પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.127

કાર્તવીર્ય ઉવાચ।
હેતુના કેન વિપ્રર્ષે માઘસ્નાને મહાદ્ભુતઃ ।
પ્રભાવો વર્ણ્યતે નૂનં તન્મે કથય સુવ્રત

ગતપાપો યદેકેન દ્વિતીયેન દિવં ગતઃ ।
વૈશ્યોઽસૌ માઘપુણ્યેન બ્રૂહિ મે તત્કુતૂહલમ્

દત્તાત્રેય ઉવાચ।
નિસર્ગાત્સલિલં મેધ્યં નિર્મલં શુચિપાંડુરમ્ ।
મલહં પુરુષવ્યાઘ્ર દ્રાવકં દાહનાશનમ્ ।
તારકં સર્વભૂતાનાં પોષણં જીવનં ચ યત્

આપો નારાયણોદેવઃ સર્વવેદેષુ પઠ્યતે ।
ગ્રહાણાં ચ યથા સૂર્યો નક્ષત્રાણાં યથા શશી ।
માસાનાં ચ તથા માઘઃ શ્રેષ્ઠઃ સર્વેષુ કર્મસુ

મકરસ્થે રવૌ માઘે પ્રાતઃ કાલે તથાઽમલે ।
ગોષ્પદેઽપિ જલે સ્નાનં સ્વર્ગદં પાપિનામપિ

યોગોઽયં દુર્લભો રાજંસ્ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ।
અસ્મિન્યોગે ત્વશક્તોઽપિ સ્નાયાદ્યદિ દિનત્રયમ્

દદ્યાત્કિંચિદશક્તોઽપિ દરિદ્રાભાવવાંચ્છયા ।
ત્રિસ્નાનેનાપિ માઘસ્ય ધનિનો દીર્ઘજીવિનઃ

પંચ વા સપ્ત વાહાનિ ચંદ્રવદ્વર્ધતે ફલમ્ ।
સંપ્રાપ્તે મકરાદિત્યે પુણ્યે પુણ્યપ્રદે નૃણામ્

સત્કાર્યાસ્તિથયઃ સર્વા સ્નાનદાનાદિ કર્મસુ ।
કર્તારં દાપયંતીહ હ્યક્ષયં શાશ્વતં પદમ્

તસ્માન્માઘે બહિઃ સ્નાયાદાત્મનો હિતકામ્યયા ।
અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ માઘસ્નાનવિધિં પરમ્

કર્તવ્યો નિયમઃ કશ્ચિદ્વ્રતરૂપી નરોત્તમૈઃ ।
ફલાતિશયહેતોર્વૈ કિંચિદ્ભોજ્યં ત્યજેદ્બુધઃ

ભૂમૌ શયીત હોતવ્યમાજ્યં તિલવિમિશ્રિતમ્ ।
ત્રિકાલં ચાર્ચયેદ્વિષ્ણું વાસુદેવં સનાતનમ્

દાતવ્યો દીપકોઽખંડો દેવમુદ્દિશ્ય માધવમ્ ।
ઇંધનં કંબલં વસ્ત્રમુપાનત્કુંકુમં ઘૃતમ્

તૈલં કાર્પાસકોષ્ઠં ચ તૂલીં તૂલવટીં પટીમ્ ।
અન્નં ચૈવ યથાશક્તિ દેયં માઘે નરાધિપ

સુવર્ણં રત્તિકામાત્રં દદ્યાદ્વેદવિદે તથા ।
તદ્દાનમક્ષયં રાજન્સમુદ્ર ઇવ સર્વદા

પરસ્યાગ્નિં ન સેવેત ત્યજેચ્ચૈવ પ્રતિગ્રહમ્ ।
માઘાંતે ભોજયેદ્વિપ્રાન્યથાશક્તિ નરાધિપ

દેયા ચ દક્ષિણા તેભ્ય આત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા ।
એકાદશીવિધાનેન માઘસ્યોદ્યાપનં તથા

કર્તવ્યં શ્રદ્દધાનેન હ્યક્ષય્ય સ્વર્ગવાંછયા ।
અનંતપુણ્યાવાપ્ત્યર્થં વિષ્ણુસંપ્રીતિહેતવે

મકરસ્થે રવૌ માઘે ગોવિંદાચ્યુતમાધવ ।
સ્નાનેનાનેન ભો દેવ યથોક્તફલદો ભવ

ઇતિ મંત્રં સમુચ્ચાર્ય સ્નાયાન્મૌની સમાહિતઃ ।
વાસુદેવં હરિં કૃષ્ણં માધવં ચ સ્મરેત્પુનઃ

ગૃહેઽપિ સજલં કુંભં વાયુના નિશિપીડિતમ્ ।
તત્સ્નાનં તીર્થસદૃશં સર્વકામફલપ્રદમ્

તત્ર વ્રતેન દાતવ્યં સાન્નં ચોપસ્કરાન્વિતમ્ ।
તત્સ્નાનસ્ય પ્રભાવેણ નરો ન નિરયં વ્રજેત્

