પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.89

એકોનનવતિતમોઽધ્યાયઃ

નારદ ઉવાચ-
એવં સંબોધિતો વિપ્રો દેવશર્મા દ્વિજોત્તમઃ ।
પુનઃ પ્રાહ પ્રિયાં ભાર્યાં સહિતાં જ્ઞાનવાદિનીમ્

સત્યમુક્તં ત્વયા ભદ્રે સર્વસંદેહનાશનમ્ ।
તથા હિ વંશમિચ્છંતિ સાધવઃ સત્યપંડિતાઃ

યથા પુત્રસ્ય ચિંતા મે ન ધનસ્ય તથા પ્રિયે ।
યેનકેનાપ્યુપાયેન પુત્રમુત્પાદયામ્યહમ્

સુમનોવાચ-
પુત્રેણ લોકાઞ્જયતિ પુત્રસ્તારયતે કુલમ્ ।
સુપુત્રેણ મહાભાગ પિતામાતા પ્રજીવતઃ

એકઃ પુત્રો વરઃ કાંત બહુભિર્નિર્ગુણૈસ્તુ કિમ્ ।
એકસ્તારયતે વંશમન્યે સંતાપકારકાઃ

પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તમન્યે સંબંધભાગિનઃ ।
પુણ્યેન પ્રાપ્યતે પુત્રઃ પુણ્યેન પ્રાપ્યતે કુલમ્

સુગર્ભઃ પ્રાપ્યતે પુણ્યૈર્દુર્મૃત્યુઃ પાતકૈસ્તથા ।
સુખાનાં નિચયં કાંત સત્યમેવ વદામ્યહમ્

બ્રહ્મચર્યેણ સત્યેન તપસા નિત્યવર્તનૈઃ ।
દાનેન નિયમૈશ્ચાપિ ક્ષમા શૌચેન વલ્લભ

અહિંસયા ચ શક્ત્યા વાઽસ્તેયેનાપિ પ્રવર્તતે ।
એતૈર્દશભિરંગૈશ્ચ ધર્મમેવં પ્રસૂયતે

સંપૂર્ણો જાયતે ધર્મ અંગૈર્ગર્ભો યથોદરે ।
ધર્મં સૃજતિ ધર્માત્મા ત્રિવિધેનૈવ કર્મણા

તસ્ય ધર્મઃ પ્રસન્નાત્મા પુણ્ય સૌખ્યં પ્રયચ્છતિ ।
યંયં ચિંતયતે પ્રાજ્ઞસ્તંતં પ્રાપ્નોતિ દુર્લભમ્

દેવશર્મ્મોવાચ-
સર્વં દેવિ સમાખ્યાતં ધર્માખ્યં જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।
કથં પુત્રમહં વિંદ્યાં વૈષ્ણવં ગુણસંયુતમ્

વદ ત્વં મે મહાભાગે યદિ જાનાસિ સુવ્રતે ।
ધર્મમાર્ગસ્ત્વયા સર્વ્વઃ પિતુઃ પ્રાપ્તઃ પુરાનઘે

મમૈતદ્વિદિતં કાંતે ભવતી બ્રહ્મવાદિની ।
ચ્યવનસ્ય પ્રસાદેન વિષ્ણોસ્તુષ્ટસ્ય તે પુરા

સુમનોવાચ-
વસિષ્ઠં ગચ્છ ધર્મજ્ઞ તં પ્રાર્થય મહામુનિમ્ ।
તસ્માત્પ્રાપ્સ્યસિ તં પુત્રં ધર્મજ્ઞં ધર્મવત્સલમ્

એવમુક્તે તયા વાક્યે દેવશર્મા દ્વિજોત્તમઃ ।
કરિષ્યે તવ કલ્યાણિ મતમેવં ન સંશયઃ

એવમુક્ત્વા જગામાસૌ દેવશર્મા દ્વિજોત્તમઃ ।
વસિષ્ઠં સર્વવેત્તારં દીપ્યંતં તપતાં વરમ્

