
પૃચ્છતે કાર્તવીર્યાય દત્તાત્રેયેણ ભાષિતમ્

દત્તાત્રેયં હરિં સાક્ષાદ્વસંતં સહ્ય પર્વતે ।
પપ્રચ્છ તં દ્વિજં ગત્વા રાજા માહિષ્મતીપતિઃ

સહસ્રાર્જુન ઉવાચ।
ભગવન્યોગિનાં શ્રેષ્ઠ સર્વે ધર્માઃ શ્રુતા મયા ।
માઘસ્નાનફલં બ્રૂહિ કૃપયા મમ સુવ્રત

દત્તાત્રેય ઉવાચ।
શ્રૂયતાં નૃપશાર્દૂલ એતત્પ્રશ્નોત્તરં શુભમ્ ।
બ્રહ્મણોક્તં પુરા હ્યેતન્નારદાય મહાત્મને

તત્સર્વં કથયિષ્યામિ માઘસ્નાનફલં મહત્ ।
યથાદેશં યથાતીર્થં યથાવિધિ યથાક્રિયમ્

અસ્મિન્વૈ ભારતે વર્ષે કર્મભૂમૌ વિશેષતઃ ।
અમાઘસ્નાયિનાં નૄણાં નિષ્ફલં જન્મકીર્તિતમ્

અસૂર્યં ગગનં યદ્વદચન્દ્રમુડુમંડલમ્ ।
તદ્વન્નાભાતિ સત્કર્મ માઘસ્નાનં વિના નૃપ

વ્રતૈર્દાનૈસ્તપોભિશ્ચ ન તથા પ્રીયતે હરિઃ ।
માઘમજ્જનમાત્રેણ યથા પ્રીણાતિ કેશવઃ

ન સમં વિદ્યતે કિંચિત્તેજઃ સૌરેણ તેજસા ।
તદ્વત્સ્નાનેન માઘસ્ય ન સમાઃ ક્રતુજાઃ ક્રિયાઃ

પ્રીતયે વાસુદેવસ્ય સર્વપાપાપનુત્તયે ।
માઘસ્નાનં પ્રકુર્વીત સ્વર્ગલાભાય માનવઃ

કિં રક્ષિતેન દેહેન સુપુષ્ટેન બલીયસા ।
અધ્રુવેણાપ્યશુચિના માઘસ્નાનં વિના ભવેત્

અસ્થિસ્તંભં સ્નાયુબદ્ધં માંસક્ષતજ લેપનમ્ ।
ચર્માવનદ્ધં દુર્ગંધં પાત્રં મૂત્રપુરીષયોઃ

જરાશોકવિપદ્વ્યાપ્તં રોગમંદિરમાતુરમ્ ।
રજસ્વલમનિત્યં ચ સર્વદોષસમાશ્રયમ્

પરોપતાપિતાપાર્તં પરદ્રોહિ પરં વિષમ્ ।
લોલુપં પિશુનં ક્રૂરં કૃતઘ્નં ક્ષણિકં તથા

દુષ્પૂરં દુર્ધરં દુષ્ટં દોષત્રયસમન્વિતમ્ ।
અશુચિસ્રાવિ સચ્છિદ્રં તાપત્રયવિમોહિતમ્

નિસર્ગતોઽધર્મરતં તૃષ્ણાશત સમાકુલમ્ ।
કામક્રોધ મહાલોભ નરકદ્વાર સંસ્થિતમ્

ક્રિમિવિડ્ભસ્મભવતિ પરિણામે શુનાં હવિઃ ।
ઈદૃક્શરીરં વ્યર્થં હિ માઘસ્નાનવિવર્જિતમ્

બુદ્બુદાઇવ તોયેષુ પૂતિકા ઇવ જંતુષુ ।
જાયંતે મરણાયૈવ માઘસ્નાનવિવર્જિતાઃ

અવૈષ્ણવો હતો વિપ્રો હતં શ્રાદ્ધમયોગિ ચ ।
અબ્રહ્મણ્યં હતં ક્ષેત્રમનાચારં હતં કુલમ્

સદંભશ્ચ હતો ધર્મઃ ક્રોધેનૈવ હતં તપઃ ।
અદૃઢં ચ હતં જ્ઞાનં પ્રમાદેન હતં શ્રુતમ્

ગુર્વભક્તા હતા નારી બ્રહ્મચારી તયા હતઃ ।
અદીપ્તેઽગ્નૌ હતો હોમો હતા ભુંક્તિરસાક્ષિકા

