પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 6.120

સૂત ઉવાચ।
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પુનઃ પપ્રચ્છ પાવકિઃ ।
શાલગ્રામાર્ચનં ભૂયસ્તચ્છૃણુધ્વં તપોધનાઃ

કાર્તિકેય ઉવાચ।
ભગવન્યોગિનાં શ્રેષ્ઠ સર્વેધર્માઃ શ્રુતા મયા ।
શાલગ્રામાર્ચનં બ્રૂહિ વિસ્તરેણ મમ પ્રભો

ઈશ્વર ઉવાચ।
સાધુસાધુ મહાપ્રાજ્ઞ યન્માં હિ પરિપૃચ્છસિ ।
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં મમ વત્સલ

શાલગ્રામશિલાયાં તુ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
મહાશય મહાસેન નિત્યં તિષ્ઠતિ સંહિતમ્

દૃષ્ટં પ્રણમિતં યેન સ્નાપિતં પૂજિતં તથા ।
યજ્ઞકોટિગુણં પુણ્યં ગવાં કોટિફલં લભેત્

છિન્નસ્તેન તથા વત્સ ગર્ભવાસઃ સુદારુણઃ ।
પીતં યેન સદા વિષ્ણોઃ શાલગ્રામશિલાજલમ્

કામાસક્તોઽપિ યો નિત્યં ભક્તિભાવવિવર્જિતઃ ।
શાલગ્રામશિલા પુત્ર પૂજયિત્વાચ્યુતો ભવેત્

શાલગ્રામશિલા બિંબં હત્વા કોટિવિનાશનમ્ ।
સ્મૃતં સંકીર્તિતં ધ્યાતં પૂજિતં ચ નમસ્કૃતમ્

શાલગ્રામશિલાં દૃષ્ટ્વા યાંતિ પાપાન્યનેકશઃ ।
સિંહં દૃષ્ટ્વા યથા યાંતિ વને મૃગગણા ભયાત્

નમસ્કારં તુ મનુજઃ શાલગ્રામશિલાર્ચને ।
ભક્ત્યા વા યદિ વાઽભક્ત્યા કૃત્વા મુક્તિમવાપ્નુયાત્

વૈવસ્વતભયં નાસ્તિ તથા મરણજન્મનોઃ ।
યઃ કરોતિ નરો નિત્યં શાલગ્રામશિલાર્ચનમ્

ગંધપાદ્યાર્ઘનૈવેદ્યૈર્દીપૈર્ધૂપૈર્વિલેપનૈઃ ।
ગીતૈર્વાદ્યૈસ્તથા સ્તોત્રૈઃ શાલગ્રામશિલાર્ચનમ્

કુરુતે માનવો યસ્તુ કલૌ ભક્તિપરાયણઃ ।
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ રમતે વિષ્ણુસદ્મનિ

શાલગ્રામનમસ્કારો ભાવેનાપિ નરૈઃ કૃતઃ ।
માનુષત્વં કથં તેષાં મદ્ભક્તા યે નરા ભુવિ

મદ્ભક્તાસ્તીવ્રપાપિષ્ઠા મત્પ્રભું ન નમંતિ યે ।
વાસુદેવં ન તે જ્ઞેયા મદ્ભક્તાઃ પાપમોહિતાઃ

મદ્ભક્તોઽપિ ચ યો ભૂત્વા ભુંક્તે ત્વેકાદશીદિને ।
સ યાતિ હ્યંધતામિસ્રે નિરયં મમ ઘાતકઃ

મલ્લિંગસ્પર્શનં કાર્યં નાન્યા શુદ્ધિર્વિધીયતે ।
યા તિથિર્દયિતા વિષ્ણોઃ સા તિથિર્મમ વલ્લભા

યસ્તાં નોપવસેન્મર્ત્યઃ સ પાપી શ્વપચાધિકઃ ।
શાલગ્રામશિલાયાં તુ સદા પુત્ર વસામ્યહમ્

