પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.90

દેવશર્મોવાચ-
પૂર્વજન્મકૃતં પાપં ત્વયાખ્યાતં મમૈવ તત્ ।
શૂદ્રત્વેન હિ વિપ્રેંદ્ર મયૈવં ધનમર્જિતમ્

વિપ્રત્વં હિ મયા પ્રાપ્તં તત્કથં દ્વિજસત્તમ ।
તત્સર્વં કારણં બ્રૂહિ જ્ઞાનવિજ્ઞાનપંડિત

દુર્લ્લભં ભારતે વર્ષે જન્મ તસ્માન્મનુષ્યતા ।
માનુષ્યે બ્રાહ્મણત્વં ચ સુતરાં સત્કુલોદિતમ્

તત્રાપીદૃગ્વિધા ભાર્યા સર્વજ્ઞા પ્રિયવાદિની ।
સતી સર્વગુણોપેતા દુર્લભા સા કુતોઽભવત્

વસિષ્ઠ ઉવાચ-।
યત્ત્વયા ચેષ્ટિતં પૂર્વં ધર્મકર્મકૃતં દ્વિજ ।
તદહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતાં યદિ મન્યસે

બ્રાહ્મણૈકઃ સુધર્માત્મા સદાચારઃ સુપંડિતઃ ।
વિષ્ણુભક્તસ્તુ ધર્માત્મા નિત્યં વિષ્ણુપરાયણઃ

સ્નાનાર્થમપિ તીર્થાનાં ભ્રમત્યેકઃ સ મેદિનીમ્ ।
અટમાનઃ સમાયાતસ્તવ ગેહે મહામતિઃ

તસ્ય દર્શનમાત્રેણ સમુત્પન્ન સુધીસ્તવ ।
યતો ધર્મગતે ગેહે સતામાગમનં ભવેત્

કિંકિં ન લભ્યતે વિપ્ર વિપ્રવૈષ્ણવસેવયા ।
દુર્લ્લભં યચ્ચ લોકે સ્યાન્મોક્ષસ્થાનમપિ સ્થિરમ્

યાચિતં સ્થાનમેકં વૈ વાસાર્થં તેન સત્તમ ।
તવૈવ ભાર્યયા દત્તં ત્વયા ચ સહ પુત્રકૈઃ

એયતામેયતાં બ્રહ્મન્સુખેન ચ ગૃહે મમ ।
વૈષ્ણવં બ્રાહ્મણં પુણ્યમિત્યુવાચ પુનઃ પુનઃ

સુખેન સ્થીયતામત્ર ગૃહોઽયં તવ સુવ્રત ।
અદ્ય ધન્યોઽસ્મ્યહં પુણ્યો અદ્ય તીર્થમહં ગતઃ

અદ્યતીર્થફલં પ્રાપ્તં મયા તે વિપ્ર દર્શનાત્ ।
ગવાં સ્થાનં પરં પુણ્યં વાસસ્થાનં પ્રદર્શિતમ્

અંગસંવાહનં સમ્યક્પાદૌ ચૈવ પ્રમર્દિતૌ ।
ક્ષાલિતૌ ચ પુનસ્તોયૈઃ સ્નાતઃ પાદોદકેન હિ

સદ્યો ઘૃતં દધિક્ષીરમન્યમન્યં પ્રદત્તવાન્ ।
બ્રાહ્મણાય તદા તસ્મૈ ત્વં તથાઽદૃષ્ટનોદિતઃ

એવં સંતોષિતો વિપ્રસ્ત્વયૈવ સહ ભાર્યયા ।
પુત્રૈઃ સાર્ધં મહાભાગો વૈષ્ણવો જ્ઞાનપંડિતઃ