તપ્તેન વારિણા સ્નાનં યદ્ગૃહે ક્રિયતે નરૈઃ ।
ષડબ્દફલદં તદ્ધિ મકરસ્થે દિવાકરે

બહિઃ સ્નાનં તુ વાપ્યાદૌ દ્વાદશાબ્દફલં સ્મૃતમ્ ।
તડાગે દ્વિગુણં રાજન્નદ્યાં ચૈવ ચતુર્ગુણમ્

શતધા દેવખાતેષુ શતધા તુ મહાનદે ।
શતં ચતુર્ગુણં રાજન્મહાનદ્યાશ્ચ સંગમે

સહસ્રગુણિતં સર્વં તત્ફલં મકરે રવૌ ।
ગંગાયાં સ્નાનમાત્રેણ લભતે માનવો નૃપ

ગંગાયાં યેઽવગાહંતિ માઘમાસે નૃપોત્તમ ।
ચતુર્યુગસહસ્રં તુ ન પતંતિ સુરાલયાત્

દિનેદિને સહસ્રં તુ સુવર્ણાનાં વિશાંપતે ।
તેન દત્તં તુ ગંગાયાં યો માઘે સ્નાતિ માનવઃ

શતેન ગુણિતં માઘે સહસ્રં રાજસત્તમ ।
નિર્દિષ્ટમૃષિભિઃ સ્નાનં ગંગાયામુનસંગમે

પાપૌઘભૂરિભારસ્ય દાહાર્થે ચ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રયાગં વિદધે ભૂપ પ્રજાનાં ચ હિતે સ્થિતઃ

શૃણુ સ્થાનમિદં સમ્યક્સિતાસિત જલં કિલ ।
પાપરૂપ પશૂનાં ચ બ્રહ્મણા વિહિતં પુરા

સિતાસિતજલે મજ્જેદપિ પાપશતાન્વિતઃ ।
મકરસ્થે રવૌ માઘે નૈવ ગર્ભેષુ મજ્જતિ

સૂનારતોઽપિ યો મર્ત્યઃ પ્રયાગે સ્નાનમાચરેત્ ।
માઘેમાસિ નરવ્યાઘ્ર સ યાતિ પરમંપદમ્

સિતાસિતા તુ યા ધારા સરસ્વત્યાવિગર્ભિતા ।
તન્માર્ગં વિષ્ણુલોકસ્ય સૃષ્ટિકર્તા સસર્જ વૈ

દુસ્તરા વૈષ્ણવી માયા દેવૈરપિ સુદુર્જયા ।
પ્રયાગે દહ્યતે સા તુ માઘે માસિ નરાધિપ

તેજોમયેષુ લોકેષુ ભુક્ત્વા ભોગાનનેકશઃ ।
પશ્ચાચ્ચક્રિણિ લીયંતે પ્રયાગે માઘ મજ્જનાત્

ઉપસ્પૃશતિ યો માઘે મકરાર્કે સિતાસિતે ।
ન તત્પુણ્યં ચ સંખ્યાતું ચિત્રગુપ્તોઽપિ વેત્યલમ્

સન્નિમજ્જતિ યો માઘે મકરસ્થ સિતાસિતે ।
તસ્ય પુણ્યસ્ય માહાત્મ્યં વક્તું બ્રહ્માપિ ન ક્ષમઃ

સંવત્સરશતં સાગ્રં નિરાહારસ્ય યત્ફલમ્ ।
પ્રયાગે માઘમાસે તુ ત્ર્યહસ્નાનસ્ય તત્ફલમ્

સ્વર્ણભારસહસ્રેણ કુરુક્ષેત્રરવિગ્રહે ।
યત્ફલં લભતે માઘે વેણ્યાઃ સ્નાનાદ્દિને દિને

રાજસૂયસહસ્રસ્ય રાજન્નવિકલં ફલમ્ ।
સિતાસિતે તુ માઘે ચ સ્નાનાનાં ભવતિ ધ્રુવમ્

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પુર્યઃ સપ્ત ચ યાઃ પુનઃ ।
વેણ્યાં સ્નાતું સમાયાંતિ માઘેમાસિ નૃપોત્તમ

સર્વતીર્થાનિ કૃષ્ણાનિ પાપિનાં સંગદોષતઃ ।
ભવંતિ શુક્લવર્ણાનિ પ્રયાગે માઘમજ્જનાત્

આકલ્પસંચિતં પાપં જન્મભિર્યન્નરૈર્નૃપ ।
તદ્ભવેદ્ભસ્મસાન્માઘે સ્નાતાનાં ચ સિતાસિતે

વાઙ્મનઃકાયજં પાપં નરસ્ય વિલયં વ્રજેત્ ।
પ્રયાગે માઘમાસે તુ ત્ર્યહસ્નાતસ્ય નિશ્ચિતમ્

પ્રયાગે માઘમાસે યસ્ત્ર્યહં સ્નાતિ ચ માનવઃ ।
પાપં ત્યક્ત્વા દિવં યાતિ જીર્ણાં ત્વચમિવોરગઃ