દત્તં દેવેન તુષ્ટેન સ્વસ્થાનં મમ ભક્તિતઃ ।
પદ્મકોટિસહસ્રૈસ્તુ પૂજિતે મયિ યત્ફલમ્

તત્ફલં કોટિગુણિતં શાલગ્રામશિલાર્ચનાત્ ।
પૂજિતોઽહં ન તૈર્મર્ત્યૈર્નમિતોઽહં ન તૈર્નરૈઃ

ન કૃતં મર્ત્યલોકે યૈઃ શાલગ્રામશિલાર્ચનમ્ ।
શાલગ્રામશિલાગ્રે તુ યઃ કરોતિ મમાર્ચનમ્

તેનાર્ચિતોઽહં સેનાનીર્યુગાનામેકવિંશતિમ્ ।
કિમર્ચિતૈર્લિંગશતૈર્વિષ્ણુભક્તિવિવર્જિતૈઃ

શાલગ્રામશિલાબિંબં નાર્ચિતં યદિ પુત્રક ।
અનર્હં મમ નૈવેદ્યં પત્રં પુષ્પં ફલં જલમ્

શાલગ્રામશિલાગ્રે તુ સર્વં યાતિ પવિત્રતામ્ ।
ભુક્ત્વાન્યદેવનૈવેદ્યં દ્વિજશ્ચાંદ્રાયણં ચરેત્

ભુક્ત્વા કેશવનૈવેદ્યં યજ્ઞકોટિફલં લભેત્ ।
પાદોદકેન દેવસ્ય હત્યાકોટિસમન્વિતાઃ

શુદ્ધ્યંતિ નાત્ર સંદેહસ્તથા શંખોદકેન હિ ।
યો હિ માહેશ્વરો ભૂત્વા વૈષ્ણવં ચ ન પૂજયેત્

દ્વેષ્ટા ચ યાતિ નરકં યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ ।
જ્યેષ્ઠાશ્રમી ગૃહે યસ્ય મુહૂર્ત્તમપિ વિશ્રમેત્

પિતામહા યુગાન્યષ્ટૌ ભવત્યમૃતભોજિનઃ ।
સંસારે દુઃખકાંતારે નિમજ્જ્યંતે નરાધમાઃ

વર્ષકોટિસહસ્રાણિ કૃષ્ણારાધનવર્જિતાઃ ।
સ્નેહાદભ્યર્ચિતૈર્લિંગૈઃ શાલગ્રામસમુદ્ભવૈઃ

મુક્તિં પ્રયાંતિ મનુજા યોગસાંખ્યેન વર્જિતાઃ ।
મલ્લિંગકોટિભિર્દૃષ્ટૈર્યત્ફલં પૂજિતૈઃ સ્તુતૈઃ

શાલગ્રામશિલાયાં તુ એકસ્યામિહ તદ્ભવેત્ ।
દ્વાદશૈવ શિલા યો વૈ શાલગ્રામસમુદ્ભવાઃ

અર્ચયેદ્વૈષ્ણવો નિત્યં તસ્ય પુણ્યં ન બોધ મે ।
કોટિલિંગસહસ્રૈસ્તુ પૂજિતૈર્જાહ્નવી તટે

કાશીવાસે યુગાન્યષ્ટૌ દિનેનૈકેન તદ્ભવેત્ ।
કિં પુનર્બહુના યસ્તુ પૂજયેદ્વૈષ્ણવો નરઃ

નાહં બ્રહ્માદયો દેવાઃ સંખ્યાં કર્તું સમીહતે ।
તસ્માદ્ભક્ત્યા ચ મદ્ભક્તૈઃ પ્રીત્યર્થં મમ પુત્રક

કર્ત્તવ્યં મમ તદ્ભક્ત્યા શાલગ્રામશિલાર્ચ્ચનમ્ ।
શાલગ્રામશિલારૂપી યત્ર તિષ્ઠતિ કેશવઃ

તત્ર દેવાસુરા યક્ષા ભુવનાનિ ચતુર્દશ

સુરાણાં કીર્તનૈઃ સર્વૈઃ કોટિભિશ્ચ ફલં લભેત્ ।
તત્ફલં કીર્ત્તનાદેવ કેશવે સુકૃતં કલૌ