ગંગાતીરે સ્થિતં પુણ્યમાસનસ્થં દ્વિજોત્તમમ્ ।
તેજોજ્વાલાસમાકીર્ણં દ્વિતીયમિવ ભાસ્કરમ્

રાજમાનં મહાત્માનં બ્રહ્મસિંહં દ્વિજોત્તમમ્ ।
ભક્ત્યા પ્રણમ્ય સ મુનિં દંડવત્તં પુનઃપુનઃ

તમુવાચ મહાતેજા બ્રહ્મસૂનુરકલ્મષમ્ ।
ઉપવિશાસને પુણ્યે સુખેન સુમહામતે

નારદ ઉવાચ-
ઉપવિષ્ટઃ સ યોગીંદ્ર પુનઃ પ્રાહ તપોધનમ્ ।
ગૃહે પુરુષ તે વત્સ દારભૃત્યેષુ સર્વદા

ક્ષેમમસ્તિ મહાભાગ પુણ્યકર્મસુ ચાગ્નિષુ ।
નિરામયોઽસિ ચાંગેષુ ધર્મં પાલયસે સદા

એવમુક્ત્વા મહાપ્રાજ્ઞઃ પુનઃ પ્રાહ મહીસુરમ્ ।
કિં કરોમિ પ્રિયં કામં સુપ્રિયં તે દ્વિજોત્તમ

નારદ ઉવાચ-
એવં સંભાષ્ય તં વિપ્રં વિરરામ શુભં વચઃ ।
તતો વિપ્રો મહાભાગો વસિષ્ઠં મુનિપુંગવમ્

સ હોવાચ મહાત્માનં વસિષ્ઠં તપતાં વરમ્ ।
ભગવઞ્છ્રૂયતાં વાક્યં વિચ્છેદય દ્વિજોત્તમ

દારિદ્ર્યં કેન ભાવેન પુત્રસૌખ્યં કથં નહિ ।
એતન્મે સંશયં તાત કસ્માત્પાપાદ્વદસ્વ મે

મહામોહેન સંમુગ્ધઃ પ્રિયયા બોધિતો દ્વિજ ।
તયાહં પ્રેષિતસ્તાત તવ પાર્શ્વં સમાગતઃ

તત્સર્વં હિ સમાચક્ષ્વ સર્વસંદેહનાશકમ્ ।
મુક્તિદાતા ભવ સ્વત્વં મમસંસારબંધનાત્

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
પુત્રા મિત્રાસ્તથા ભ્રાતા અન્યે સ્વજનબાંધવાઃ ।
પંચભેદાસ્તુ સંબંધાઃ પુરુષસ્ય ભવંતિ તે

તેતે સુમનસા પ્રોક્તાઃ પૂર્વમેવ તવાગ્રતઃ ।
ઋણસંબંધિનઃ સર્વે તે કુપુત્રા દ્વિજોત્તમ

પુત્રસ્ય લક્ષણં પુણ્યં તવાગ્રે પ્રવદામ્યહમ્ ।
પુણ્યપ્રસક્તો યસ્યાત્મા સત્યધર્મરતઃ સદા

શુદ્ધિમાઞ્જ્ઞાનસંપન્નસ્તપસ્વી વાગ્વિદાં વરઃ ।
સર્વકર્મસુસંવીતો વેદાધ્યયનતત્પરઃ

સર્વશાસ્ત્રપ્રવેદી ચ દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ ।
યાજ્ઞિકઃ સર્વયજ્ઞાનાં દાતા ત્યાગી પ્રિયંવદઃ