કુરુક્ષેત્રસમા ગંગા યત્રકુત્રાવગાહિતા ।
તસ્માદ્દશગુણા પુણ્યા યત્ર વિંધ્યેન સંગતા

તસ્માચ્છતગુણા ગંગા કાશ્યામુત્તરવાહિની ।
કાશ્યાઃ શતગુણાઃ પ્રોક્તા ગંગાયામુનસંગમે

સા સહસ્રગુણા તાસાં ભવેત્પશ્ચિમવાહિની ।
યા રાજન્દર્શનાદેવ બ્રહ્મહત્યાપહારિણી

યા પશ્ચાદ્વાહિની ગંગા કાલિંદ્યા સહ સંગતા ।
હંતિ કોટિકૃતં પાપં સા માઘે નૃપ દુર્લભા

યત્કથ્યતેઽમૃતં રાજન્સા વેણી ભુવિ કીર્તિતા ।
તસ્યાં માઘે મુહૂર્તં તુ દેવાનામપિ દુર્લભમ્

બ્રહ્માવિષ્ણુર્મહાદેવો રુદ્રાદિત્યમરુદ્ગણાઃ ।
ગંધર્વા લોકપાલાશ્ચ યક્ષકિન્નરપન્નગાઃ

અણિમાદિગુણૈઃ સિદ્ધા યે ચાન્યે તત્ત્વવાદિનઃ ।
બ્રહ્માણી પાર્વતી લક્ષ્મીઃ શચી મેનાદિતિર્દિતિઃ

સર્વાસ્તા દેવપત્ન્યશ્ચ તથા નાગાંગના નૃપ ।
ઘૃતાચી મેનકા રંભા ઉર્વશી ચ તિલોત્તમા

ગણા હ્યપ્સરસાં સર્વે પિતૄણાં ચ ગણાસ્તથા ।
સ્નાતુમાયાંતિ તે સર્વે માઘે વેણ્યાં નરાધિપ

કૃતે યુગે સ્વરૂપેણ કલૌ પ્રચ્છન્નરૂપિણઃ ।
પ્રયાગે માઘમાસે તુ ત્ર્યહસ્નાનસ્ય યત્ફલમ્

નાશ્વમેધસહસ્રેણ તત્ફલં લભતે ભુવિ ।
ત્ર્યહસ્નાનફલં માઘે પુરા કાંચનમાલિની

રાક્ષસાય દદૌ ભૂપ તેન મુક્તઃ સ પાપકૃત્ ।
કાર્તવીર્ય ઉવાચ ।
ભગવન્રાક્ષસઃ કોઽસૌ સા કા કાંચનમાલિની

કથં દત્તવતી ધર્મં કથં વા તસ્ય સદ્ગતિઃ ।
એતત્કથય યોગીંદ્ર અત્રિસંતાનભાસ્કર ।
યદિ ત્વં મન્યસે શ્રાવ્યં પરં કૌતૂહલં હિ મે

દત્તાત્રેય ઉવાચ।
શૃણુ રાજન્વિચિત્રં ત્વમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ વાજપેયફલં લભેત્

અપ્સરારૂપસંપન્ના નામ્ના કાંચનમાલિની ।
પ્રયાગે માઘમાસે સા સ્નાત્વા યાતિ હરાલયમ્

નિકુંજે ગિરિરાજસ્ય તિષ્ઠતા ગિરિરૂપિણા ।
દૃષ્ટા ગગનમારૂઢા તેન વૃદ્ધેન રક્ષસા

તેજસ્વિની સુહેમાભા સુશ્રોણી દીર્ઘલોચના ।
ચંદ્રાનના સુકેશી ચ પીનોન્નતપયોધરા

તાં દૃષ્ટ્વા રૂપસંપન્નામુવાચ રાક્ષસસ્તદા ।
કા ત્વં કમલપત્રાક્ષિ કુત આગમ્યતે ત્વયા

આર્દ્રં ચ વસનં કસ્માત્સાર્દ્રા તે કબરી કુતઃ ।
કુત્ર આગમ્યતે ભીરુ કુતસ્તે ખેચરી ગતિઃ

કેન પુણ્યેન વા ભદ્રે તવ તેજોમયં વપુઃ ।
અતીવરૂપસંપન્નં સંભૂતં ચ મનોહરમ્

ત્વદ્વસ્ત્રબિંદુપાતેન મમ મૂર્ધ્નિ સુલોચને ।
ક્ષણેન હ્યગમચ્છાંતિં ક્રૂરં મે માનસં સદા

નીરસ્ય મહિમા કોઽયમેતદ્વ્યાખ્યાતુમર્હસિ ।
ત્વં મે શીલવતી ભાસિ નાકૃતિર્નિર્ગુણા ભવેત્

અપ્સરા ઉવાચ।
શ્રૂયતામપ્સરાશ્ચાહં ભો રક્ષઃ કામરૂપિણી ।
પ્રયાગતશ્ચાગતાઽહં નામ્ના કાંચનમાલિની