શાલગ્રામશિલાગ્રે તુ સકૃત્પિંડેન તર્પિતાઃ ।
વસંતિ પિતરસ્તસ્ય ન સંખ્યા તત્ર વિદ્યતે

યે પિબંતિ નરા ભક્ત્યા શાલગ્રામશિલાજલમ્ ।
પંચગવ્યસહસ્રૈસ્તુ પ્રાશિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

પ્રાયશ્ચિત્તે સમુત્પન્ને કિં દાનૈઃ કિમુપોષણૈઃ ।
ચાંદ્રાયણૈઃ સુચીર્ણૈશ્ચ પીત્વા પાદોદકં હરેઃ

યઃ કરોતિ તડાગે તુ પ્રતિમાં જલશાયિનીમ્ ।
કોટિભિશ્ચાપિ કિં કાર્યમન્યદેવૈશ્ચ પૂજિતૈઃ

વિષ્ણુમુખ્યાસ્તુ વૈ દેવાસ્તત્ર જલ્પંતિ વૈ સહ ।
પ્રમાણમસ્તિ સર્વસ્ય સુકૃતસ્ય હિ પુત્રક

ફલપ્રમાણં નૈવાસ્તિશાલગ્રામશિલાર્ચન ।
યો દદાતિ શિલાં વિષ્ણોઃ શાલગ્રામસમુદ્ભવામ્

વિપ્રાય વિષ્ણુભક્તાય તેનેષ્ટં ક્રતુભિઃ શતૈઃ ।
ગૃહેઽપિ વસતસ્તસ્ય ગંગાસ્નાનં દિનેદિને

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ।
શાલગ્રામશિલાતોયૈરભિષેકં સમાચરેત્

સ્વર્ગે મર્ત્યે ચ પાતાલે પાષાણાઃ સંતિ વૈ ગુહ ।
શાલગ્રામશિલા ગ્રાવ્ણા નાસ્તિ નાસ્તિ સમા પુનઃ

માનુષે દુર્લ્લભે લોકે સફલં તસ્ય જીવિતમ્ ।
તિલપ્રસ્થશતં ભક્ત્યા યો દદાતિ દિનેદિને

તત્ફલં સમવાપ્નોતિ શાલગ્રામશિલાર્ચનાત્ ।
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયં મૂલં દૂર્વાદલં તથા

જાયતે મેરુણા તુલ્યં શાલગ્રામે સમર્પિતમ્ ।
વિધિહીનોઽપિ યઃ કશ્ચિત્ક્રિયામંત્રવિવર્જિતઃ

ચક્રાંકભુજ આપ્નોતિ સમ્યક્શાસ્ત્રોદિતં ફલમ્ ।
યત્તુ પૂર્વં મયા દૃષ્ટં કેશવે ક્લેશનાશનમ્

તત્સર્વં કથયિષ્યામિ તવ સ્નેહેન પુત્રક ।
ક્વ ત્વં વસસિ હે વિષ્ણો કિમાધારઃ કિમાશ્રયઃ

કથં વા પ્રીયસે દેવ તત્સર્વં કથયસ્વ મે ।
શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ।
નિવસામિ સદા શંભો શાલગ્રામોદ્ભવેઽશ્મનિ

તત્રૈવ રથચક્રાંકે યાનિ નામાનિ મે શૃણુ ।
દ્વારદેશે સમે ચક્રે દૃશ્યેતે નાંતરં યદિ ।
વાસુદેવઃ સ વિજ્ઞેયઃ શુક્લશ્ચૈવાતિશોભનઃ

પ્રદ્યુમ્નઃ સૂર્યવક્ત્રસ્તુ નીલદીપ્તિસ્તથૈવ ચ ।
સુષિરં ચ્છિદ્રબહુલં દીર્ઘાકારં તુ તદ્ભવેત્

અનિરુદ્ધસ્તુ પીતાભો વર્ત્તુલશ્ચાતિશોભનઃ ।
રેખાત્રયાંકિતો દ્વારિ દૃષ્ટપદ્મેન ચિહ્નવત્

