પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.10

શેષ ઉવાચ।
ઇત્થં સંશૃણ્વતો ધર્માન્વસંતઃ સમુપસ્થિતઃ ।
યત્ર યજ્ઞ ક્રિયાદીનાં પ્રારંભઃ સુમહાત્મનામ્

દૃષ્ટ્વા તં સમયં ધીમાન્વસિષ્ઠઃ કલશોદ્ભવઃ ।
રામચંદ્રં મહારાજં પ્રત્યુવાચ યથોચિતમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ।
રામચંદ્ર મહાબાહો સમયઃ પર્યભૂત્તવ ।
હયો યત્ર પ્રમુચ્યેત યજ્ઞાર્થં પરિપૂજિતઃ

સામગ્રી ક્રિયતાં તત્ર આહૂયંતાં દ્વિજોત્તમાઃ ।
કરોતુ પૂજાં ભગવાન્બ્રાહ્મણાનાં યથોચિતામ્

દીનાંધકૃપણાનાં ચ દાનં સ્વાંતે સમુત્થિતમ્ ।
દદાતુ વિધિવત્તેષાં પ્રતિપૂજ્યાધિમાન્ય ચ

ભવાન્કનકસત્પત્ન્યા દીક્ષિતોઽત્ર વ્રતં ચર ।
ભૂમિશાયી બ્રહ્મચારી વસુભોગવિવર્જિતઃ

મૃગશૃંગધરઃ કટ્યાં મેખલાજિનદંડભૃત્ ।
કરોતુ યજ્ઞસંભારં સર્વદ્રવ્યસમન્વિતમ્

ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં વસિષ્ઠસ્ય યથાર્થકમ્ ।
ઉવાચ લક્ષ્મણં ધીમાન્નાનાર્થપરિબૃંહિતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ।
શૃણુ લક્ષ્મણ મદ્વાક્યં શ્રુત્વા તત્કુરુ સત્વરમ્ ।
હયમાનય યત્નેન વાજિમેધક્રિયોચિતમ્

શેષ ઉવાચ।
શ્રુત્વા વાક્યં રઘુપતેઃ શત્રુજિલ્લક્ષ્મણસ્તદા ।
સેનાપતિમુવાચેદં વચો વિવિધવર્ણનમ્

લક્ષ્મણ ઉવાચ।
વીરાકર્ણય મે વચઃ સુમધુરં શ્રુત્વા ત્વરાતઃ પુનઃ ।
કાર્યં તત્ક્ષિતિપાલમૌલિમુકુટૈર્ઘૃષ્ટાંઘ્રિ રામાજ્ઞયા ।
સેનાં કાલબલપ્રભંજનબલપ્રોદ્યત્સમર્થાંગિનીં ।
સજ્જાં સદ્રથહસ્તિપત્તિસુહયારોહૈર્વિધે હ્યન્વિતામ્

સજ્જીયતાં વાયુજવાસ્તુરંગાસ્તરંગમાલા લલિતાંઘ્રિપાતાઃ ।
સદશ્વચારૈર્બહુશસ્ત્રધારિભિઃ સંરોહિતા વૈરિબલપ્રહારિભિઃ

સંલક્ષ્યતાં હસ્તિનઃ પર્વતાભા આધોરણૈઃ પ્રાસકુંતાગ્રહસ્તૈઃ ।
શૂરૈઃ સાસ્ત્રૈર્ભૂરિદાનોપહારાઃ ક્ષીબાણસ્તે સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રપૂર્ણાઃ

વિતતબહુસમૃદ્ધિભ્રાજમાના રથા મે પવનજવનવેગૈર્વાજિભિર્યુજ્યમાનાઃ ।
વિવિધરિપુવિનાશસ્મારકૈરાયુધાસ્ત્રૈર્ભૃતવલભિવિભાગાનીયતાં સૂતવૃંદૈઃ

પત્તયઃ શતશો મહ્યમાયાંત્વસ્ત્રાગ્ન્યપાણયઃ ।
હયમેધાર્હવાહસ્ય રક્ષણે વિતતોદ્યમાઃ

ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્ય લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ।
સેનાની કાલજિન્નામા કારયામાસ સજ્જતામ્

દશધ્રુવકમંડિતો લઘુસુરોમશોભાન્વિતો વિવિક્તગલશુક્તિભૃદ્વિતતકંઠકો શેમણિઃ મુખે વિશદકાંતિધૃત્ત્વસિતકાંતિભૃત્કર્ણયોર્વ્યરાજત તદાહ યો ધૃતકરાગ્રરશ્મિચ્છટઃ

