પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.60

શેષ ઉવાચ।
શત્રુઘ્નો નિજવીરાણાં છિન્નાન્બાહૂન્નિરીક્ષયન્ ।
ઉવાચ તાન્સુકુપિતો રોષસંદંશિતાધરઃ

કેન વીરેણ વો બાહુકૃંતનં સમકારિ ભોઃ ।
તસ્યાહં બાહૂ કૃંતામિ દેવગુપ્તસ્ય વૈ ભટાઃ

ન જાનાતિ મહામૂઢો રામચંદ્ર બલં મહત્ ।
ઇદાનીં દર્શયિષ્યામિ પરાક્રાંત્યા બલં સ્વકમ્

સ કુત્ર વર્તતે વીરો હયઃ કુત્ર મનોરમઃ ।
કો વાઽગૃહ્ણાત્સુપ્તસર્પાન્મૂઢો જ્ઞાત્વા પરાક્રમમ્

ઇતિ તે કથિતા વીરા વિસ્મિતા દુઃખિતા ભૃશમ્ ।
રામચંદ્ર પ્રતિનિધિં બાલકં સમશંસત

સ શ્રુત્વા રોષતામ્રાક્ષો બાલકેન હયગ્રહમ્ ।
સેનાન્યં વૈ કાલજિતમાજ્ઞાપયદ્યુયુત્સુકઃ

સેનાનીઃ સકલાં સેનાં વ્યૂહયસ્વ મમાજ્ઞયા ।
રિપુઃ સંપ્રતિ ગંતવ્યો મહાબલપરાક્રમઃ

નાયં બાલો હરિર્નૂનં ભવિષ્યતિ હયંધરઃ ।
અથવા ત્રિપુરારિઃ સ્યાન્નાન્યથા મદ્ધયાપહૃત્

અવશ્યં કદનં ભાવિસૈન્યસ્ય બલિનો મહત્ ।
સ્વચ્છંદચરિતૈઃ ખેલન્નાસ્તે નિર્ભયધીઃ શિશુઃ

તત્ર ગંતવ્યમસ્માભિઃ સન્નદ્ધૈ રિપુદુર્જયૈઃ ।
એતન્નિશમ્ય વચનં શત્રુઘ્નસ્ય સસૈન્યપઃ

સજ્જીચકાર સેનાં તાં દુર્વ્યૂઢાં ચતુરંગિણીમ્ ।
સજ્જાં તાં શત્રુજિદ્દૃષ્ટ્વા ચતુરંગયુતાં વરામ્

આજ્ઞાપયત્તતો ગંતું યત્ર બાલો હયંધરઃ ।
સા ચચાલ તદા સેના ચતુરંગસમન્વિતા

કંપયંતી મહીભાગં ત્રાસયંતી રિપૂન્બલાત્ ।
સેનાનીસ્તં દદર્શાથ બાલકં રામરૂપિણમ્

વિચાર્ય રામપ્રતિમમબ્રવીદ્વચનં હિતમ્ ।
બાલ મુંચ હયશ્રેષ્ઠં રામસ્ય બલશાલિનઃ

સેનાનીઃ કાલજિન્નામ તસ્ય ભૂપસ્ય દુર્મદઃ ।
ત્વાં રામપ્રતિમં દૃષ્ટ્વા કૃપા મે હૃદિ જાયતે

અન્યથા તવ મે દૌસ્થ્યાજ્જીવિતં ન ભવિષ્યતિ ।
એતદ્વાક્યં સમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નસ્ય ભટસ્ય હિ

જહાસ કિંચિદાકોપાદુવાચ ચ વચોદ્ભુતમ્ ।
ગચ્છ મુક્તોસિ તં રામં કથયસ્વ હયગ્રહમ્

ત્વત્તો બિભેમિ નો શૂર વાક્યેન નયશાલિના ।
મમાત્ર ગણના નાસ્તિ ત્વાદૃશાઃ કોટયો યદિ

માતૃપાદપ્રસાદેન તૂલીભૂતા ન સંશયઃ ।
કાલજિત્તવ યન્નામ માત્રાકારિ મનોજ્ઞયા

પક્વબિંબફલસ્યેવ વર્ણતો ન ચ વીર્યતઃ ।
દર્શયસ્વાધુના વીર્યં સ્વનામબલચિહ્નિતઃ

માં કાલં તવ સંજિત્ય સત્યનામા ભવિષ્યસિ ।
શેષ ઉવાચ।
સ વાક્યૈઃ પવિનાતુલ્યૈર્ભિન્નઃ સુભટશેખરઃ

ચુકોપ હૃદયેઽત્યતં જગાદ વચનં પુનઃ ।
કસ્મિન્કુલે સમુત્પત્તિઃ કિં નામાસિ ચ બાલક ।
ત્વન્નામ નાભિજાનામિ કુલં શીલં વયસ્તથા

પાદચારં રથસ્થોઽહમધર્મેણ કથં જયે ।
તદાત્યંતં પ્રકુપિતો જગાદ વચનં પુનઃ

કુલેન કિં ચ શીલેન નામ્ના વા સુમનોહૃદા ।
લવોઽહં લવતઃ સર્વાઞ્જેષ્યામિ રિપુસૈનિકાન્

ઇદાનીં ત્વામપિ ભટં કરિષ્યે પાદચારિણમ્ ।
ઇત્થમુક્ત્વા ધનુઃ સજ્યં ચકાર સ લવો બલી

ટંકારયામાસ તદા વીરાનાકંપયન્હૃદિ ।
વાલ્મીકિં પ્રથમં સ્મૃત્વા જાનકીં માતરં લવઃ

મુમોચ બાણાન્નિશિતાન્સદ્યઃ પ્રાણાપહારિણઃ ।
કાલજિત્સ્વધનુઃ કૃત્વા સજ્યં કોપસમન્વિતઃ