આર્દ્રઃ પરિકરો મેઽતઃ સુસ્નાતાઽહં સિતાસિતે ।
ગંતવ્યં તુ મયા રક્ષઃ કૈલાસે તુ નગોત્તમે

તત્રાસ્તે પાર્વતીનાથઃ સુરાસુરસુપૂજિતઃ ।
વેણીવારિપ્રભાવેણ રક્ષસ્તે ક્રૂરતા ગતા

જાતાહં યેન પુણ્યેન ગંધર્વસ્ય સુમેધસઃ ।
કન્યકા દિવ્યરૂપા તુ તત્સર્વં કથયામિ તે

કલિંગાધિપતે રાજ્ઞસ્ત્વહમાસીચ્ચ વેશ્યકા ।
રૂપલાવણ્યસંપન્ના સૌભાગ્યમદગર્વિતા

અન્યાસાં યુવતીનાં ચ તત્પુરેઽહં શિરોમણિઃ ।
તજ્જન્મનિ મયા રક્ષો ભુક્ત્વા ભોગાન્યથેચ્છયા

મોહિતં તત્પુરં સર્વં મયા યૌવનસંપદા ।
રત્નાનિ ચ વિચિત્રાણિ ભૂષણાનિ ધનાનિ ચ

વાસાંસિ ચિત્રરૂપાણિ કર્પૂરાગુરુચંદનમ્ ।
એતચ્ચોપાર્જિતં સર્વં મયા મોહનરૂપયા

નાહં જાનામિ હેમ્નોંતં સ્વનિવાસે નિશાચર ।
સંસેવંતે યુવાનો મે ચરણૌ કામપીડિતાઃ

મયા તે વંચિતાઃ સર્વે સર્વસ્વેન તુ માયયા ।
અન્યોન્યસ્પર્ધાભાવેન મૃતાઃ કેચિત્તુ કામિનઃ

ઇત્થં તન્નગરે રમ્યે સકલે મે ગતિસ્તદા ।
પ્રાપ્તે તુ વાર્દ્ધકે કાલે શુશોચ હૃદયં મમ ।
ન દત્તં ન હુતં જપ્તં ન વ્રતં ચરિતં મયા

નારાધિતો મયા દેવશ્ચતુર્વર્ગફલપ્રદઃ।
ન મયા પૂજિતા દેવી દુર્ગા દુર્ગતિનાશિની ।
સર્વપાપહરો વિષ્ણુર્ન સ્મૃતો ભોગલુબ્ધયા

ન ચ સંતર્પિતા વિપ્રા ન કૃતં પ્રાણિનાં હિતમ્ ।
અણુમાત્રમિદં પુણ્યં ન કૃતં ચ પ્રમાદતઃ

પાતકં તુ કૃતં ભદ્ર તેન મે દહ્યતે મનઃ ।
બહુધૈવં વિલપ્યાહં બ્રાહ્મણં શરણં ગતા

બ્રહ્મણ્યં વેદવિદ્વાંસં તસ્ય રાજ્ઞઃ પુરોહિતમ્ ।
સ હિ પૃષ્ટો મયા રક્ષઃ કથં મે નિષ્કૃતિર્ભવેત્

પાપસ્યાસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ કથં યાસ્યામિ સદ્ગતિમ્ ।
સ્વેનૈવ કર્મણા તપ્તાં વરાકીં દીનમાનસામ્

પાપપંકનિમગ્નાં ત્વં મામુદ્ધર કચગ્રહૈઃ ।
મયિ કારુણ્યંજં વારિ વર્ષહર્ષદૃશા દ્વિજ

સજ્જને સાધવઃ સર્વે સાધુઃ સાધુરસજ્જને ।
ઇત્યસૌ મદ્વચઃ શ્રુત્વા ચકારાનુગ્રહં મયિ

દ્વિજ ઉવાચ।
નિષિદ્ધાચરણં જાને સર્વં તેઽહં વરાનને ।
કુરુ મે સત્વરં વાક્યં યાહિ ક્ષેત્રં પ્રજાપતે

તત્ર ગત્વા કુરુ સ્નાનં તેન પાપક્ષયસ્તવ ।
સર્વં મનોગતં ભદ્રે ત્વદીયં શોચિતં મયા

નાહમન્યત્પ્રપશ્યામિ યત્તે પાપપ્રણાશનમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં પરં તીર્થે સ્નાનં ચ ઋષિભિઃ સ્મૃતમ્

કિંતુ તીર્થે ત્યજેદ્ભીરુ મનસાપ્યશુભં કૃતમ્ ।
પ્રયાગસ્નાનશુદ્ધા ત્વં સ્વર્ગં યાસ્યસિ નિશ્ચિતમ્

પ્રયાગસ્નાનમાત્રેણ નૃણાં સ્વર્ગો ન સંશયઃ ।
અન્યદેશકૃતં પાપં તત્ક્ષણાદેવ ભામિનિ

પ્રયાગે વિલયં યાતિ પાપં તીર્થકૃતં વિના ।
શૃણુ ભીરુ પુરા શક્રો ગૌતમસ્ય મુનેર્વધૂમ્

