પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.125

ઋષય ઊચુઃ।
સૂતસૂત મહાભાગ ત્વયા લોકહિતૈષિણા ।
કથિતં કાર્તિકાખ્યાનં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્

અધુના માઘમાહાત્મ્યં વદ નો લોમહર્ષણે ।
શ્રુતેન યેન લોકાનાં સંશયઃ ક્ષીયતે મહાન્

પુરા કેન મહાભાગ લોકેઽસ્મિન્સંપ્રકાશિતમ્ ।
માઘસ્નાનસ્ય માહાત્મ્યં સેતિહાસં તદાદિશ

સૂત ઉવાચ।
સાધુસાધુ મુનિશ્રેષ્ઠા યૂયં કૃષ્ણપરાયણઃ ।
યત્પૃચ્છથ મુદાયુક્તા ભક્ત્યા કૃષ્ણકથા મુહુઃ

કથયિષ્યામિ માઘસ્ય માહાત્મ્યં પુણ્યવર્ધનમ્ ।
પાપઘ્નં શૃણ્વતાં પુંસાં સ્નાતાનાં ચારુણોદયે

એકદાપાર્વતી વિપ્રાઃ શંકરં લોકશંકરમ્ ।
પપ્રચ્છ વિનયોપેતા સ્પૃષ્ટ્વા તચ્ચરણાંબુજમ્

પાર્વત્યુવાચ।
દેવદેવ મહાદેવ ભક્તાનામભયપ્રદ ।
પ્રસીદ નાથ વિશ્વેશ યત્પૃચ્છે તદ્વદાધુના

શ્રુતા નાનાવિધા ધર્માસ્ત્વત્તઃ પૂર્વં મયા વિભો ।
અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ માહાત્મ્યં માઘજં વદ

તત્તુ કેન પુરા ચીર્ણં કો વિધિઃ કા ચ દેવતા ।
તત્સર્વં વિસ્તરાદ્બ્રૂહિ યતસ્ત્વં ભક્તવત્સલઃ

મહેશ ઉવાચ।
અધ્વરાઽવભૃથસ્નાત ઋષિભિઃ કૃતમંગલઃ ।
પૂજિતો નાગરૈઃ સર્વૈઃ સ્વપુરાન્નિર્ગતો બહિઃ

દિલીપો ભૂભૃતાં શ્રેષ્ઠો મૃગયારસિકો નૃપઃ ।
કૌતૂહલસમાવિષ્ટ આખેટવ્યૂહસંવૃતઃ

ઉપાનદ્રૂઢપાદસ્તુ નીલોષ્ણીષ ઉરચ્છદી ।
બદ્ધગોધાંગુલિત્રાણો ધનુષ્પાણિઃ સરીસૃપઃ

બદ્ધક્ષુદ્રાસિધાનુષ્કૈસ્તથાભૂતૈશ્ચ પત્તિભિઃ ।
ગાંધારેષુ સુરમ્યેષુ વનેષુ વિપુલેષુ ચ

ઉલ્લંઘિતમહાસ્રોતા યુવા પંચાસ્યવિક્રમઃ ।
મુદા ક્રીડતિ તૈઃ સાર્દ્ધં કુંજેષુ મૃગયન્મૃગાન્

હન્યતાં હન્યતામેષ મૃગો વૈષ પલાયતે ।
ઇતિ જલ્પન્સ્વભૃત્યેષુ સ્વયમુત્પત્ત્ય હંતિ ચ

ઇતસ્તતઃ પુનર્યાતિ ક્વચિત્પશ્યન્વનસ્થલીમ્ ।
વિટપોડ્ડીનસંત્રસ્ત લીન કેકિકુલાકુલામ્

હરિણીગણવિત્રસ્તાં ધાવચ્છાવકદિઙ્મુખામ્ ।
ક્વચિત્ફેરવફેત્કારતારારાવવિભીષણામ્

ખડ્ગયૂથૈઃ ક્વચિલ્લક્ષ્મીં દધાનામિવ દંતિનામ્ ।
ક્વચિત્કોટરસંદષ્ટોલૂકનાદવિનાદિનીમ્

મૃગારિપદમુદ્રાભિર્મુદ્રિતાં ચ ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
શાર્દૂલનખનિર્ભિન્ન રોહિદ્રક્તારુણાં ક્વચિત્

પીવરસ્તનભારાર્ત સુસ્નિગ્ધમહિષીગણૈઃ ।
અવરોધાજિરક્ષોણીં સૂચયંતી મનઃ ક્વચિત્

ક્વચિદ્વૃક્ષઘનચ્છન્નાં વન્યપુષ્પસુગંધિનીમ્ ।
ક્વચિલ્લતાગૃહદ્વારાં ભૃંગશબ્દસુશોભનામ્