કલાસંશોભિતમુખઃ સ્ફુરદ્રત્નવિશોભિતઃ ।
મુક્તાફલાનાં માલાભિઃ શોભિતો નિર્યયૌ હયઃ

શ્વેતાતપત્રરચિતઃ સિતચામરશોભિતઃ ।
બહુશોભાપરીતાંગો નિર્યયૌ હયરાટ્તતઃ

અગ્રતો મધ્યતશ્ચૈકે પૃષ્ઠતઃ સૈનિકાસ્તથા ।
દેવા હરિં યથાપૂર્વં સેવંતે સેવનોચિતમ્

અથ સૈન્યં સમાહૂય સર્વમાજ્ઞાપયત્તદા ।
હસ્ત્યશ્વરથપાદાતવૃન્દૈઃ સુબહુસંકુલમ્

તતસ્તતઃ સમેતાનાં સૈન્યાનાં શ્રૂયતે ધ્વનિઃ ।
તતો દુંદુભિનાદોઽભૂત્તસ્મિન્પુરવરે તદા

તન્નિનાદેન શૂરાણાં પ્રિયેણ મહતા તદા ।
કંપંતિ ગિરિશૃંગાણિ પ્રાસાદા વિચલંતિ ચ

હેષારવો મહાનાસીદ્વાજિનાં મુહ્યતાં નૃપ ।
રથાંગઘાતસંઘુષ્ટા ધરા સંચલતીવ સા

ચલિતૈર્ગજયૂથૈશ્ચ પૃથ્વી રુદ્ધા સમંતતઃ ।
રજસ્તુ પ્રચલત્તત્ર જનાંતર્દ્ધાનમાદધાત્

નિર્જગામ મહાસૈન્યં છત્રૈઃ સંછાદ્ય ભાસ્કરમ્ ।
સેનાન્યાકાલજિન્નામ્ના પ્રેરિતં જનસંકુલમ્

ગર્જંતસ્તલવીરાગ્ર્યાઃ કુર્વંતો રણસંભ્રમમ્ ।
રઘુનાથસ્ય યાગાય સજ્જાસ્તે પ્રયયુર્મુદા

મૃગમદમયમંગેષ્વંગરાગં દધાનાઃ કુસુમવિમલમાલાશોભિતસ્વોત્તમાંગાઃ ।
મુકુટકટકભૂષાભૂષિતાંગાઃ સમસ્તાઃ પ્રયયુરવનિનાથપ્રેરિતાસ્તેઽપિ સર્વે

ઇત્યેવં તે મહારાજં યયુઃ સેનાચરા વરાઃ ।
ધનુર્ધરાઃ પાશધરાઃ ખડ્ગધારાઃ સ્ફુટક્રમાઃ

એવં શનૈઃશનૈઃ પ્રાપ્તો મંડપં યાગચિહ્નિતમ્ ।
હયઃ ખુરક્ષતતલાં ભૂમિં કુર્વન્નભઃ પ્લવન્

રામો દૃષ્ટ્વા હરિં પ્રાપ્તં બહુસંતુષ્ટમાનસઃ ।
વસિષ્ઠં પ્રેરયામાસ ક્રિયાકર્તવ્યતાં પ્રતિ

વસિષ્ઠો રામમાહૂય સ્વર્ણપત્નીસમન્વિતમ્ ।
પ્રયોગં કારયામાસ બ્રહ્મહત્યાપનોદનમ્

બ્રહ્મચર્યવ્રતધરો મૃગશૃંગપરિગ્રહઃ ।
તત્કર્મ કારયામાસ રામઃ પરપુરંજયઃ

પ્રારેભે યાગકર્માર્થં કુંડં મણ્ડપસંમિતમ્ ।
તત્રાચાર્યોભવદ્ધીમાન્વેદશાસ્ત્રવિચારવિત્

વસિષ્ઠો રઘુનાથસ્ય કુલપૂર્વગુરુર્મુનિઃ ।
બ્રહ્મંસ્તત્રાચરદ્બ્રહ્મકર્માગસ્ત્યસ્તપોનિધિઃ

વાલ્મીકિર્મુનિરધ્વર્યુર્મુનિઃ કણ્વસ્તુ દ્વારપઃ ।
અષ્ટૌ દ્વારાણિ તત્રાસન્સતોરણ શુભાનિ વૈ