દૃષ્ટ્વા કામવશં પ્રાપ્તસ્તાં ગતો ગુપ્તકામુકઃ ।
ઉગ્રેણ તેન પાપેન તદૈવ જનિતં ફલમ્

ઋષિસ્ત્રીગંતુરિંદ્રસ્ય તસ્યાશ્ચ પુરતસ્તદા ।
કુત્સિતં ગર્હિતં જાતમિતિ લજ્જાકરં વપુઃ

તદ્ભર્તુઃ શાપમાહાત્મ્યાત્સહસ્રભગચિહ્નિતમ્ ।
અધોમુખસ્તતો ભૂત્વા દેવરાજો વિનિર્ગતઃ

નિનિંદ સ્વકૃતં કર્મ સોઽભિભૂતઃ સલજ્જિતઃ ।
મેરોઃ શિરસિ તોયાઢ્યે શતયોજનવિસ્તૃતે

તત્ર ગત્વા પ્રવિષ્ટસ્તુ હેમાંભોરુહકોરકે ।
તત્રસ્થો ગર્હયન્નિત્યમાત્માનં મન્મથં તથા

ધિક્તાં કામાત્મતાં લોકે સદ્યઃ પાતકદાયિનીમ્ ।
યયા હિ નરકં યાતિ સર્વલોકવિગર્હિતઃ

આયુઃ કીર્તિર્યશોધર્મ ધૈર્ય ધ્વંસકરી તથા ।
ધિઙ્મન્મથં દુરાચારમાપદાં નિયતં પદમ્

દેહસ્થં દુર્દમં શત્રુમસંતુષ્ટં સદાવશમ્ ।
ઇત્થંવાદિનિ પ્રચ્છન્ને વાસવે પદ્મસદ્મનિ

આખંડલં વિના ભીરુ દેવલોકો ન શોભતે ।
તતો દેવાઃ સગંધર્વા લોકપાલાઃ સકિન્નરાઃ

શચ્યા સહ સમાગમ્ય પપ્રચ્છુસ્તે બૃહસ્પતિમ્ ।
ભગવન્બલભિદ્દેવં નૈવ જાનીમહે વયમ્

ક્વ તિષ્ઠતિ ગતઃ કુત્ર કુત્ર વા મૃગયામહે ।
ન નાકઃ શોભતે તેન વિના દેવગણૈઃ સહ

સુપુત્રેણ વિના યદ્વત્કુલં શ્રીમદ્ગુણાન્વિતમ્ ।
ઉપાયશ્ચિંત્યતાં સદ્યઃ સ્વર્લોકે યેન શોભતે

સનાથઃ સુશ્રિયાયુક્તો ન વિલંબોઽત્ર યુજ્યતે ।
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા ગુરુર્વચનમબ્રવીત્

જાનેઽહં સ્વાપરાધેન લજ્જયા યત્ર તિષ્ઠતિ ।
રભસા લબ્ધકાર્યસ્ય ભુંક્તે સ મઘવા ફલમ્

નૃણાં નીતિપરિત્યાગાદ્વિપાકાઃ સ્યુર્ભયંકરાઃ ।
અહો રાજ્યમદૈર્મત્તઃ કૃત્યાકૃત્યમચિંતયન્

કૃતવાન્નિંદ્યમાનં હિ દૃષ્ટાદૃષ્ટક્ષયંકરમ્ ।
કુર્વંતિ બાલિશા યત્ર દૈવોપહતબુદ્ધયઃ

અપરાધાદ્યથાજન્મ સ્યાદિહામુત્ર નિષ્ફલમ્ ।
અધુના તત્ર ગચ્છામો યત્ર શક્રઃ સ તિષ્ઠતિ

ઇત્યુક્ત્વા નિર્ગતાઃ સર્વે બૃહસ્પતિપુરોગમાઃ ।
દૃષ્ટ્વા સરસિ વિસ્તીર્ણે સ્વર્ણપંકજકાનનમ્

તુષ્ટુવુર્દેવરાજાનં પ્રબોધો યેન જાયતે ।
તતો ગુરોઃ પ્રબોધેન નિર્ગતઃ પદ્મકુડ્મલાત્

દીનાનનો વિરૂપસ્તુ વ્રીડાકુંચિતલોચનઃ ।
જગ્રાહ ચરણાવિંદ્રો ગુરોસ્તસ્યાગ્રજન્મનઃ

ત્રાહિ માં નિષ્કૃતિં બ્રૂહિ પાપસ્યાસ્ય બૃહસ્પતે ।
દેવરાજવચઃ શ્રુત્વા જગૌ વિપ્રો બૃહસ્પતિઃ