અર્ધનિઃસૃતનિર્મોક નાગભીમબૃહદ્વિલામ્ ।
બિલેષુ લીનાજગરૈર્ભીમાં નિર્મોકસર્પિણીમ્

ક્વચિદ્દાવાનલજ્વાલાં શિલાજ્યોતિઃ સુશોભનામ્ ।
ફૂત્કારશબ્દસંપૂર્ણાં મૃગવ્યાઘ્રસમાકુલામ્

પ્રવિમુંચઞ્છુનાં યૂથં શશકેષુ ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
પલ્વલેષુ ચ વિશ્રમ્ય પુનર્યાતિ વનાન્તરમ્

એવં વ્રજતિ રાજેન્દ્રે વ્યાધવર્ગે ચ વલ્ગતિ ।
કુર્વન્કોલાહલં તત્ર સારંગો નિર્ગતો વનાત્

સ્ફાલવેગક્રમાક્રાંત દુર્ગમાર્ગમહીતલઃ ।
કદાચિદ્ગગનારૂઢઃ કદાચિદ્ભૂમિગોચરઃ

વક્રસ્રોતોઽતિગંભીરં કણ્ટકદ્રુમસંકુલમ્ ।
પ્રવિષ્ટો વિષમારણ્યં રાજાઽસૌ તત્પદાનુગઃ

દૂરાદ્દૂરતરં ગત્વા દેશાદ્દેશં ચ નિર્જનમ્ ।
મૃગાદર્શનસંરમ્ભ સંશુષ્કગલકન્ધરઃ

તામ્રતાલુમુખઃ સ્વિન્નઃ શ્રાંતપત્તિઃ સ્ખલદ્ધ્વનિઃ ।
અતીત્ય દીર્ઘમાર્ગાન્સ તૃષાર્તો મધ્યગે રવૌ

દદર્શાગ્રે તુ કાસારં સ્પર્ધયંતમપાંપતિમ્ ।
ઘનપાદપતીરસ્થં સુતીર્થં વિમલં શુભમ્

વિશાલં વિકચાંભોજં મધુમત્તમધુવ્રતમ્ ।
પદ્મિનીપત્રપાલાશચ્છન્નં મરકતૈરિવ

સ્વચ્છંદમુચ્છલન્મત્સ્યં સ્વચ્છં સાધુમનો યથા ।
ચલજ્જલચરૈર્મિશ્રં વીચિરાજિવિરાજિતમ્

અંતર્ગ્રાહગણક્રૂરં ખલાનામિવ માનસમ્ ।
ક્વચિચ્છૈવાલદુર્ગમ્યં કૃપણસ્યૈવ મંદિરમ્ ।
નાનાવિહઙ્ગસર્વાર્તિં શમયંતં દિવાનિશમ્

દાતારમિવ સર્વસ્વૈરાપન્નાર્તિપ્રણાશનમ્ ।
તર્પયંતં નિજાંભોભિઃ શ્વાપદાન્સ્વપિતૄનિવ

હરંતં સર્વસંતાપં હિમાંશુરિવ ચાહ્નિકમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વાભૂદ્ગતગ્લાનિશ્ચાતકો જલદં યથા

તત્ર પીતજલો રાજા કૃતમાધ્યાહ્નિકક્રિયઃ ।
ભુક્ત્વા ખેટકમાંસાનિ સહાયૈઃ સહિતો નૃપઃ

ઉવાસ સરસસ્તીરે સુરમ્યાં કથયન્કથામ્ ।
તતઃ શરાસને બાણં કૃત્વા રાત્રૌ સ્થિતસ્તરૌ

વ્યાધાઃ સંધાનમાસ્થાય રુરુધુઃ કકુભાં પથઃ ।
એવં સ્થિતેષુ વીરેષુ વને વિસ્તાર્ય વાગુરામ્

નિશાર્ધે નિર્ગતં યૂથં સૂકરાણાં તટે તટે ।
ચરિત્વા સરસીકંદાન્પપાત વ્યાધસંકુલે

રાજ્ઞા વિદ્ધાશ્ચ તે ક્રોડા વ્યાધૈશ્ચ બહવો હતાઃ ।
ક્ષણેનૈવ વરાહાસ્તે વિદ્ધાઃ પેતુર્મહીતલે

તાન્દૃષ્ટ્વા તુમુલં નાદં વ્યાધાશ્ચક્રુઃ સુદર્પિતાઃ ।
ધાવંતઃ પ્રમુદાયુક્તા મિલિતા યત્ર ભૂપતિઃ

