પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.9

શ્રીરામ ઉવાચ।
કીદૃશોઽશ્વસ્તત્ર ભાવ્યઃ કો વિધિસ્તત્ર પૂજને ।
કથં વા શક્યતે કર્તું કે જેયાસ્તત્ર વૈરિણઃ

અગસ્ત્ય ઉવાચ।
ગંગાજલસમાનેન વર્ણેન વપુષા શુભઃ ।
કર્ણે શ્યામો મુખે રક્તઃ પીતઃ પુચ્છે સુલક્ષિતઃ

મનોવેગઃ સર્વગતિરુચ્ચૈઃશ્રવસ્સમપ્રભઃ ।
વાજિમેધે હયઃ પ્રોક્તઃ શુભલક્ષણલક્ષિતઃ

વૈશાખપૂર્ણમાસ્યાં તુ પૂજયિત્વા યથાવિધિ ।
પત્રં લિખિત્વા ભાલે તુ સ્વનામબલચિહ્નિતમ્

મોચનીયઃ પ્રયત્નેન રક્ષકૈઃ પરિરક્ષિતઃ ।
યત્ર ગચ્છતિ યજ્ઞાશ્વસ્તત્ર ગચ્છેત્સુરક્ષકઃ

યસ્તંબલાન્નિબધ્નાતિ સ્વવીર્યબલદર્પિતઃ ।
તસ્માત્પ્રસભમાનેયઃ પરિરક્ષાકરૈર્હયઃ

કર્ત્રા તાવત્સુવિધિના સ્થાતવ્યં નિયમાદિહ ।
મૃગશૃંગધરો ભૂત્વા બ્રહ્મચર્યસમન્વિતઃ

વ્રતં પાલયમાનસ્ય યાવદ્વર્ષમતિક્રમેત્ ।
તાવદ્દીનાંધકૃપણાઃ પરિતોષ્યા ધનાદિભિઃ

અન્નં તુ બહુશો દેયં ધનં વા ભૂરિ મારિષ ।
યદ્યત્પ્રાર્થયતે ધીમાંસ્તત્તદેવ દદાતિ હિ

એવં પ્રકુર્વતઃ કર્મ યજ્ઞઃ સંપૂર્ણતાં ગતઃ ।
કરોતિ સર્વપાપાનાં નાશનં રિપુનાશન

તસ્માદ્ભવાન્સમર્થોઽસ્તિ કરણે પાલનેઽર્ચને ।
કૃત્વા કીર્તિં સુવિમલાં પાવયાન્યાઞ્જનાન્નૃપ

શ્રીરામ ઉવાચ।
વિલોકય દ્વિજશ્રેષ્ઠ વાજિશાલાં મમાધુના ।
તાદૃશાઃ સંતિ નો વાશ્વાઃ શુભલક્ષણલક્ષિતાઃ

ઇતિ શ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યમગસ્ત્યઃ કરુણાકરઃ ।
ઉત્તસ્થૌ વીક્ષમાણોઽયં યાગાર્હાન્વાજિનઃ શુભાન્

ગત્વાથ તત્ર શાલાયાં રામચંદ્રસમન્વિતઃ ।
દદર્શાશ્વાન્વિચિત્રાંગાન્મનોવેગાન્મહાબલાન્

અવનિતલગતાઃ કિં વાજિરાજસ્ય વંશ્યાઃ કિમથ રઘુપતીનામેકતઃ કીર્તિપિંડાઃ ।
કિમિદમમૃતરાશિર્વાહરૂપેણ સિંધોર્મુનિરિતિ મનસોંતર્વિસ્મયં પ્રાપ પશ્યન્

એકતઃ શોણદેહાનાં વાજિનાં પંક્તિરુત્તમા ।
એકતઃ શ્યામકર્ણાશ્ચ કસ્તૂરીકાંતિસપ્રભાઃ

એકતઃ કનકાભાશ્ચ ત્વન્યતો નીલવર્ણિનઃ ।
એકતઃ શબલૈર્વર્ણૈર્વિશિષ્ટૈર્વાજિભિર્વૃતાઃ

એવં પશ્યન્મુનિઃ સર્વાન્કૌતુકાવિષ્ટમાનસઃ ।
યયાવન્યત્ર તાન્દ્રષ્ટું યાગયોગ્યાન્હયાન્મુનિઃ

દદર્શ તત્ર શતશો બદ્ધાંસ્તાદૃશવર્ણકાન્ ।
દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાપેદે સ મુનિર્હર્ષિતાંગકઃ

એકતઃ શ્યામકર્ણાંશ્ચ સર્વાંગૈઃ ક્ષીરસન્નિભાન્ ।
પીતપુચ્છાન્મુખે રક્તાઞ્છુભલક્ષણલક્ષિતાન્

નિરીક્ષ્ય પરિતોઽનઘાન્વિમલનીરધારાનિભાન્મનોજવનશોભિતાન્વિમલકીર્તિપુંજપ્રભાન્ ।
પયોનિધિવિશોષકો મુનિરુવાચસીતાપતિં વિચિત્રહયદર્શનાદ્ધૃષિતનેત્રવક્ત્રપ્રભઃ