શૃણુ દેવેંદ્ર વક્ષ્યેઽહમુપાયં પાપનાશનમ્ ।
પ્રયાગસ્નાનમાત્રેણ તત્ક્ષણાદેવ પાતકાત્

મુચ્યસે દેવરાજત્વં તત્ર યામઃ સહૈવ તે ।
અથ પુરોધસા સાર્ધમાગત્ય બલમર્દનઃ

સસ્નૌ સિતાસિતે તીર્થે સદ્યો મુક્તો હ્યઘૈસ્તતઃ ।
અથ દેવગુરુસ્તસ્મૈ પ્રસન્નસ્તુ વરં દદૌ

પ્રયાગસ્નાનમાત્રેણ ક્ષીણં પાપં ત્વયાનઘ ।
ક્ષીણપાપસ્ય તે શક્ર મત્પ્રસાદેન સત્વરમ્

સહસ્રમેતદ્યોનીનાં સહસ્રં સ્યાદ્દૃશાં તવ ।
તદૈવ દ્વિજવાક્યેન શુશુભે ચ શચીપતિઃ

લોચનાનાં સહસ્રેણ પંકજૈરિવ માનસમ્ ।
અથ વૃંદારકૈઃ સર્વૈરૃષિભિશ્ચાભિપૂજિતઃ

ગંધર્વૈઃ સ્તૂયમાનસ્તુ ગતઃ શક્રોઽમરાવતીમ્ ।
ઇત્થં સદ્યો વિપાપોઽભૂત્પ્રયાગે પાકશાસનઃ

યાહિ ત્વમપિ કલ્યાણિ પ્રયાગં દેવસેવિતમ્ ।
સદ્યઃ પાપવિનાશાય તથા સ્વર્ગતયે દૃઢમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સેતિહાસં સમંગલમ્ ।
તદૈવ સંભ્રમાપન્ના નત્વા પાદૌ દ્વિજસ્ય તુ

ત્યક્ત્વા બંધુજનં સર્વં દાસદાસીગૃહં તથા ।
સકલાન્વિષયાન્રક્ષો વિષગ્રાસાનિવ સ્ફુટમ્

વપુશ્ચ ક્ષણવિધ્વંસિ પશ્યંતી નિર્ગતા હ્યહમ્ ।
નરકાર્ણવસંપાત દારુણાંતર વહ્નિના

હૃદયે કુણપવ્યાઘ્ર તદા તત્તપ્યમાનયા ।
મયા ગત્વા કૃતં સ્નાનં માઘે માસિ સિતાસિતે

તસ્ય સ્નાનસ્ય માહાત્મ્યં શૃણુ વૃદ્ધનિશાચર ।
ત્ર્યહાત્પાપક્ષયો જાતઃ સપ્તવિંશતિભિર્દિનૈઃ

શેષૈર્મે યદભૂત્પુણ્યં તેન દેવત્વમાગતા ।
રમમાણા તુ કૈલાસે ગિરિજાયાઃ પ્રિયા સખી

જાતિસ્મરા તથા જાતા પ્રયાગસ્ય પ્રભાવતઃ ।
સ્મૃત્વા પ્રયાગમાહાત્મ્યં માઘે માઘે વ્રજામ્યહમ્

ઇતિ રાક્ષસ યત્પૃષ્ટં ત્વયા વિસ્મિતચેતસા ।
તન્મયા કથિતં સર્વં ચરિતં પ્રીતયે તવ

મત્પ્રીતયે ચરિત્રં સ્વં ત્વં બ્રૂહિ મમ રાક્ષસ ।
કર્મણા કેનજાતોઽસિ વિરૂપોઽતિભયંકરઃ

શ્મશ્રુલો દીર્ઘદંષ્ટ્રંશ્ચ ક્રવ્યાદો ગિરિગહ્વરે ।
રાક્ષસ ઉવાચ।
ઇષ્ટં દદાતિ ગૃહ્ણાતિ ગુહ્યં વદતિ પૃચ્છતિ

પ્રીત્યા હિ સજ્જનો ભદ્રે તચ્ચ સર્વં ત્વયિ સ્થિતમ્ ।
ત્વયા સંભાવિતો નૂનં મન્યેઽહં વામલોચને

ભાવિની નિષ્કૃતિઃ સદ્યસ્ત્વયાસ્ય ક્રૂરકર્મણઃ ।
અતો વક્ષ્યામિ તે ભદ્રે દુષ્કૃતં યત્સ્વયંકૃતમ્

નિવેદ્ય સજ્જને દુઃખં તતઃ સર્વસુખી ભવેત્ ।
શૃણુ સુશ્રોણ્યહં કાશ્યાં બહ્વૃચો વેદપારગઃ

જાતઃ પુરા દ્વિજઃ શ્રેષ્ઠઃ કુલે મહતિ નિર્મલે ।
રાજ્ઞાં દુષ્કૃતિનાં ભીરુ શૂદ્રાણાં ચ તથા વિશામ્

વારાણસ્યાં કૃતો ઘોરો મયા દુષ્ટપ્રતિગ્રહઃ ।
બહુધા બહુધા વારં નિષિદ્ધઃ કુત્સિતો બહુ