તાનાદાય ભટૈર્ભૂયો નિઃસૃતઃ સરસીતટાત્ ।
સ્વપુરં ગંતુકામોઽસૌ દૃષ્ટવાન્પથિ તાપસમ્

બ્રાહ્મણં વૃદ્ધહારીતં શંખચક્રસુશોભિતમ્ ।
નિયમૈર્દુષ્કરૈરુગ્રૈઃ પરિક્ષીણકલેવરમ્

અસ્થિશેષં મહદ્દાંતં વિસ્ફુરત્કર્કશત્વચમ્ ।
દધાનં હારિણં ચર્મ વસાનં મૃદુવલ્કલમ્

કુર્વાણં નૈગમં જાપ્યં નખલોમજટાધરમ્ ।
તં વનાશ્રમિણં દૃષ્ટ્વા માર્ગં દત્ત્વા સસંભ્રમઃ

પ્રણમ્ય શિરસા રાજા કૃતપદ્માંજલિસ્થિતઃ ।
અથ ચૈનમલંકારૈર્દ્વિજો નિશ્ચિત્ય ભૂમિપમ્

ઉવાચ શ્રેયસે હેતોઃ પરોપકૃતિવાંચ્છયા ।
કિમર્થં ગમ્યતે રાજન્કાલે પુણ્યતમે શુભે

માઘમાસે વિહાયૈવ પ્રાતઃસ્નાનં સરોવરે ।
પ્રત્યુવાચ તતો રાજા નાહં જાને દ્વિજોત્તમ

માઘસ્નાનફલં કીદૃક્તન્મે કથય વિસ્તરાત્ ।
ઇતિ ભૂપવચઃ શ્રુત્વા પ્રાહ વૈખાનસો મુનિઃ

ભગવાન્દ્યુમણિઃ શીઘ્રમભ્યુદેતિ તમોપહા ।
સ્નાનકાલોઽયમસ્માકં ન કથાઽવસરો નૃપ

સ્નાત્વા ગચ્છ વસિષ્ઠં તં પૃચ્છસ્વ સ્વકુલપ્રભુમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા તાપસો મૌની પ્રાતઃસ્નાનાય નિર્ગતઃ

પ્રત્યાવૃત્ય દિલીપોઽપિ તત્ર સ્નાત્વા યથાવિધિ ।
પુનઃ સ્વનગરીં વીરો ગતોઽસૌ હર્ષપૂરિતઃ

અન્તઃપુરે નિવેદ્યાથ વાનપ્રસ્થકથાં પુનઃ ।
શ્વેતાશ્વરથમારુહ્ય સુશ્વેતચ્છત્રચામરઃ

સાલંકારઃ સુવાસાશ્ચ સંવૃત્તો મંત્રિભિઃ સહ ।
જયશબ્દાન્પુનઃ શૃણ્વન્સ્તુતો માગધબંદિભિઃ

વસિષ્ઠસ્યાશ્રમં યાત ઋષિવાક્યમનુસ્મરન્ ।
તત્રૈવ નત્વા બ્રહ્મર્ષિં વિનયાચારપૂર્વકમ્

દત્તાસનો ગૃહીતાર્ઘ્ય આશીર્ભિઃ સમલંકૃતઃ ।
સાનંદં મુનિના પૃષ્ટઃ કુશલં ભૂપતિર્યદા

તદાબ્રવીદ્વચો રાજા હર્ષયન્મુનિમાનસમ્ ।
સોઽપિ વૈખાનસેનોક્તં પપ્રચ્છ મધુરાકૃતિઃ

દિલીપ ઉવાચ।
ભગવંસ્ત્વત્પ્રસાદેન શ્રુતા વિસ્તરતો મયા ।
આચારો દંડનીતિશ્ચ રાજધર્માશ્ચ યે પરે

ચતુર્ણામપિ વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ યાઃ ક્રિયાઃ ।
દાનાનિ તદ્વિધાનાનિ યજ્ઞાશ્ચ વિધયસ્તથા

વ્રતાનિ તત્પ્રદિષ્ટાનિ વિષ્ણોરારાધનં તથા ।
અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ માઘસ્નાને ચ યત્ફલમ્ ।
વિધેયં યદ્વિધાનેન તન્મે બ્રહ્મન્મુને વદ

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
સમ્યગુક્તં પરં શ્રેયો લોકત્રયહિતાવહમ્ ।
નિર્મલીકરણં તેન મુનિના વનવાસિના

કટાક્ષૈઃ કામિનીનાં તે પ્રત્યાસન્નમખંડિતાઃ ।
કામયંતે મૃગાર્કે તે સ્રોતસિ સ્નાતુમેવ ચ

વિના વહ્નિં વિના યજ્ઞમિષ્ટાપૂર્તં વિના પ્રિયે ।
વાંચ્છંતિ સદ્ગતિં સ્નાતું પ્રાતર્માઘે બહિર્જલે

ગોભૂહિરણ્યમાણિક્ય સ્વર્ણ ધેન્વાદિકાનિ યે ।
અદત્ત્વેચ્છંતિ ચૈકાર્ણે માઘં સ્નાતા નરાધિપ