ઉપજીવ્યા હતા કન્યા સ્વાર્થે પાકક્રિયા હતા ।
શૂદ્રભિક્ષો હતો યાગઃ કૃપણસ્ય હતં ધનમ્

અનભ્યાસા હતા વિદ્યા હતો રાજા વિરોધકૃત્ ।
જીવનાર્થં હતં તીર્થં જીવનાર્થં હતં વ્રતમ્

અસત્યા ચ હતા વાણી તથા પૈશુન્યવાદિની ।
સંદિગ્ધશ્ચ હતો મંત્રો વ્યગ્રચિત્તો હતો જપઃ

હતમશ્રોત્રિયે દાનં હતો લોકશ્ચ નાસ્તિકઃ ।
અશ્રદ્ધયા હતં સર્વં કૃતં યત્પારલૌકિકમ્

ઇહલોકો હતો નૄણાં દરિદ્રાણાં યથા નૃપ ।
મનુષ્યાણાં તથા જન્મ માઘસ્નાનં વિના હતમ્

મકરસ્થે રવૌ યો હિ ન સ્નાત્યનુદિતે રવૌ ।
કથં પાપૈઃ પ્રમુચ્યેત કથં સ ત્રિદિવં વ્રજેત્

બ્રહ્મહા હેમહારી ચ સુરાપો ગુરુતલ્પગઃ ।
માઘસ્નાયી વિપાપઃ સ્યાત્તત્સંસર્ગી ચ પંચમઃ

માઘમાસે રટંત્યાપઃ કિંચિદભ્યુદિતે રવૌ ।
બ્રહ્મઘ્નં વા સુરાપં વા કંપંતં તં પુનીમહે

ઉપપાપાનિ સર્વાણિ પાતકાનિ મહાંત્યપિ ।
ભસ્મીભવંતિ સર્વાણિ માઘસ્નાનોદ્યતં નરમ્

કંપંતિ સર્વપાપાનિ માઘસ્નાનસમાગમે ।
નાશકાલોઽયમસ્માકં યદિ સ્નાસ્યતિ વારિણિ

એવં ક્રોશંતિ પાપાનિ દૃષ્ટ્વા સ્નાનોદ્યતં નરમ્ ।
પાવકા ઇવ દીપ્યંતે માઘસ્નાનૈર્નરોત્તમાઃ

વિમુક્તાઃ સર્વપાપેભ્યો મેઘેભ્ય ઇવ ચંદ્રમાઃ ।
આર્દ્રશુષ્કં લઘુસ્થૂલં વાઙ્મનઃ કર્મભિઃ કૃતમ્

માઘસ્નાનં દહેત્પાપં પાવકઃ સમિધો યથા ।
પ્રામાદિકં ચ યત્પાપં જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતં ચ યત્

સ્નાનમાત્રેણ તન્નશ્યેન્મકરસ્થે દિવાકરે ।
નિષ્પાપાસ્ત્રિદિવં યાંતિ પાપિષ્ઠા યાંતિ શુદ્ધતામ્

સંદેહો નાત્ર કર્તવ્યો માઘસ્નાને નરાધિપ ।
સર્વેઽધિકારિણો માઘે વિષ્ણુભક્તૌ યથા નૃપ

સર્વેષાં સ્વર્ગદો માઘઃ સર્વેષાં પાપનાશનઃ ।
એષ એવ પરો મંત્રો હ્યેતદેવ પરં તપઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં પરં ચૈતન્માઘસ્નાનમનુત્તમમ્ ।
નૃણાં જન્માંતરાભ્યાસાન્માઘસ્નાને મતિર્ભવેત્

અધ્યાત્મજ્ઞાનકૌશલ્યં જન્માભ્યાસાદ્યથા નૃપ ।
સંસારકર્દમાલેપ પ્રક્ષાલન વિશારદમ્

પાવનં પાવનાનાં ચ માઘસ્નાનપરં નૃપ ।
સ્નાંતિ માઘે ન યે રાજન્સર્વકામફલપ્રદે

કથં તે ભુંજતે ભોગાંશ્ચંદ્રસૂર્યગ્રહોપમાન્ ।
શૃણુ રાજન્મહાશ્ચર્યં માઘસ્નાનપ્રભાવજમ્