અથ પ્રભાતે વિમલે સ્નાનાર્થં માસિ માધવે ।
ગંગાયાં ગચ્છતા તેન તુષ્ટેન દયયાધિપમ્

વૈશાખસ્નાનમાહાત્મ્યમુપદિષ્ટં તવાગ્રતઃ ।
કારિતસ્તુ યથાન્યાયં સભાર્યા તનયો ભવાન્

યથા ન વારિધિ સમો લોકે કોપિ જલાશયઃ ।
તથા માસો ન વૈશાખસદૃશો માધવપ્રિયઃ

તાવત્પાપાનિ તિષ્ઠંતિ નિષ્પ્રત્યૂહં કલેવરે ।
યાવત્કિલ મલધ્વંસી માસો નૈતિ સ માધવઃ

તસ્ય વાક્યં સમાકર્ણ્ય વૈશાખે સેવનં કૃતમ્ ।
તુષ્ટેન મનસા વિપ્ર પૂજિતો મધુસૂદનઃ

અવશિષ્ટદિનાન્યેવ પંચમાસસ્ય તસ્ય વૈ ।
એકાદશીં સમારભ્ય સ્નાનં ચ વિધિવત્કૃતમ્

બ્રાહ્મણસ્ય પ્રસંગેન રેવાં ચાનુદિને ત્વયા ।
પ્રાતઃસ્નાનં કૃતં વિપ્ર વૈશાખે માસિ તાવતા

પૂજિતો દેવદેવેશો મધુહા પરમેશ્વરઃ ।
નૈવાપ્તઃ સકલો માસઃ સ્નાનાર્થં તવ પૂર્વતઃ

એવં સ્નાનં ત્વયા ચીર્ણમપિ પંચદિનાત્મકમ્ ।
તેન પુણ્યેન સંગત્યા બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ

ગોવિંદસ્ય પ્રસાદેન ત્વં તુ બ્રાહ્મણતાં ગતઃ ।
ત્વયા તન્માસયોગેન પ્રાપ્તમેતન્મહત્કુલમ્

દુર્લ્લભં ભૂમિદેવાનાં સત્યધર્મસમન્વિતમ્ ।
ભાર્યાપિ સુસતી પ્રાપ્તા સાધ્વી સર્વગુણાન્વિતા

ચ્યવનસ્ય ગૃહોત્પન્ના સર્વજ્ઞા બ્રહ્મવાદિની ।
રૂપમેવ પરં સ્ત્રીણાં ભૂષણં ચ મહામુને

શીલમેવ દ્વિતીયં ચ તૃતીયં સત્યમેવ ચ ।
સદાર્યત્વં ચતુર્થં તુ પંચમં પુણ્યમુત્તમમ્

મધુરત્વં તથા ષષ્ઠં શુદ્ધત્વં સપ્તમં મહત્ ।
બાહ્યાંતઃ સતતં સ્ત્રીણાં સર્વાભરણસપ્તમમ્

અષ્ટમં તુ પતૌ ભાવઃ શુશ્રૂષા નવમં કિલ ।
સહિષ્ણુતા ચ દશમં રતિરેકાદશં તથા

પતિવ્રતત્વં વિપ્રેંદ્ર દ્વાદશં યોષિતાં સ્મૃતમ્ ।
એતૈઃ સંભૂષિતા ભાર્યા સાધ્વી તે બ્રહ્મવાદિની

વૈશાખસ્નાનયોગેન લબ્ધા પુણ્યેન સાદરમ્ ।
કિંકિં ન દુર્લ્લભતરં પ્રાપ્યતે માસિ માધવે

સ્નાનેન પરમેશસ્ય પૂજનેન યથાવિધિ ।
અથ મોહપ્રમુગ્ધોસિ તૃષ્ણયા વ્યાપિતં મનઃ

પૂર્વજન્મનિ તે વિપ્ર દ્રવ્યમેવ પ્રસંચિતમ્ ।
ન દત્તં બ્રાહ્મણેભ્યો હિ દીનેષ્વન્યેષુ વૈ ત્વયા

ન બંધુવર્ગો નો પુત્રદારેષુ ચ કથંચન ।
મ્રિયમાણેન ભવતા લોભ એવ હિ ચિંતિતઃ

ન દત્તં ન હુતં જપ્તં ન તીર્થે મરણં કૃતમ્ ।
ન હિ નારાયણો દેવો ધ્યાનેનાખિલ પાપહા

દ્રવ્યેષુ વિદ્યમાનેષુ કૃપણો જાયતે નરઃ ।
અદત્વા મ્રિયતે યસ્તુ તતો દુઃખતરં નુકિમ્

તીર્થસ્નાનાદિ તપસા કુલે જન્મૈવ લભ્યતે ।
નો દત્તેન વિના વિપ્ર કિંચિદેવોપતિષ્ઠતિ

તસ્ય પાપસ્ય ભાવેન દરિદ્રત્વમુપાગતમ્ ।
અપુત્રવાન્ભવાઞ્જાતઃ સતતં દુઃખપીડિતઃ

વૈશાખસ્નાનમાહાત્મ્યાદપિ પંચદિનાત્મકાત્ ।
તદૈવ હરિપૂજાયાઃ સંગત્યા બ્રાહ્મણસ્ય ચ

લબ્ધં જન્મ કુલે વિપ્ર વિપ્રત્વમપિ દુર્લ્લભમ્ ।
સુપુત્રશ્ચ કુલં વિપ્રં ધનં ધાન્યં વરસ્ત્રિયઃ