ત્રિઃસપ્તાહવ્રતૈઃ કૃચ્છ્રૈઃ પરાકૈશ્ચ નિજાં તનુમ્ ।
અશોષ્યેચ્છંતિ યે સ્વર્ગં તપસિ સ્નાંતુ તે સદા

હરેઃ પૂજા ચ વૈશાખે તપઃ પૂજા ચ કાર્તિકે ।
તપોહોમસ્તથા દાનં ત્રયં માઘે વિશિષ્યતે

સાનુબંધોઽતિપર્યાસો ધરાધીશો ભવેદ્ધ્રુવમ્ ।
કૈવલ્યોત્પાદકા બુદ્ધિ યયા વા ન ભવેત્પુનઃ

પદધ્ર્યા વરિવસ્યા સા વિહિતા દિવ્યલોચનૈઃ ।
તદનન્નં તપો દાનં માઘેમાસિ નૃપોત્તમ

સકામો વા પ્રજા યે વા હરયે તદ્વિનાપિ વા ।
કાયશુદ્ધિવ્રતી ભૂત્વા ચતુર્દ્ધાસ્નાનજં ફલમ્

નિરન્ના અદિતિઃ સસ્નૌ માઘે દ્વાદશવત્સરે ।
પુત્રાંશ્ચ દ્વાદશાદિત્યાન્લભે ત્રૈલોક્યદીપકાન્

સુભગા રોહિણી માઘા દાનશીલાત્વરુંધતી ।
શચી ચ રૂપસંપન્ના પ્રાસાદે સપ્તભૂમિકે

વિમલીકૃતશોભાઢ્યો નર્તકી લલિતાજિરે ।
દ્વીપવર્ણસમુચ્છિન્ને રૂપવત્સ્ત્રીજનાકુલે

ગીતવાદિત્રનિર્ઘોષે મંગલાચારશોભિતે ।
વેદધ્વનિપવિત્રે ચ વિદ્વદ્વિપ્રૈરલંકૃતે

સુરાર્ચનરતે રમ્યે સદાતિથિનિષેવિતે ।
મુદિતાંસ્તે વસંતીહ યૈઃ સ્નાનં મકરે રવૌ

યૈર્દત્તં બહુ માઘે ચ મુરારિશ્ચાર્ચિતઃ સ્તુતઃ ।
ઇષ્ટવસ્તુપરિત્યાગાન્નિયમસ્ય તુ પાલનાત્

ધર્મસૂતિઃ સદા માઘઃ પાપમૂલં નિકૃંતતિ ।
કામમૂલઃ ફલદ્વારા નિષ્કામો જ્ઞાનદઃ સદા

યે લોકા જ્ઞાનશીલાનાં યે લોકા વિપિનૌકસામ્ ।
યે લોકા વિષ્ણુભક્તાનાં તે માઘસ્નાયિનાં સદા

દેવલોકાન્નિવર્તંતે પુણ્યૈરન્યૈઃ પરંતપ ।
કદાચિન્ન નિવર્તંતે માઘસ્નાનરતા નરાઃ

માઘે સ્નાત્વા તુ યો ધેનું દદ્યાન્મર્ત્યઃ પયસ્વિનીમ્ ।
તસ્યા યાવંતિ રોમાણિ સર્વાંગે ચ નૃપોત્તમ

તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ।
માઘસ્નાનં પ્રકુર્વાણો યો દદ્યાત્સગુડાંસ્તિલાન્

પાતકં તસ્ય પ્રક્ષાલ્ય નિર્મલો ભાતિ વૈ નરઃ ।
સર્વેષાં ધાન્યરાશીનાં તિલાઃ પાપપ્રણાશનાઃ

તસ્માન્માઘે પ્રયત્નેન તિલા દેયા નૃપોત્તમ ।
માઘસ્નાનં પ્રકુર્વાણો દદ્યાદ્બ્રાહ્મણભોજનમ્

પિતૄન્સંતર્પ્ય શુદ્ધાત્મા યાતિ વિષ્ણોઃ પરંપદમ્ ।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન માઘો દાનેન નીયતે

અદાનં ન ક્ષિપેન્માઘં સર્વદા નૃપસત્તમ ।
વિત્તાનુસારં જ્ઞાત્વા વૈ માઘે દાનં સદા દદેત્

માઘસ્નાનં તુ યઃ કુર્યાદુપાનહકમંડલૂન્ ।
દદાતિ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ સ સ્વર્ગે તિષ્ઠતિ ધ્રુવમ્

માઘસ્નાનમયં રાજન્કુર્વાણસ્તપ ઉત્તમમ્ ।
દાનં વિના ક્ષિપેન્નૈવ દાનાત્સ્વર્ગમવાપ્યતે