વિષ્ણુધ્યાનપરો નિત્યં શાંતોદાંતઃ સુહૃત્સદા ।
પિતૃમાતૃપરો નિત્યં સર્વસ્વજનવત્સલઃ

કુલસ્ય તારકો વિદ્વાન્સ્વકુલં પરિપોષકઃ ।
એવંગુણૈસ્તુ સંયુક્તઃ સુપુત્રઃ સુખદાયકઃ

અન્યે સંબંધયુક્તાશ્ચ શોકસંતાપકારકાઃ ।
ઉદાસીનેન કિં કાર્યં ફલહીનેન તેઽનઘ

આયાંતિ યાંતિ તે સર્વે દુઃખં દત્વા સુદારુણમ્ ।
પુત્રરૂપેણ તે સર્વે સંસારે દ્વિજસત્તમ

પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ યત્ત્વયા પરિપાલિતમ્ ।
તત્સર્વં હિ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામદ્ભુતં પુનઃ

ભવાઞ્છૂદ્રો મહાપ્રાજ્ઞ પૂર્વજન્મનિ નાન્યથા ।
કૃષિકર્ત્તા જ્ઞાનહીનો મહાલોભેન સંયુતઃ

એકભાર્યઃ સદા દ્વેષી બહુપુત્રો હ્યદત્તવાન્ ।
ધર્મં નૈવ વિજાનાસિ સત્યં ચ પરિનિષ્ઠિતમ્

દાનં નૈવ ત્વયા દત્તં શાસ્ત્રં નૈવ પરિશ્રુતમ્ ।
કૃતં નૈવ ત્વયા તીર્થં ન ચ યાત્રા મહામતે

એવં કૃતસ્ત્વયા વિપ્ર કૃષિમાર્ગઃ પુનઃપુનઃ ।
પશૂનાં પાલનં પૂર્વંગ ચ્છંશ્ચૈવ દ્વિજોત્તમ

મહિષીણાં તથાશ્વીનાં પાલનં ચ પુનઃપુનઃ ।
એવં પૂર્વં કૃતં કર્મ ત્વયૈવ ચ દ્વિજોત્તમ

વિપુલં તુ ધનં તદ્વલ્લોભેન પરિસંચિતમ્ ।
તસ્ય વ્યયસ્તુ પુણ્યેન ન કૃતસ્તુ ત્વયા કદા

પાત્રે દાનં ન દત્તં હિ દૃષ્ટ્વા વા દુર્બલં ચ તત્ ।
કૃષિં કૃત્વા ન દત્તં તુ ભવતા ધનમેવ હિ

ગોમયં હિ ત્વિદં સર્વં પશૂનાં સંચયં ચ વૈ ।
વિક્રયિત્વા ધનં વિપ્ર સંચિતં વિપુલં ત્વયા

તક્રં ઘૃતં તથા ક્ષીરં વિક્રીતં સતતં દધિ ।
દુષ્કાલશ્ચિંતિતો વિપ્ર મોહિતો વિષ્ણુમાયયા

કૃત્વા મહાર્ઘમેવૈતદ્ધનં બ્રાહ્મણસત્તમ ।
નિર્દયેન ત્વયા દાનં ન દત્તં તુ તદા કિલ

દેવાનાં પૂજનં વિપ્ર ભવતા ન કૃતં સદા ।
પર્વાણિ પ્રાપ્ય વિપ્રેભ્યો દ્રવ્યં નૈવ સમર્પિતમ્

શ્રાદ્ધકાલં ચ સંપ્રાપ્ય શ્રદ્ધયા ન કૃતં ત્વયા ।
ભાર્યા વદતિ તે સાધ્વી દિનમધ્યે સમાગતે

શ્વશુરશ્રાદ્ધકાલશ્ચ શ્વશ્ર્વાશ્ચૈવ મહામતે ।
તચ્છ્રુત્વા તદ્વચસ્તેષાં ગૃહં ત્યક્ત્વા પલાયસે

ધર્મમાર્ગો ન દૃષ્ટો હિ શ્રુતો નૈવ કદા ત્વયા ।
લોભો માતાપિતા ભ્રાતા લોભઃ સ્વજનબાંધવાઃ