સુજન્મમરણં ચૈવ સુભોગઃ સુખમેવ ચ ।
સદા દાનેઽધિકાબુદ્ધિરૌદાર્યં ધૈર્યમુત્તમમ્

પ્રસાદાત્તસ્ય દેવસ્ય વિષ્ણોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ ।
નારાયણસ્ય જાયંતે સિદ્ધયો વિપ્રવાઞ્છિતાઃ

ઊર્જ્જે માસિ તપો માસિ માધવે માધવપ્રિયે ।
સ્નાત્વા દામોદરં ભક્ત્યા માધવં મધુસૂદનમ્

વિશેષેણ સમભ્યર્ચ્ય દત્વા દાનાનિ ભક્તિતઃ ।
એહિકં સુખમાસાદ્ય જનો યાતિ તતો હરિમ્

અનેકજન્માર્જિતપાતકાવલી વિલીયતે માધવમજ્જનેન ।
સૂર્યોદયે વિપ્ર યથા તમિસ્રા વચઃ સ્વયંભૂરિદમાદિદેશ

ચકાર વિષ્ણુર્વિમલં વિચારં માસં વિધિં માધવમેકમાદૌ ।
યમસ્ય ગુપ્તં મનસા વિચિંત્ય મનુષ્યલોકૈર્ગમિતું ચ નાકે

તસ્માદસ્મિન્સમાયાતે માધવે માસિ માધવે ।
સ્નાત્વા પુણ્યજલે તીર્થે રવાવનુદિતેઽધુના

પૂજયિત્વા વિધાનેન મુકુંદં મધુસૂદનમ્ ।
પુત્રપૌત્રધનં શ્રેયો વાંછિતાનિ સુખાનિ ચ

અનુભૂય તતસ્ત્વંતે સ્વર્ગમક્ષયમાપ્સ્યસિ ।
પૂર્વજન્મકૃતં સર્વં યત્ત્વયા પરિચેષ્ટિતમ્

તન્મયા કથિતં વિપ્ર તવાગ્રે પરિચેષ્ટિતમ્ ।
એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગ વૈશાખે ચ વિશેષતઃ

સ્નાત્વા સમ્યગ્વિધાનેન મધુસૂદનમર્ચય ।
દેવમારાધ્ય ગોવિંદં નારાયણમનામયમ્

પ્રાપ્સ્યસિ ત્વં સુખં પુત્રં ધનાનિ હરિમવ્યયમ્

નારદ ઉવાચ-
બ્રહ્માત્મજેનાપિ મહાનુભાવઃ સ વિપ્રવર્યઃ પરિબોધિતો હિ ।
હર્ષેણયુક્તઃ સ મહાનુભાવો ભક્ત્યા વસિષ્ઠં પ્રણિપત્ય તત્ર

આમંત્ર્ય વિપ્રં સ જગામ ગેહં તાં પ્રાહ ભાર્યાં સુમનાં મહર્ષિઃ ।
સર્વં હિવૃત્તં મમપૂર્વચેષ્ટિતં તેનૈવ વિપ્રેણ તવપ્રસાદાત્

ભદ્રે વસિષ્ઠેન વિકાશનીતમદ્યૈવ મોહઃ પરિનાશિતો મે ।
આરાધયિષ્યેમધુસૂદનંતુશ્રીમાધવેમાસિનિમજ્જ્યભક્ત્યા

નારદ ઉવાચ-
આકર્ણ્ય વાક્યં પરમં પવિત્રં સુમંગલં મંગલહેતુમુચ્ચૈઃ ।
હર્ષેણ યુક્તા તમુવાચ કાંતં ધન્યોસિ વિપ્રેણ વિબોધિતસ્ત્વમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે દેવશર્મોપાખ્યાને નવતિતમોઽધ્યાયઃ