દાનેન પ્રાપ્યતે સ્વર્ગો દાનેન પ્રાપ્યતે સુખમ્ ।
દાનેન હીયતે પાપં મહાપાતકજં નૃપ

અદાનં ન તપો ભાતિ હ્યસૂર્યં ગગનં યથા ।
અસંતતિકુલં યદ્વાદાચારેણ વિના ગૃહમ્

નાતઃ પરતરં કિંચિત્પવિત્રં પાપનાશનમ્ ।
વિદ્યાધરાય સંગીતં ભૃગુણા મણિપર્વતે

રાજોવાચ।
બ્રહ્મન્કદા ભૃગુર્વિપ્રો નિજગાદ મહીધરે ।
તસ્મૈ ધર્મોપદેશં ચ કથ્યતાં મે કુતૂહલાત્

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
દ્વાદશાબ્દં પુરા રાજન્ન વવર્ષ બલાહકઃ ।
તેનોદ્વિગ્નાઃ પ્રજાઃ ક્ષીણા ગતાઃ સર્વા દિશો દશ

ખિલીભૂતે તદા મધ્યે હિમવદ્વિંધ્યયોર્નૃપ ।
સ્વાહાસ્વધાવષટ્કારવેદાધ્યયનવર્જિતે

સોપપ્લવે તદા લોકે લુપ્તધર્મે ચ નિષ્પ્રભે ।
ફલમૂલાન્નપાનીય શૂન્યે વૈ ભૂમિમંડલે

વિંધ્યપાદતરુચ્છન્ન રમ્યરેવાતટાશ્રમાત્ ।
સહશિષ્યૈશ્ચ નિર્ગમ્ય હિમાદ્રિં સ ગતો ભૃગુઃ

તત્ર તિષ્ઠતિ કૈલાસગિરેઃ પશ્ચિમતો ગિરિઃ ।
મણિકૂટ ઇતિ ખ્યાતો હેમરત્નશિલોચ્ચયઃ

અધોઽધસ્ફટિકશ્વેતો મધ્યે નીલશિલો ગિરિઃ ।
ભૂતિભિઃ સર્વતઃ શુક્લો નીલકંઠ ઇવાબભૌ

સર્વત્રાસૌ નીલશિલો હેમરેખાંતરાંતરઃ ।
સ્ફુરદ્વિદ્યુલ્લતઃ કૃષ્ણો જીમૂતૈવ રાજતે

મૂર્ધ્નિ નીલશિલઃ શૈલ અધઃ કાંચનમેખલઃ ।
નારાયણ ઇવાભાતિ પરિવીત ઇવાંબરઃ

અમેખલા સુનીલાભો મધ્યે મધ્યે સિતોપલઃ ।
સતારકમિવ વ્યોમ શુશુભે સ મહીધરઃ

લબ્ધ્વાત્મનસ્તનું શુભ્રાં દીપ્તદિવ્યૌષધીધરઃ ।
બહુદ્યોતકરો ભાતિ દ્વિતીય ઇવ ચંદ્રમાઃ

અધિત્યકાસુ સંગીતૈઃ કિન્નરીણાં સકીચકૈઃ ।
રંભાપત્રપતાકાભિઃ શોભતે સ સદાઽચલઃ

હરિતોપલવૈદૂર્ય પદ્મરાગશિતાશ્મનામ્ ।
રુગ્રશ્મિમંડલૈઃ સોઽગ ઇંદ્રચાપૈરિવાવૃતઃ

સર્વધાતુમયૈર્હેમૈર્નાનારત્નૈઃ પ્રશોભિતઃ ।
સોઽગ્નિજ્વાલૈરિવાત્યુચ્ચૈઃ શૃંગૈઃ સર્વત્ર વેષ્ટિતઃ

તસ્યાગત્ય નિતંબેષુ સતૃણા સુશિલાસુ ચ ।
વિદ્યાધર્યઃ પ્રદેવંતે સ્વપતીન્કામવિક્લવાઃ

નિરુદ્ધાંતર્મરુન્માર્ગા જિતક્લેશા વિરાગિણઃ ।
ધ્યાયંત્યહર્નિશં બ્રહ્મ રમ્યસાનુગુહાસુ ચ