દ્વારિ દ્વારિ દ્વયં વિપ્ર બ્રાહ્મણસ્યાધિમંત્રવિત્ ।
પૂર્વદ્વારિ મુનિશ્રેષ્ઠૌ દેવલાસિત સંજ્ઞિતૌ

દક્ષિણદ્વારિ ભૂમાનૌ કશ્યપાત્રી તપોનિધી ।
પશ્ચિમદ્વારિ ઋષભૌ જાતૂકર્ણ્યોઽથ જાજલિઃ

ઉત્તરદ્વારિ તુ મુની દ્વૌ દ્વિતૈકત તાપસૌ ।
એવં દ્વારવિધિં કૃત્વા વસિષ્ઠઃ કલશોદ્ભવઃ

હયવર્યસ્ય સત્પૂજાં કર્તુમારભત દ્વિજ ।
સુવાસિન્યઃ સ્ત્રિયસ્તત્ર વાસોલંકારભૂષિતાઃ

હરિદ્રાક્ષતગંધાદ્યૈઃ પૂજયામાસુરર્ચિતમ્ ।
નીરાજનં તતઃ કૃત્વા ધૂપયિત્વાગુરૂક્ષણૈઃ

વર્ધાપનં તતો વેશ્યાશ્ચક્રુસ્તા વાડવાજ્ઞયા ।
એવં સંપૂજ્ય વિમલે ભાલે ચંદનચર્ચિતે

કુંકુમાદિકગંધાઢ્યે સર્વશોભાસમન્વિતે ।
બબંધ ભાસ્વરં પત્રં તપ્તહાટકનિર્મિતમ્

તત્રાલિખદ્દાશરથેઃ પ્રતાપબલમૂર્જિતમ્ ।
સૂર્યવંશધ્વજો ધન્વી ધનુર્દીક્ષા ગુરુર્ગુરુઃ

યં દેવાઃ સાસુરાઃ સર્વે નમંતિ મણિમૌલિભિઃ ।
તસ્યાત્મજો વીરબલદર્પહારી રઘૂદ્વહઃ

રામચંદ્રો મહાભાગઃ સર્વશૂરશિરોમણિઃ ।
તન્માતા કોસલનૃપપત્નીગર્ભસમુદ્ભવા

તસ્યાઃ કુક્ષિભવં રત્નં રામઃ શત્રુક્ષયંકરઃ ।
કરોતિ હયમેધં વૈ બ્રાહ્મણેન સુશિક્ષિતઃ

રાવણાભિધવિપ્રેંદ્ર વધપાપાપનુત્તયે ।
મોચિતસ્તેન વાહાનાં મુખ્યોઽસૌ વાજિનાં વરઃ

મહાબલપરીવાર પરિખાભિઃ સુરક્ષિતઃ ।
તદ્રક્ષકોઽસ્તિ તદ્ભ્રાતા શત્રુઘ્નો લવણાંતકઃ

હસ્ત્યશ્વરથપાદાત સેનાસંઘસમન્વિતઃ ।
યસ્ય રાજ્ઞ ઇતિ શ્રેષ્ઠો માનઃ સ્યાત્સ્વબલોન્મદાત્

વયં ધનુર્ધરાઃ શૂરાઃ શ્રેષ્ઠા વયમિહોત્કટાઃ ।
તે ગૃહ્ણંતુ બલાદ્વાહં રત્નમાલાવિભૂષિતમ્

મનોવેગં કામજવં સર્વગત્યધિભાસ્વરમ્ ।
તતો મોચયિતા ભ્રાતા શત્રુઘ્નો લીલયા હયમ્

શરાસનવિનિર્મુક્ત વત્સદંતૈઃ શિખાશિતૈઃ

ઇત્યેવમાદિ વિલિલેખ મહામુનીંદ્રઃ ।
શ્રીરામચંદ્ર ભુજવીર્યલસત્પ્રતાપમ્ ।
શોભાનિધાનમતિચંચલવાયુવેગં ।
પાતાલભૂતલવિશેષગતિં મુમોચ

શત્રુઘ્નમાદિદેશાથ રામઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
યાહિ વાહસ્ય રક્ષાર્થં પૃષ્ઠતઃ સ્વૈરગામિનઃ