શ્યામો નારાયણો દેવો નાભિચક્રે તથોન્નતે ।
દીર્ઘ રેષા સમોપેતો દક્ષિણે સુષિરાન્વિતઃ

ઊર્ધ્વંમુખં ચ જાનીયાત્સુંદરં હરિરૂપિણમ્ ।
કામદં મોક્ષદં ચૈવ અર્થદં ચ વિશેષતઃ

પરમેષ્ઠી ચ શુક્લાભઃ પદ્મચક્રસમન્વિતઃ ।
બિંબાકૃતિસ્તથા પૃષ્ઠે સુષિરં ચાતિપુષ્કલમ્

કૃષ્ણવર્ણસ્તથા વિષ્ણુર્મૂલે ચક્રે સુશોભને ।
દ્વારોપરિ તથા રેખા લક્ષ્યતે મધ્યદેશતઃ

કપિલો નરસિંહશ્ચ પૃથુચક્રઃ સુશોભિતઃ ।
બ્રહ્મચર્યેણ પૂજ્યોસાવન્યથા વિઘ્નદો ભવેત્

વારાહઃ શક્તિલિંગસ્તુ ચક્રે ચ વિષમે સ્મૃતે ।
ઇંદ્ર નીલનિભઃ સ્થૂલસ્ત્રિરેખો નાભિતઃ શુભઃ

દીર્ઘાકાંચનવર્ણાયા બિંદુત્રયવિભૂષિતા ।
મત્સ્યાખ્યા સા શિલા જ્ઞેયા ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદા

કૂર્મસ્તથોન્નતઃ પૃષ્ઠે વર્તુલશ્ચક્રપૂરિતઃ ।
હરિતં વર્ણમાધત્તે કૌસ્તુભેન તુ ચિહ્નિતઃ

હયગ્રીવો હયાકારો રેખાપંચકભૂષિતઃ ।
બહુબિંદુસમાકીર્ણઃ પૃષ્ઠે નીલં ચ રૂપકમ્

વૈકુંઠમવિભિન્નાંગં ચક્રમેકં તથા ધ્વજમ્ ।
દ્વારોપરિ તથા રેખા ગુંજાકારા સુશોભના

શ્રીધરસ્તુ તથા દેવશ્ચિહ્નિતો વનમાલયા ।
કદંબકુસુમાકારો રેખાપંચકભૂષિતઃ

વર્તુલશ્ચાપિ હૃસ્વશ્ચ વામનઃ પરિકીર્તિતઃ ।
અતસીકુસુમપ્રખ્યો બિંદુના પરિશોભિતઃ

સુદર્શનસ્તતો દેવઃ શ્યામવર્ણો મહાદ્યુતિઃ ।
વામપાર્શ્વે ગદાચક્રે રેખા ચૈવ તુ દક્ષિણે

દામોદરસ્તથા સ્થૂલો મધ્યે ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
દૂર્વાભં દ્વારસંકીર્ણં પીતરેખં તથૈવ ચ

નાનાવર્ણો હ્યનંતસ્તુ નાનાભોગેન ચિહ્નિતઃ ।
અનેકમૂર્તિકોભિન્નઃ સર્વકામફલપ્રદઃ

વિદિક્ષુદિક્ષુસર્વાસુ યસ્યોર્ધ્વં દૃશ્યતે મુખમ્ ।
પુરુષોત્તમઃ સ વિજ્ઞેયો ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદઃ

દૃશ્યતે શિખરે લિંગં શાલગ્રામશિલોદ્ભવમ્ ।
યસ્ય યોગેશ્વરો દેવો બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

આરક્તઃ પદ્મનાભસ્તુ પંકજં વક્ત્રસંયુતમ્ ।
તસ્યાભ્યર્ચનતો નિત્યં દ્રરિદ્રસ્ત્વીશ્વરો ભવેત્

ચક્રાંકિતં હિરણ્યાંગં રશ્મિજાલં વિનિર્દિશેત્ ।
સુવર્ણરેખાબહુલં સ્ફાટિકદ્યુતિશોભિતમ્