સાક્ષસૂત્રકરાઃ સિદ્ધા અર્ધોન્મીલિતલોચનાઃ ।
આરાધયંતિ ભૂતેશં સુંદરીષુ દરીષુ ચ

મંદારકુસુમામોદ સુરભીકૃતદિઙ્મુખઃ ।
એષ નિર્ઝરિણી વારિ ઝંકારમુખરઃ સદા

ઉપત્યકાસુ ખેલદ્ભિર્વનસ્થૈઃ કલભૈર્ગજૈઃ ।
કસ્તૂરીમૃગયૂથૈશ્ચ ચારુચિત્રમૃગૈસ્તથા

વિલસચ્ચામરીવૃંદૈર્વિચિત્રૈઃ શ્વાપદૈસ્તથા ।
નદત્પારાવતૈશ્ચૈવ ચકોરૈશ્ચાપિ કોકિલૈઃ

રાજહંસમયૂરૈશ્ચ સદા રમ્યઃ સ પર્વતઃ ।
સેવ્યમાનઃ સદા દેવૈર્ગુહ્યકૈરપ્સરોગણૈઃ

રાજોવાચ।
બહ્વાશ્ચર્યમયઃ શૈલઃ સર્વસિદ્ધિસમાશ્રયઃ ।
ભગવન્કિયદુચ્છ્રાયઃ કિયદાયામવિસ્તરઃ

ઋષિરુવાચ।
ષટ્ત્રિંશદ્યોજનોચ્છ્રાયો મસ્તકે દશયોજનઃ ।
આયામવિસ્તરાભ્યાં સ મૂલે ષોડશયોજનઃ

હરિચંદનમંદારચૂતરાજિવિરાજિતઃ ।
દેવદારુદ્રુમાકીર્ણઃ સરલાર્જુનશોભિતઃ

કાલાગરુલવંગૈશ્ચ નિકુંજૈશ્ચ લતાગૃહૈઃ ।
વિરાજતે ગિરિશ્રેષ્ઠઃ સદા પુષ્પફલપ્રદઃ

તં દૃષ્ટ્વા પર્વતં રમ્યં તદા દુર્ભિક્ષપીડિતઃ ।
ભૃગુશ્ચકાર તત્રૈવ વસતિં હૃષ્ટમાનસઃ

તસ્મિન્મનોહરે શૈલે કંદરેષુ વનેષુ ચ।
ચિરકાલં તપસ્તેપે તપઃસુ નિરતો ભૃગુઃ ।
એવં તિષ્ઠતિ રાજેંદ્ર દ્વિજે સ્વાશ્રમવાસિનિ

અવતીર્યાગતૌ શૈલાદ્દ્વૌ વિદ્યાધરદંપતી ।
સમાગમ્ય મુનિં નત્વા સ્થિતૌ તાવતિદુઃખિતૌ

તથાવિધૌ ચ તૌ દૃષ્ટ્વા મંજુવાક્યં દ્વિજોઽબ્રવીત્ ।
વદ વિદ્યાધર પ્રીત્યા યુવાં કિમતિદુઃખિતૌ

શ્રુત્વા તસ્ય મુનેર્વાક્યં પ્રાહ વિદ્યાધરો દ્વિજમ્ ।
શ્રૂયતાં તાપસશ્રેષ્ઠ મમ દુઃખસ્ય કારણમ્

સુકૃતસ્ય ફલં પ્રાપ્ય પ્રાપ્તોઽસ્મિ ત્રિદશાલયમ્ ।
લબ્ધ્વાઽપિ દેવતાદેહં મુખં વ્યાઘ્રસ્ય મેઽભવત્

ન જાને કર્મણઃ કસ્ય વિપાકોઽયમુપસ્થિતઃ ।
ઇતિ સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય ન લેભે શર્મ મે મનઃ

અન્યચ્ચ શ્રૂયતાં વિપ્ર યેન મે હ્યાકુલં મનઃ ।
જાયેયં મમ કલ્યાણી મધુવાણી સુરૂપિણી

નૃત્યગીતકલાભિજ્ઞા સર્વસદ્ગુણશાલિની ।
યસ્મિન્કાલે કુમારીયં તદા ચાઽમલયાનયા

વિપંચીં પરિવાદિન્યા તંત્રીભિઃ સપ્તભિર્ભૃશમ્ ।
વીણાવાદરસાભિજ્ઞસ્તોષિતો નારદો મુનિઃ

મુગ્ધભાવેપિ ગાયંત્યા ત્વનયા રક્તકંઠયા ।
વિચિત્રસ્વરનાદજ્ઞો દેવરાજોઽપિ તોષિતઃ

અસ્યાઃ કૌતુકભિન્નાંગ્યા વાદયંત્યા વિપંચિકામ્ ।
નાનાવક્રગતિસ્નિગ્ધં શ્રુત્વા તં પંચમધ્વનિમ્

તુતોષોદ્ભિન્નરોમાંચો ધુન્વન્મૌલિ મહેશ્વરઃ ।
શીલૌદાર્યગુણગ્રામરૂપયૌવનસંપદા

નાનયા સદૃશી નાકે કાચિદસ્તિ નિતંબિની ।
ક્વેયં દેવમુખી રામા ક્વાહં વ્યાઘ્રમુખઃ પુમાન્

ઇતિ બ્રહ્મન્સદાચિંત્ય દહ્યામિ હૃદિ સર્વદા ।
ઇતિ વિદ્યાધરપ્રોક્તં શ્રુત્વા ચેક્ષ્વાકુનંદનઃ