કુબ્જિકા નામ કલ્યાણી બ્રાહ્મણી ભૃગુવંશજા ।
બાલવૈધવ્યદુઃખાર્તા તપસ્તેપે સુદુસ્તરમ્

વિંધ્યપાદે મહાક્ષેત્રે રેવાકપિલસંગમે ।
તત્ર સા વ્રતિની ભૂત્વા નારાયણપરાયણા

સદાચારવતી નિત્યં નિત્યં સંગવિવર્જિતા ।
જિતેંદ્રિયા જિતક્રોધા સત્યવાગલ્પભાષિણી

સુશીલા દાનશીલા ચ દેહશોષણશાલિની ।
પિતૃદેવદ્વિજેભ્યશ્ચ દત્વા હુત્ત્વા તથાનલે

ષષ્ઠે કાલે ચ સા ભુઙ્ક્તે હ્યુંચ્છવૃત્તિઃ સદા નૃપ ।
કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્ર પારાક તપ્તકૃચ્છ્રાદિભિર્વ્રતૈઃ

પુણ્યાન્નયતિ સા માસાન્નર્મદાયાશ્ચ રોધસિ ।
એવં તયા તપસ્વિન્યા વલ્કલિન્યા સુશીલયા

સુમહાસત્ત્વશાલિન્યા ધૃતિ સંતોષયુક્તયા ।
ષષ્ટિર્માઘાસ્તયા સ્નાતા રેવાકપિલસંગમે

તતઃ સા તપસા ક્ષીણા તસ્મિંસ્તીર્થે મૃતા નૃપ ।
માઘસ્નાનજપુણ્યેન તેન સા વૈષ્ણવે પુરે

ઉવાસ પ્રમુદા યુક્તા ચતુર્યુગસહસ્રકમ્ ।
સુંદોપસુંદનાશાય પશ્ચાત્પદ્મભવાત્પુનઃ

તિલોત્તમેતિ નામ્ના સા બ્રહ્મલોકેઽવતારિતા ।
તેન પુણ્યસ્યશેષેણ રૂપસ્યૈકાયનં યયૌ

અયોનિજાબલારત્નં દેવાનામપિ મોહિની ।
લાવણ્યહૃદની તન્વી સાભૂદપ્સરસાં વરા

નિપુણસ્ય વિધેઃ સ્રષ્ટુર્નૂનમાશ્ચર્યકારિણી ।
તામુત્પાદ્ય વિધાતા વૈ તુષ્ટોઽનુજ્ઞાં તદા દદૌ

એણશાવાક્ષિ ગચ્છ ત્વં દૈત્યનાશાય સત્વરમ્ ।
તતઃ સા બ્રહ્મણો લોકાદ્વીણામાદાય ભામિની

ગતા પુષ્કરમાર્ગેણ યત્ર તૌ દેવવૈરિણૌ ।
તત્ર સ્નાત્વા તુ રેવાયાઃ પવિત્રે નિર્મલે જલે

પરિધાયાંબરં રક્તં બંધૂકકુસુમપ્રભમ્ ।
રણદ્વલયિનીચારુ સિંજન્મેખલનૂપુરા

લોલમુક્તાવલીકંઠી ચલત્કુંડલશોભના ।
માધવી કુસુમાપીડા કંકેલી વિટપે સ્થિતા

ગાયંતી સુસ્વરં સાપિ પીડયંતી તુ વલ્લકીમ્ ।
મૂર્ચ્છયંતી સ્વરષટ્કં સુસ્નિગ્ધં કોમલં કલમ્

ઇત્થં તિલોત્તમા બાલા તિષ્ઠંત્યશોકકાનને ।
દૃષ્ટ્વા દૈત્યભટૈરિંદોઃ કલેવ સુખદા હૃદિ ૫૯પુ।
તાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતૈ રાજન્સાનંદૈઃ સૈનિકૈર્ભૃશમ્ ।
ત્વરમાણૈરદૃષ્ટ્વૈવ ગત્વા સુંદોપસુંદયોઃ

કથિતા સંભ્રમેણૈવ વર્ણયિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
હે દૈત્યૌ ન વિજાનીમો દેવી વા દાનવી નુ કિમ્

નાગાંગનાથ વા યક્ષી સ્ત્રીરત્નં સર્વથા તુ સા ।
યુવાં રત્નભુજૌ લોકે રત્નભૂતા હિ સાબલા