શત્રુઘ્ન ગચ્છ વાહસ્ય માર્ગં ભદ્રં ભવેત્તવ ।
ભવેતાં શત્રુવિજયૌ રિપુકર્ષણ તે ભુજૌ

યે યોદ્ધારઃ પ્રતિરણગતાસ્તે ત્વયા વારણીયા-।
વાહં રક્ષ સ્વકગુણગણૈઃ સંયુતઃ સન્મહોર્વ્યામ્ ।
સુપ્તાન્ભ્રષ્ટાન્વિગતવસનાન્ભીતભીતાંસ્તુ નમ્રાં-।
સ્તાન્મા હન્યાઃ સુકૃતકૃતિનો યેન શંસંતિ કર્મ

વિરથા ભયસંત્રસ્તા યે વદંતિ વયં તવ ।
તે ત્વયા ન હિ હંતવ્યાઃ શત્રુઘ્ન સુકૃતૈષિણા

યો હન્યાદ્વિમદં મત્તં સુપ્તં મગ્નં ભયાતુરમ્ ।
તાવકોઽહં બ્રુવાણં ચ સ વ્રજત્યધમાં ગતિમ્

પરસ્વે ચિત્તવૃત્તિં ત્વં મા કૃથાઃ પારદારિકે ।
નીચે રતિં ન કુર્વીથાઃ સર્વસદ્ગુણપૂરિતઃ

વૃદ્ધાનાં પ્રેરણં પૂર્વં મા કુર્વીથા રણં જય ।
પૂજ્યપૂજાતિક્રમં ત્વં મા વિધેહિ દયાન્વિતઃ

ગાં વિપ્રં ચ નમસ્કુર્યા વૈષ્ણવં ધર્મસંયુતમ્ ।
અભિવાદ્ય યતો ગચ્છેસ્તત્ર સિદ્ધિમવાપ્નુયાઃ

વિષ્ણુઃ સર્વેશ્વરઃ સાક્ષી સર્વવ્યાપકદેહભૃત્ ।
યે તદીયા મહાબાહો તદ્રૂપા વિચરંતિ હિ

યે સ્મરંતિ મહાવિષ્ણું સર્વભૂતહૃદિ સ્થિતમ્ ।
તે મંતવ્યા મહાવિષ્ણુ સમરૂપા રઘૂદ્વહ

યસ્ય સ્વીયો ન પારક્યો યસ્ય મિત્રસમો રિપુઃ ।
તે વૈષ્ણવાઃ ક્ષણાદેવ પાપિનં પાવયંતિ હિ

યેષાં પ્રિયં ભાગવતં યેષાં વૈ બ્રાહ્મણાઃ પ્રિયાઃ ।
વૈકુંઠાત્પ્રેષિતાસ્તેઽત્ર લોકપાવનહેતવે

યેષાં વક્ત્રે હરેર્નામ હૃદિ વિષ્ણુઃ સનાતનઃ ।
ઉદરે વિષ્ણુનૈવેદ્યઃ સ શ્વપાકોઽપિ વૈષ્ણવઃ

યેષાં વેદાઃ પ્રિયતમા ન ચ સંસારજં સુખમ્ ।
સ્વધર્મનિરતા યે ચ તાન્નમસ્કુર્વિહાન્વિતાન્

શિવે વિષ્ણૌ ન વા ભેદો ન ચ બ્રહ્મમહેશયોઃ ।
તેષાં પાદરજઃ પૂતં વહામ્યઘવિનાશનમ્

ગૌરી ગંગા મહાલક્ષ્મીર્યસ્ય નાસ્તિ પૃથક્તયા ।
તે મંતવ્યા નરાઃ સર્વે સ્વર્ગલોકાદિહાગતાઃ

શરણાગતરક્ષી ચ માનદાનપરાયણઃ ।
યથાશક્તિ હરેઃ પ્રીત્યૈ સ જ્ઞેયો વૈષ્ણવોત્તમઃ

યસ્ય નામ મહાપાપરાશિં દહતિ સત્વરમ્ ।
તદીય ચરણદ્વંદ્વે ભક્તિર્યસ્ય સ વૈષ્ણવઃ

ઇંદ્રિયાણિ વશે યેષાં મનોઽપિ હરિચિંતકમ્ ।
તાન્નમસ્કૃત્ય પૂયાત્સહ્યા જન્મમરણાંતિકાત્

પરસ્ત્રિયં ત્વં કરવાલવત્ત્યજન્ભવેર્યશોભૂષણભૂતિભૂમિઃ ।
એવં મમાદેશમથાચરંશ્ચ લભેઃ પરં ધામ સુયોગમીડ્યમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે શત્રુઘ્નશિક્ષાકથનંનામ દશમોઽધ્યાયઃ