ત્રિકાલજ્ઞો ભૃગુઃ પ્રાહ પ્રહસન્દિવ્યલોચનઃ ।
શૃણુ વિદ્યાધરશ્રેષ્ઠ વિચિત્રં કર્મણાં ફલમ્

પ્રાપ્ય પ્રાજ્ઞા ન મુહ્યંતિ મુહ્યંત્યજ્ઞાનચેતસઃ ।
મક્ષિકાપદમાત્રં તુ યથા હિ વિષમં વિષમ્

ક્રિયાત્વવિહિતાલ્પાપિ વિપાકે દારુણા તથા ।
ઉપોષ્યૈકાદશીં માઘે તૈલાભ્યંગઃ કૃતસ્ત્વયા

દ્વાદશ્યાં પ્રાગ્ભવે દેહે તેન વ્યાઘ્રમુખોભવાન્ ।
ઉપોષ્યૈકાદશીં પુણ્યાં દ્વાદશ્યાં તૈલસેવનાત્

કુરૂપં પ્રાપ્તવાન્દેહં પુરાહ્યેવં પુરૂરવાઃ ।
દૃષ્ટ્વાત્મનઃ કુકાયં સ તેન દુઃખેન દુઃખિતઃ

ગિરિરાજં સમાગમ્ય દેવતાસરસસ્તટે ।
સ્થિત્વા ચ પરમપ્રીત્યા શુચિઃ સ્નાતઃ કુશાસને

નવનીલઘનશ્યામં નલિનાયતલોચનમ્ ।
શંખચક્રગદાપદ્મધરં પીતાંબરાવૃતમ્

કૌસ્તુભેન વિરાજંતં વનમાલાધરં હરિમ્ ।
ચિંતયન્હૃદયે રાજા નિગ્રહીતાખિલેંદ્રિયઃ

માસત્રયં નિરાહારસ્તપસ્તેપે સુદારુણમ્ ।
અલ્પેન તપસા તુષ્ટઃ સપ્તજન્મકૃતાર્ચનઃ

સંસ્મરંસ્તસ્ય ભૂપસ્ય તદા પ્રાદુરભૂત્સ્વયમ્ ।
માઘસ્ય શુક્લપક્ષે તુ દ્વાદશ્યાં મકરે રવૌ

શંખાદ્ભિરભિષિચ્યાશુ મુદા તં ચક્રવર્તિનમ્ ।
વાસુદેવો દદૌ તસ્મૈ સ્મારયંસ્તૈલચેષ્ટિતમ્

અતીવ સુંદરં રૂપં કમનીયં મનોહરમ્ ।
યેન તં ચકમે દેવી ઉર્વશી દેવનાયિકા

ઇત્થં લબ્ધવરો રાજા કૃતકૃત્યઃ પુરં ગતઃ ।
ઇતિ કર્મગતિં જ્ઞાત્વા કિં વિદ્યાધર ખિદ્યતે

ભવાન્પરિજિહીર્ષુશ્ચેદ્દાનવસ્ય વિરૂપતામ્ ।
શીઘ્રં મદ્વચનાદેવ પ્રાચીનાઘવિનાશનમ્

માઘમાસે કુરુ સ્નાનં મણિકૂટનદીજલે ।
મુનિસિદ્ધસુરૈર્જુષ્ટે કથયિષ્યામિ તદ્વિધિમ્

તવભાગ્યવશાન્માઘો નિકટઃ પંચમેઽહનિ ।
પૌષસ્યૈકાદશીં શુક્લામારભ્ય સ્થંડિલેશયઃ

માસમેકં નિરાહારસ્ત્રિકાલં સ્નાનમાચર ।
ત્રિકાલમર્ચયન્વિષ્ણું ત્યક્તભોગો જિતેંદ્રિયઃ

માઘસ્યૈકાદશીશુક્લા યાવદ્વિદ્યાધરોત્તમ ।
તતો નિર્દગ્ધપાપં ત્વાં દ્વાદશ્યાં પુણ્યવાસરે

અભિષિચ્ય શિવૈસ્તોયૈર્મંત્રપૂતૈરહં સુર ।
કામવક્ત્રોપમં વક્ત્રં કરિષ્યામિ તવાનઘ

દેવતાવદનોભૂત્વા ત્વં વિદ્યાધરસત્તમ ।
અનયા વરવર્ણિન્યા સાર્દ્ધં ક્રીડ યથાસુખમ્

જ્ઞાતમાઘપ્રભાવસ્ત્વં માઘસ્નાનં સદા કુરુ ।
યથામનોરથાવાપ્તિર્જાયતે તવ સર્વદા

ઇત્યુક્તં ભૃગુણા તસ્મૈ સર્વજ્ઞેન મહાત્મના ।
વિદ્યાધરાય રાજેંદ્ર પુનર્ગાથા ઉદાહૃતા