વર્તતે નાતિ દૂરેઽગ્રે અશોકે શોકહારિણી ।
ગત્વા તાં પશ્યતં શીઘ્રં મન્મથસ્યાપિ મોહિનીમ્

ઇતિ સેનાપતીનાં તૌ શ્રુત્વા વાચં મનોહરામ્ ।
ચષકં સીધુનસ્ત્યક્ત્વા વિહાય જલસેચનમ્

ઉત્તમસ્ત્રીસહસ્રાણિ ત્યક્ત્વા તસ્માજ્જલાશયાત્ ।
શતભારાયસીં ક્રૂરાં કાલદંડોપમાં ગદામ્

ભિન્નાભિન્નાં ગૃહીત્વા તુ જવેનાભિપ્લુતં ગતૌ ।
યત્ર શૃંગારસજ્જા સા હંતું ચંડીવ સંસ્થિતા

રાજન્સંધુક્ષયંતીવ દૈત્યયોર્મન્મથાનલમ્ ।
સ્થિત્વા તસ્યાઃ પુરો જાલ્મૌ તદ્રૂપેણવિમોહિતૌ

વિશેષાન્મધુનામત્તાવૂચતુસ્તૌપરસ્પરમ્ ।
ભ્રાતર્વિરમ ભાર્યેયં મમાસ્તુ વરવર્ણિની

ત્વમેવાર્ય ત્યજૈતાં મે ભાર્યાં તુ મદિરેક્ષણામ્ ।
ઇત્યાગ્રહેણ સંરબ્ધૌ માતંગાવિવ સોન્મદૌ

અન્યોન્યં કાલનિર્દિષ્ટૌ ગદયા જઘ્નતુસ્તદા ।
પરસ્પરપ્રહારેણ ગતાસૂ પતિતૌ ભુવિ

તૌ મૃતૌ સૈનિકૈર્દૃષ્ટ્વા કૃતઃ કોલાહલો મહાન્ ।
કાલરાત્રિસમા કેયં હા કિમેતદુપસ્થિતમ્

એવં વદત્સુ સૈન્યેષુ દૈત્યૌ સુંદોપસુંદકૌ ।
પાતયિત્વા ગિરેઃ શૃંગે હ્રાદિનીવ ત્તિલોત્તમા

પ્રસ્થિતા ગગનં શીઘ્રં દ્યોતયંતી દિશો દશ ।
દેવકાર્યં તતઃ કૃત્વા આગતા બ્રહ્મણઃ પુરઃ

તતસ્તુષ્ટેન દેવેન વિધિના સાનુમોદિતા ।
સ્થાનં સૂર્યરથે દત્તં તવ ચંદ્રાનને મયા

ભુંક્ષ્વ ભોગાનનેકાંસ્ત્વં યાવત્સૂર્યોંબરે સ્થિતઃ ।
ઇત્થં સા બ્રાહ્મણી રાજન્ભૂત્વા ચાપ્સરસાં વરા

ભુંક્તેદ્યાપિ રવેર્લોકે માઘસ્નાનફલં મહત્ ।
તસ્માત્પ્રયત્નતો રાજન્શ્રદ્દધાનૈઃ સદા નરૈઃ

સ્નાતવ્યં મકરાદિત્યે વાંચ્છદ્ભિઃ પરમાં ગતિમ્ ।
નાનવાપ્તોઽત્ર તસ્યાસ્તિ પુરુષાર્થો હિ કશ્ચન

નાક્ષીણં પાતકં કંચિન્માઘે મજ્જતિ યો નરઃ ।
તુલયંતિ ન તેનાત્ર યજ્ઞાઃ સર્વે સદક્ષિણાઃ

માઘસ્નાનેન રાજેંદ્ર તીર્થે ચૈવ વિશેષતઃ ।
ન ચાન્યત્સ્વર્ગદં કર્મ ન ચાન્યત્પાપનાશનમ્

ન ચાન્યન્મોક્ષદં યસ્માન્માઘસ્નાનસમં ભુવિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે માઘમાહાત્મ્યે વસિષ્ઠદિલીપસંવાદે માઘસ્નાનપ્રશંસાયાં સુંદોપસુંદદૈત્યવધોનામ ષડ્વિંશત્યધિકશતતમોધ્યાયઃ