ચાંડાલસ્યાપિ ન ત્યક્તો મયા દુષ્ટપ્રતિગ્રહઃ ।
અન્યચ્ચ પાતકં તત્ર મમાભૂન્મૂઢચેતસઃ ।
તન્નાસ્તિ દુષ્કૃતં કર્મ મયા યત્ર ન યત્કૃતમ્

અન્યચ્ચ શ્રૂયતાં દોષઃ ક્ષેત્રસ્ય વરવર્ણિનિ ।
અવિમુક્તેઽણુમાત્રં યત્તદઘં મેરુતાં વ્રજેત્ ।
ન ધર્મસ્તુ મયા કશ્ચિત્સંચિતસ્તત્ર જન્મનિ

તતો બહુતિથે કાલે મૃતસ્તત્રૈવ શોભને ।
અવિમુક્તપ્રભાવેણ ન ચાહં નરકં ગતઃ

અવિમુક્તે મૃતઃ કશ્ચિન્નરકં નેતિ કિલ્બિષી ।
અવિમુક્તે કૃતં કિંચિત્પાપં વજ્રી ભવેદ્દૃઢમ્

વજ્રલેપેન પાપેન તેન મે જન્મ રાક્ષસમ્ ।
રૌદ્રં ક્રૂરતરં પાપં સંભૂતં હિમપર્વતે

દ્વિર્જાતો ગૃધ્રયોનૌ પ્રાક્ત્રિર્વ્યાઘ્રો દ્વિઃ સરીસૃપઃ ।
એકવારમુલૂકસ્તુ વિડ્વરાહસ્તતઃ પરમ્

ઇદં તુ દશમં જન્મ રાક્ષસં મમ ભામિની ।
અતીતાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણિ મમ જન્મનઃ

નાસ્તિ મે નિષ્કૃતિર્ભદ્રે એતસ્માદ્દુઃખસાગરાત્ ।
અત્ર ત્રિયોજનં સુભ્રૂર્નિર્જંતુ હિ મયા કૃતમ્

અનાગસાં ચ ભૂતાનાં બહૂનાં ચ કૃતઃ ક્ષયઃ ।
કર્મણા તેન મે સુભ્રૂર્દહ્યતે સતતં મનઃ

ત્વદ્દર્શનસુધાસિક્તં ગતં શૈત્યં મનો મમ ।
તીર્થં ફલતિ કાલેન સદ્યઃ સાધુસમાગમઃ

અતઃ સત્સંગતિં સુભ્રૂઃ પ્રશંસંતિ મનીષિણઃ ।
એતત્તે કથિતં સર્વં સ્વદુઃખં હૃદ્ગતં મયા

વિરલઃ સજ્જનઃ સુભ્રૂઃ સ્વાત્મા યસ્ય ન ખિદ્યતે ।
જાનાસ્યત્રોચિતં ત્વં હિ કિંચિન્નો વચ્મ્યતઃ પરમ્

અસ્ય દુઃખોદધેઃ પારં કથં યામીતિ ચિંતયન્ ।
સજ્જનાનાં સમા ભૂતિઃ સર્વેષામુપજીવનમ્

ક્ષીરાર્ણવઃ પયો દત્તે હંસાય ન બકાય કિમ્ ।
દત્તાત્રેય ઉવાચ।
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દયાર્દ્રીકૃતમાનસા

ધર્મદાને મતિં કૃત્વા જગૌ કાંચનમાલિની ।
કરિષ્યે નિષ્કૃતિં રક્ષ ઇદાનીં ખલુ મા શુચઃ

પ્રતિજ્ઞાં તુ દૃઢાં કૃત્વા યતિષ્યે તવ મુક્તયે ।
બહવો હિ કૃતા માઘા વર્ષે વર્ષે યથાવિધિ

શ્રદ્ધાપૂર્વં મયા ભદ્ર બ્રહ્મક્ષેત્રે સિતાસિતે ।
તાં વદામિ તુ સંખ્યાતિં તસ્ય ધર્મસ્ય રાક્ષસ

ગૂઢો ધર્મો હિ કર્તવ્ય ઇત્યૂચુર્વિબુધા જનાઃ ।
આર્તે દાનં પ્રશંસંતિ મુનયો વેદવાદિનઃ

સાગરે વર્ષતો ભદ્ર કિં મેઘસ્ય ફલં ભવેત્ ।
અનુભૂતં મયા રક્ષઃ સ્વયં તત્પુણ્યજં ફલમ્

તત્તુ દાસ્યામિ તે મિત્ર સદ્યઃ પાપવિનાશનમ્ ।
નિષ્પીડ્યાથ તતો વસ્ત્રં જલં કૃત્વા કરાંબુજે

દદૌ સા માઘજં પુણ્યં તસ્મૈ વૃદ્ધાય રક્ષસે ।
શૃણુ રાજન્વિચિત્રં હિ પ્રભાવં માઘધર્મજમ્

તદૈવં પ્રાપ્ય તત્પુણ્યં વિમુક્તા રાક્ષસી તનુઃ ।
સંભૂતો દેવતાકારસ્તેજો ભાસ્કરવિગ્રહઃ