માઘસ્નાનૈર્વિપન્નાશ માઘસ્નાનૈરઘક્ષયઃ ।
સર્વયજ્ઞાધિકો માઘઃ સર્વદાનફલપ્રદઃ

માઘો ગર્જતિ યજ્ઞેભ્યો માઘો યોગાચ્ચ ગર્જતિ ।
તીવ્રાચ્ચ તપસો માઘો ભો વિદ્યાધર ગર્જતિ

પુષ્કરે ચ કુરુક્ષેત્રે બ્રહ્માવર્તે પૃથૂદકે ।
અવિમુક્તે પ્રયાગે ચ ગંગાસાગરસંગમે

યત્ફલં દશભિર્વર્ષૈઃ પ્રાપ્યતે નિયમૈર્નરૈઃ ।
તત્ફલં પ્રાપ્યતે માઘે ત્ર્યહસ્નાનાન્ન સંશયઃ

સ્વર્ગલોકે ચિરં રાગો યેષાં મનસિ વર્તતે ।
યત્ર ક્વાપિ જલે તૈસ્તુ સ્નાતવ્યં મકરે રવૌ

આયુરારોગ્યસંપત્તિરૂપસૌભાગ્યતા ગુણાઃ ।
યેષાં મનોરથસ્તૈસ્તુ ન ત્યાજ્યં માઘમજ્જનમ્

યે ચ બિભ્યંતિ નરકાદ્યે દરિદ્રાચ્ચ સંચિતાત્ ।
સર્વથા તૈઃ પ્રયત્નેન માઘે કાર્યં નિમજ્જનમ્

દારિદ્ર્ય પાપદૌર્ભાગ્ય પંકપ્રક્ષાલનાય ચ ।
માઘસ્નાનાન્ન ચાન્યોઽસ્તિ ઉપાયો રાજસત્તમ

શ્રદ્ધાહીનાનિ કર્માણિ તથાત્યલ્પફલાનિ વૈ ।
ફલં દદાતિ સંપૂર્ણં માઘસ્નાનં યથા તથા

અકામો વા સકામો વા યત્ર ક્વાપિ બહિર્જલે ।
ઇહામુત્ર ચ દુઃખાનિ માઘસ્નાયી ન વિંદતિ

પક્ષદ્વયે યથા ચંદ્રો વર્દ્ધતે ક્ષીયતે તથા ।
પાતકં ક્ષીયતે માઘે પુણ્યરાશિશ્ચ વર્ધતે

યથા ચ ખન્યા જાયંતે રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
સ્નાનાત્પુણ્યાનિ જાયંતે નરાણાં માઘતસ્તથા

કામધેનુર્યથા કામં ચિંતામણિસ્તુ ચિંતિતમ્ ।
માઘસ્નાનં દદાતીહ તદ્વત્સર્વાન્મનોરથાન્

કૃતે તપઃ પરં જ્ઞાનં ત્રેતાયાં યજનં તથા ।
દ્વાપરે તુ કલૌ જ્ઞાનં માઘઃ સર્વયુગેષુ ચ

સર્વેષામેવ વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ ભૂપતે ।
માઘસ્નાનં તુ ધર્મસ્ય ધારાભિરભિવર્ષતિ

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
ઇતિ વાક્યં ભૃગોઃ શ્રુત્વા તસ્મિન્નેવાશ્રમે સુરઃ ।
સહૈવ ભૃગુણા માઘે ગિરૌ નિર્ઝરિણી તટે

યથોક્તવિધિના સ્નાનમકરોદ્ભાર્યયા સહ ।
ભૃગોરનુગ્રહાત્સોઽથ સંપ્રાપ્ય મનસેપ્સિતમ્

દેવતાવદનો ભૂત્વા મુમુદે મણિપર્વતે ।
આજગામ ભૃગુર્વિધ્યં તમનુગ્રાહ્ય હર્ષિતઃ

મણિમયગિરિરાજે સ્નાનમાત્રેણ માઘે મદનવદનરૂપસ્તત્ર વિદ્યાધરોઽભૂત્ ।
ક્ષપિતનિયમદેહો વિંધ્યપાદાવતીર્ણો ભૃગુરપિ સહશિષ્યૈરાજગામાથ રેવામ્

અખિલભુવનસારં માઘમાહાત્મ્યમેતદ્દ્વિજવરભૃગુણોક્તં ભૂપવિદ્યાધરાય ।
વિવિધફલવિચિત્રં યઃ શૃણોતીહ નિત્યં રુચિરસકલકામાન્દેવવત્પ્રાપ્નુયાત્સઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે માઘમાહાત્મ્યે વસિષ્ઠદિલીપસંવાદે પંચવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