અગસ્ત્ય ઉવાચ।
હયમેધક્રતૌ યોગ્યાન્વાહાંસ્તે બહુશઃ શુભાન્ ।
પશ્યતો નેત્રયોર્મેઽદ્ય તૃપ્તિર્નાસ્તિ રઘૂત્તમ

રામચંદ્ર મહાભાગ સુરાસુરનમસ્કૃત ।
યજ્ઞં કુરુ મહારાજ હયમેધં સુવિસ્તરમ્

સુરપતિરિવ સર્વાન્યજ્ઞસંઘાન્કરિષ્યંસ્તપન ઇવ સુપર્વારાતિતોયં વિશોષ્યન્ ।
હતરિપુગણમુખ્યં સાંપરાયં વિજિત્ય ક્ષિતિતલસુખભોગં કુર્વિદં ભૂરિભાગ

ઇત્યેવં વાક્યવાદેન પરિતુષ્ટાખિલેંદ્રિયઃ ।
સર્વાન્વૈ યજ્ઞસંભારાનાજહાર મનોહરાન્

મુન્યન્વિતો મહારાજઃ સરયૂતીરમાગતઃ ।
સુવર્ણલાંગલૈર્ભૂમિં વિચકર્ષ મહીયસીમ્

વિલિખ્ય ભૂમિં બહુશશ્ચતુર્યોજનસંમિતામ્ ।
મંડપાન્રચયામાસ યજ્ઞાર્થં સ નરોત્તમઃ

કુંડં તુ વિધિવત્કૃત્વા યોનિમેખલયાન્વિતમ્ ।
અનેકરત્નરચિતં સર્વશોભાસમન્વિતમ્

મુનીશ્વરો મહાભાગો વસિષ્ઠઃ સુમહાતપાઃ ।
સર્વં તત્કારયામાસ વેદશાસ્ત્રવિધિશ્રિતમ્

પ્રેષિતાસ્તેન મુનિના શિષ્યા મુનિવરાશ્રમાન્ ।
કથયામાસુરુદ્યુક્તં હયમેધે રઘૂત્તમમ્

આકારિતાસ્તદા સર્વે ઋષયસ્તપતાં વરાઃ ।
આજગ્મુઃ પરમેશસ્ય દર્શને ત્વતિલાલસાઃ

નારદોસિતનામા ચ પર્વતઃ કપિલો મુનિઃ ।
જાતૂકર્ણ્યોંઽગિરા વ્યાસ આર્ષ્ટિષેણોઽત્રિરાસુરિઃ

હારીતો યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ચ સંવર્તઃ શુકસંજ્ઞિતઃ ।
ઇત્યેવમાદયો રામ હયમેધવરં યયુઃ

તાન્સર્વાન્પૂજયામાસ રઘુરાજો મહામનાઃ ।
પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યામર્ઘ્યવિષ્ટરકાદિભિઃ

ગાં હિરણ્યં દદૌ તેભ્યઃ પ્રાયશો દૃષ્ટવિક્રમઃ ।
મહદ્ભાગ્યં ત્વદ્યમેઽસ્તિ યદ્યૂયં દર્શનં ગતાઃ

શેષ ઉવાચ।
એવં સમાકુલે બ્રહ્મન્નૃષિવર્ય સમાગમે ।
ધર્મવાર્તા બભૂવાહો વર્ણાશ્રમસુસંમતા

વાત્સ્યાયન ઉવાચ।
કા ધર્મવાર્તા તત્રાસીત્કિં વા કથિતમદ્ભુતમ્ ।
સાધવઃ સર્વલોકાનાં કારુણ્યાત્કિમુતાબ્રુવન્

શેષ ઉવાચ।
તાન્સમેતાન્મુનીન્દૃષ્ટ્વા રામો દાશરથિર્મહાન્ ।
પપ્રચ્છ સર્વધર્માંશ્ચ સર્વવર્ણાશ્રમોચિતાન્

તે તુ પૃષ્ટા હિ રામેણ ધર્માન્પ્રોચુર્મહાગુણાન્ ।
તાન્પ્રવક્ષ્યામિ તે સર્વાન્યથાવિધિ શૃણુષ્વ તાન્

ઋષય ઊચુઃ।
બ્રાહ્મણેન સદા કાર્યં યજનાધ્યયનાદિકમ્ ।
વેદાન્પઠિત્વા વિરજો નૈવ ગાર્હસ્થ્યમાવિશેત્