અતિસ્નિગ્ધા સિદ્ધિકરી કૃષ્ણા કીર્તિં દદાતિ ચ ।
પાંડુરા પાપદહની પિતાપુત્રફલપ્રદા

નીલા પ્રયચ્છતી લક્ષ્મીં રક્તા રોગપ્રદાયિની ।
રૂક્ષા ઉદ્વેગજનની વક્રા દારિદ્ર્યભાગિની

એકં સુદર્શનં જ્ઞેયં લક્ષ્મીનારાયણં દ્વયમ્ ।
તૃતીયં ચાચ્યુતં વિદ્યાચ્ચતુર્થં તુ જનાર્દનમ્

પંચમં વાસુદેવં ચ ષષ્ઠં પ્રદ્યુમ્નમેવ ચ ।
સંકર્ષર્ણં સપ્તમં ચ અષ્ટમં પુરુષોત્તમમ્

નવમં ચ નવવ્યૂહં દશમં તુ તદાત્મકમ્ ।
એકાદશં ચાનિરુદ્ધં દ્વાદશં દ્વાદશાત્મકમ્

અત ઊર્ધ્વં તુ ચક્રાણિ દૃશ્યંતેઽનંતસંજ્ઞકે ।
ખંડિતે ત્રુટિતે ભગ્ને સાલગ્રામે ન દોષભાક્

ઇષ્ટા ચ યસ્ય યા મૂર્તિઃ સ તાં યત્નેન પૂજયેત્ ।
સ્કંધે કૃત્વા તુ યોઽધ્વાનં વહતે શૈલનાયકમ્

તસ્ય વશ્યં ભવેત્સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
શાલગ્રામશિલા યત્ર તત્ર સંનિહિતો હરિઃ

તત્ર દાનં જપઃ સ્નાનં વારાણસ્યાઃ શતાધિકમ્ ।
કુરુક્ષેત્રે પ્રયાગે ચ નૈમિષે પુષ્કરે તથા

તત્ર કોટિગુણં પુણ્યં વારાણસ્યાં મહાફલમ્ ।
બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં યત્કિંચિત્કુરુતે નરઃ

તત્સર્વં નિર્દહત્યાશુ શાલગ્રામશિલાર્ચનમ્ ।
શાલગ્રામોદ્ભવો દેવો યત્ર દ્વારાવતીભવઃ

ઉભયોઃ સંગમો યત્ર મુક્તિસ્તત્ર ન સંશયઃ ।
બ્રહ્મચારિ ગૃહસ્થૈશ્ચ વાનપ્રસ્થૈશ્ચ ભિક્ષુભિઃ

ભોક્તવ્યં વિષ્ણુનૈવેદ્યં નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।
તત્પૂજનેન મંત્રાશ્ચ ન જપો ન ચ ભાવના

ન સ્તુતિર્નાપિ ચાચારઃ શાલગ્રામશિલાર્ચને ।
શાલગ્રામશિલાગ્રે તુ કૃત્વા સ્વસ્તિકમાદરાત્

કાર્તિકે તુ વિશેષેણ પુનાત્યાસપ્તમં કુલમ્ ।
અણુમાત્રં તુ યઃ કુર્યાન્મંડલં કેશવાગ્રતઃ

મૃદાધાતુવિકારૈશ્ચ કલ્પકોટિં દિવં વસેત્ ।
યસ્તુ સંવત્સરં પૂર્ણમગ્નિહોત્રમુપાસતે

કાર્તિકે સ્વસ્તિકં કૃત્વા સમમેતન્ન સંશયઃ ।
અગમ્યાગમને ચૈવ હ્યભક્ષસ્ય તુ ભક્ષણે

તત્પાપં નાશમાયાતિ મંડયિત્વા હરેર્ગૃહમ્ ।
મંડલં કુરુતે નિત્યં યા નારી કેશવાગ્રતઃ ।
સપ્તજન્માનિ વૈધવ્યં ન પ્રાપ્નોતિ કદાચન

ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયામુત્તરખંડે કાર્તિકમાહાત્મ્યે શ્રીકૃષ્ણસત્યભામાસંવાદે શાલિગ્રામમાહાત્મ્યંનામ વિંશત્યધિકશતતમોઽધ્યાયઃ