પાલિતો લોભ એવૈકસ્ત્યક્ત્વા ધર્મં સદૈવ હિ ।
તસ્માદ્દુઃખી ભવાઞ્જાતો દારિદ્રેણાતિ પીડિતઃ

દિનેદિને મહાતૃષ્ણા હૃદયે તે પ્રવર્ત્તતે ।
યદાયદા ગૃહે દ્રવ્યં વૃદ્ધિમાયાતિ તે સદા

તૃષ્ણયા દહ્યમાનસ્તુ તદા ત્વં વહ્નિરૂપયા ।
રાત્રૌ વા ત્વં પ્રસુપ્તસ્તુ લોભં ચિંતયસેઽધિકમ્

દિનં પ્રાપ્ય મહામોહૈર્વ્યાપિતો હિ સદૈવ હિ ।
સહસ્રં લક્ષતઃ કોટિઃ કદાવાર્બુદમેવ ચ

ભવિષ્યતિ કદા ખર્વો નિખર્વશ્ચાથ મે ગૃહે ।
એવં સહસ્રલક્ષં ચ કોટિરર્બુદમેવ ચ

ખર્વો નિખર્વઃ સંજાતસ્તૃષ્ણા નૈવ પ્રગચ્છતિ ।
એવં કાલં પરિત્યજ્ય વૃદ્ધિમાયાતિ સર્વદા

નૈવ દત્તં હુતં વિપ્ર ભુક્તં નૈવ કદા ત્વયા ।
નિશ્ચિતં ભૂમિમધ્યે તત્ક્ષિપ્તં પુત્રાનજાનતે

અન્યમેવમુપાયં તુ દ્રવ્યાગમનકારણાત્ ।
કુરુષે સર્વદા વિપ્ર લોકાન્પૃચ્છસિ બુદ્ધિમાન્

ખનિત્રમંજનં વાદં ધાતુવાદમતઃપરમ્ ।
પૃચ્છમાનો ભ્રમસ્યેકસ્તૃષ્ણયા પરિમોહિતઃ

સર્વાંશ્ચિંતયસે નિત્યં કલ્પાન્સિદ્ધિ પ્રદાયકાન્ ।
પ્રવેશં ચિત્રવર્ણાનાં ચિંતામણિં ચ પૃચ્છસિ

તૃષ્ણાનલેનદગ્ધોસિ સુખં નૈવ પ્રગચ્છસિ ।
તૃષ્ણાનલપ્રદીપ્તોસિ હાહાભૂતોઽપ્રચેતનઃ

એવંભૂતોસિ વિપ્રેંદ્ર ગતસ્ત્વં કાલવશ્યતામ્ ।
દારપુત્રેષુ તદ્દ્રવ્યં પૃચ્છમાનેષુ વૈ ત્વયા

કથિતં નૈવ તદ્દત્તં પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ગતો યમમ્ ।
એવં સર્વંમ યાખ્યાતં વૃત્તાંતં તવ પૂર્વકમ્

અનેન કર્મણા વિપ્ર નિર્ધનોસિ દરિદ્રવાન્ ।
સંસારે યસ્ય સત્પુત્રા ભક્તિમંતઃ સદૈવ હિ

સુશીલા જ્ઞાનસંપન્નાઃ સત્યધર્મરતાઃ સદા ।
સંભવંતિ ગૃહે તસ્ય યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ

ધનં ધાન્યં કલત્રં તુ પુત્રપૌત્રમનંતકમ્ ।
સભુંક્તે મર્ત્યલોકે વૈ યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નવાન્

વિના વિષ્ણોઃ પ્રસાદેન દારાઃ પુત્રા ભવંતિ ન ।
સુજન્મ ચ કુલે વિપ્ર તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે દેવશર્મોપાખ્યાને એકોનનવતિતમોઽધ્યાયઃ