બ્રાહ્મણેન સદા ત્યાજ્યં નીચસેવાનુજીવનમ્ ।
આપદ્ગતોઽપિ જીવેત ન શ્વવૃત્ત્યા કદાચન

ઋતુકાલાભિગમનં ધર્મોઽયં ગૃહિણઃ પરઃ ।
સ્ત્રીણાં વરમનુસ્મૃત્યાઽપત્યકામોથવા ભવેત્

દિવાભિગમનં પુંસામનાયુષ્યકરં મતમ્ ।
શ્રાદ્ધાહઃ સર્વપર્વાણિ યતસ્ત્યાજ્યાનિ ધીમતા

તત્ર ગચ્છેત્સ્ત્રિયં મોહાદ્ધર્માત્પ્રચ્યવતે પરાત્ ।
ઋતુકાલાભિગામી યઃ સ્વદારનિરતશ્ચ યઃ

સર્વદા બ્રહ્મચારી હ વિજ્ઞેયઃ સ ગૃહાશ્રમી ।
ઋતુઃ ષોડશયામિન્યશ્ચતસ્રસ્તા સુગર્હિતાઃ

પુત્રદાસ્તાસુ યા યુગ્મા અયુગ્માઃ કન્યકાપ્રદાઃ ।
ત્યક્ત્વા ચંદ્રમસં દુષ્ટં મઘાં મૂલં વિહાય ચ

શુચિઃ સન્નિર્વિશેત્પત્નીં પુંનામર્ક્ષે વિશેષતઃ ।
શુચિં પુત્રં પ્રસૂયેત પુરુષાર્થપ્રસાધનમ્

આર્ષે વિવાહે ગોદ્વંદ્વં યદુક્તં તત્પ્રશસ્યતે ।
શુલ્કમણ્વપિ કન્યાયાઃ કન્યાક્રેતુસ્તુ પાપકૃત્

વાણિજ્યં નૃપતેઃ સેવા વેદાનધ્યયનં તથા ।
કુવિવાહઃ ક્રિયાલોપઃ કુલપાતનહેતવઃ

અન્નોદક પયો મૂલફલૈર્વાપિ ગૃહાશ્રમી ।
ગોદાનેન તુ યત્પુણ્યં પાત્રાય વિધિપૂર્વકમ્

અનર્ચિતોઽતિથિર્ગેહાદ્ભગ્નાશો યસ્ય ગચ્છતિ ।
આજન્મસંચિતાત્પુણ્યાત્ક્ષણાત્સ હિ બહિર્ભવેત્

પિતૃદેવમનુષ્યેભ્યો દત્ત્વાશ્નીતામૃતં ગૃહી ।
સ્વાર્થં પચત્યઘં ભુંક્તે કેવલં સ્વોદરંભરિઃ

ષષ્ઠ્યષ્ટમ્યોર્વિશેત્પાપં તૈલે માંસે સદૈવ હિ ।
ચતુર્દશ્યાં તથામાયાં ત્યજેત ક્ષુરમંગનામ્

રજસ્વલાં ન સેવેત નાશ્નીયાત્સહ ભાર્યયા ।
એકવાસા ન ભુંજીત ન ભુંજીતોત્કટાસને

નાશ્નંતીં સ્ત્રિયમીક્ષેત તેજઃકામો નરોત્તમઃ ।
મુખેનોપધમેન્નાગ્નિં નગ્નાં નેક્ષેત યોષિતમ્

નાંઘ્રી પ્રતાપયેદગ્નૌ ન વસ્ત્વશુચિ નિક્ષિપેત્ ।
પ્રાણિહિંસાં ન કુર્વીત નાશ્નીયાત્સંધ્યયોર્દ્વયોઃ

નાચક્ષીત ધયંતીં ગાં નેંદ્રચાપં પ્રદર્શયેત્ ।
ન દિવોદ્ગતસારં ચ ભક્ષયેદ્દધિનો નિશિ

સ્ત્રીં ધર્મિણીં નાભિવાદેન્નાદ્યાદાતૃપ્તિ રાત્રિષુ ।
તૌર્યત્રિકપ્રિયો ન સ્યાત્કાંસ્યે પાદૌ ન ધાવયેત્

ન ધારયેદન્યભુક્તં વાસશ્ચોપાનહાવપિ ।
ન ભિન્નભાજનેઽશ્નીયાન્નાશ્નીતાન્નં વિદૂષિતમ્

સંવિશેન્નાર્દ્રચરણો નોચ્છિષ્ટઃ ક્વચિદાવ્રજેત્ ।
શયાનો વા ન ચાશ્નીયાન્નોચ્છિષ્ટઃ સંસ્પૃશેચ્છિરઃ

ન મનુષ્યસ્તુતિં કુર્યાન્નાત્માનમવમાનયેત્ ।
અભ્યુદ્યતં ન પ્રણમેત્પરમર્માણિ નો વદેત્

એવં ગાર્હસ્થ્યમાશ્રિત્ય વાનપ્રસ્થાશ્રમં વ્રજેત્ ।
સસ્ત્રીકો વા ગતસ્ત્રીકો વિરજ્યેત તતઃ પરમ્

ઇત્યેવમાદયો ધર્મા ગદિતા ઋષિભિસ્તદા ।
શ્રુતા રામેણ મહતા સર્વલોકહિતૈષિણા

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે સર્વધર્મોપદેશોનામ નવમોઽધ્યાયઃ