દેવયાનં સમારૂઢઃ સહર્ષોત્ફુલ્લલોચનઃ ।
દ્યોતમાનસ્તદા વ્યોમ્નિ ભાસયન્પ્રભયા દિશઃ

દિવ્યરૂપધરો રેજે દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ ।
તતોઽભિનંદયામાસ સતાં કાંચનમાલિનીમ્

ભદ્રે વેત્તીશ્વરો દેવઃ કર્મણાં યઃ ફલપ્રદઃ ।
તત્ત્વયોપકૃતં સર્વં યત્ર મે નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

ઇદાનીમપિ કારુણ્યાત્પ્રસીદાનુગ્રહં કુરુ ।
શિક્ષાં વિધેહિ મે દેવિ સર્વનીતિમયીં શુભામ્

સર્વધર્મકરીં નૂનં ન કુર્વે પાતકં યથા ।
તાં શ્રુત્વા ત્વદનુજ્ઞાતઃ પશ્ચાદ્યામિ સુરાલયમ્

દત્તાત્રેય ઉવાચ।
એતન્નિશમ્ય તેનોક્તં પ્રિયં ધર્મમયં વચઃ ।
અતિપ્રીત્યાબ્રવીદ્ધર્મં રાજન્કાંચનમાલિની

ધર્મં ભજસ્વ સતતં ત્યજ ભૂતહિંસાં સેવસ્વ સાધુપુરુષાન્જહિ કામશત્રુમ્ ।
અન્યસ્ય દોષગુણકીર્તનમાશુ હિત્વા સત્યં વદાર્ચય હરિં વ્રજ દેવલોકમ્

દેહેઽસ્થિમાંસરુધિરે સ્વમતિં ત્યજ ત્વં જાયાસુતાદિષુ સદા મમતાં વિમુંચ ।
પશ્યાનિશં જગદિદં ક્ષણભંગુરં હિ વૈરાગ્યભાવરસિકો ભવ યોગનિષ્ઠઃ

પ્રીત્યા મયા નિગદિતં તવ ધર્મમાર્ગં ચિત્તો નિધેહિ સકલં ભવશીલયુક્તઃ ।
સંત્યજ્ય રાક્ષસતનું ધૃતદેવદેહો જ્યોતિર્મયો વ્રજ યથાસુખમાશુ નાકમ્

શ્રુત્વાધર્મં તતો હૃષ્ટઃ સંતુષ્ટો રાક્ષસોઽબ્રવીત્ ।
ભવપ્રમુદિતા નિત્યં સર્વદા શિવમસ્તુ તે

આચન્દ્રાર્કં રમસ્વ ત્વં કૈલાસે શિવસન્નિધૌ ।
ઉમયાઽખંડિતં પ્રેમ તવાસ્તુ વરવર્ણિનિ

ધર્મનિષ્ઠા તપોનિષ્ઠા માતસ્ત્વં ભવ સર્વદા ।
માસ્તુ લોભઃ શરીરે તે આપન્નાર્તિ સદા હર

ઇત્યુક્ત્વા તુ પ્રણમ્યાથ સતાં કાંચનમાલિનીમ્ ।
જગામ રાક્ષસઃ સ્વર્ગં ગંધર્વૈર્બહુભિઃ સ્તુતઃ

દેવકન્યાસ્તદાગત્ય વવર્ષુઃ પુષ્પવૃષ્ટિભિઃ ।
તસ્યાઃ કાંચનમાલિન્યા મૂર્ધ્નિ હર્ષસમાકુલાઃ

તામાલિંગ્ય તતઃ પ્રોચુઃ કન્યકાસ્તુ પ્રિયં વચઃ ।
કૃતં ભદ્રે ત્વયા ચિત્રં રાક્ષસસ્ય વિમોક્ષણમ્

દુષ્ટસ્યાસ્ય ભયાત્કશ્ચિદ્વિશત્યસ્મિન્ન કાનને ।
અધુના નિર્ભયા હ્યત્ર વિચરામો યથાસુખમ્

શ્રુત્વા તદ્વચનં રાજંસ્તાસાં કાંચનમાલિની ।
હૃષ્ટા તેનૈવ દાનેન કૃતકૃત્યા તદા સતી

તં રાક્ષસં કાંચનમાલિનીવરા ગન્ધર્વકન્યા પરિમોચ્ય સત્વરમ્ ।
ક્રીડંત્યમૂભિઃ પ્રયયૌ હરાલયં પ્રીત્યા સપૂર્ણા ચ પરોપકારયા

સંવાદમેનં વરકન્યકેરિતં ભક્ત્યા પરં યઃ શૃણુયાચ્ચ માનવઃ ।
ન બાધ્યતે જાતુ સદા સ રાક્ષસૈર્ધર્મે મતિસ્તસ્ય ભૃશં હિ જાયતે

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયા।
મુત્તરખણ્ડે માઘમાસમાહાત્મ્યે દિલીપવસિષ્ઠસંવાદે રાક્ષસમોક્ષોનામ સપ્તવિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