તાડયામાસ જવનો લવં રણવિશારદઃ ।
તદ્બાણાઞ્છતધા છિત્ત્વા ક્ષણાદ્વેગાત્કુશાનુજઃ

સેનાન્યં વિરથં ચક્રે વસુભિઃ સ્વશરોત્તમૈઃ ।
વિરથો ગજમાનીતમારુરોહ ભટૈર્નિજૈઃ

મદોન્મત્તં મહાવેગં સપ્તધા પ્રસ્રવાન્વિતમ્ ।
ગજારૂઢં તુ તં દૃષ્ટ્વા દશભિર્ધનુષોગતૈઃ

બાણૈર્વિવ્યાધ વિહસન્સર્વાન્રિપુગણાઞ્જયી ।
કાલજિત્તસ્ય વીર્યં તુ દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતમાનસઃ

ગદાં મુમોચ મહતીં મહાયસ વિનિર્મિતામ્ ।
આપતંતીં ગદાં વેગાદ્ભારાયુતવિનિર્મિતામ્

ત્રિધા ચિચ્છેદ તરસા ક્ષુરપ્રૈઃ સકુશાનુજઃ ।
પરિઘં નિશિતં ઘોરં વૈરિપ્રાણહરોદિતમ્

મુક્તં પુનસ્તેન લવશ્ચિચ્છેદ તરસાન્વિતઃ ।
છિત્ત્વા તત્પરિઘં ઘોરં કોપાદારક્તલોચનઃ

ગજોપસ્થે સમારૂઢં મન્યમાનશ્ચુકોપ હ ।
તત્ક્ષણાદચ્છિનત્તસ્ય શુંડાં ખડ્ગેન દંતિનઃ

દંતયોશ્ચરણૌ ધૃત્વા રુરોહ ગજમસ્તકે ।
મુકુટં શતધા કૃત્વા કવચં તુ સહસ્રધા

કેશેષ્વાકૃષ્ય સેનાન્યં પાતયામાસ ભૂતલે ।
પાતિતઃ સ ગજોપસ્થાત્સેનાનીઃ કુપિતઃ પુનઃ

હૃદયે તાડયામાસ મુષ્ટિના વજ્રમુષ્ટિના ।
સ આહતો મુષ્ટિભિસ્તુ ક્ષુરપ્રાન્નિશિતાઞ્છરાન્

મુમોચ હૃદયે ક્ષિપ્રં કુંડલીકૃતધન્વવાન્ ।
સ રરાજ રણોપાંતે કુંડલીકૃત ચાપવાન્

શિરસ્ત્રં કવચં બિભ્રદભેદ્યં શરકોટિભિઃ ।
સ વિદ્ધઃ સાયકૈસ્તીક્ષ્ણૈસ્તં હંતું ખડ્ગમાદદે

દશન્રોષાત્સ્વદશનાન્નિઃશ્વસન્નુચ્છ્વસન્મુહુઃ ।
ખડ્ગહસ્તં સમાયાંતં શૂરં સેનાપતિં લવઃ

ચિચ્છેદ ભુજમધ્યં તુ સ ખડ્ગઃ પાણિરાપતત્ ।
છિન્નં ખડ્ગધરં હસ્તં વીક્ષ્ય કોપાચ્ચમૂપતિઃ

વામેન ગદયા હંતું પ્રચક્રામ ભુજેન તમ્ ।
સોઽપિ ચ્છિન્નો ભુજસ્તસ્ય સાંગદસ્તીક્ષ્ણસાયકૈઃ

તદા પ્રકુપિતો વીરઃ પાદાભ્યામહનલ્લવમ્ ।
લવઃ પાદાહતસ્તસ્ય ન ચચાલ રણાંગણે

સ્રજાહતો દ્વિપ ઇવ ચરણચ્છેદનં વ્યધાત્ ।
તદાપિ તં મૌલિનાસૌ પ્રહર્તુમુપચક્રમે

તદા લવશ્ચમૂનાથં મન્યમાનોઽધિપૌરુષમ્ ।
કરવાલં સમાદાય કરે કાલાનલોપમમ્

અચ્છિનચ્છિર એતસ્ય મહામુકુટશોભિતમ્ ।
હાહાકારો મહાનાસીચ્ચમૂનાથે નિપાતિતે

સૈનિકાઃ પરિસંક્રુદ્ધા લવં હંતું સમાગતાઃ ।
લવસ્તાન્સ્વશરાઘાતૈઃ પલાયનપરાન્વ્યધાત્

છિન્નાભિન્નાંગકાઃ કેચિદ્ગતા કેચિદ્રણાંગણાત્ ।
સ નિવાર્યાખિલાન્યોધાન્વિજગાહ ચમૂં મુદા

વારાહ ઇવ નિઃશ્વસ્ય પ્રલયે સુમહાર્ણવમ્ ।
ગજા ભિન્ના દ્વિધા જાતા મૌક્તિકૈઃ પૂરિતા મહી

દુર્ગમાભૂદ્ભટાગ્ર્યાણાં પર્વતૈર્વ્યાપૃતા યથા ।
અશ્વાઃ કનકપલ્યાણા રુચિરારત્નરાજિતાઃ

અપતન્રુધિરાપ્લુષ્ટે હ્રદે બલ સુશોભિતાઃ ।
રથિનઃ કરમધ્યસ્થ ધનુર્દંડસુશોભિનઃ

રથોપસ્થે નિપતિતાઃ સ્વર્ગગા ઇવ વૈ સુરાઃ ।
સંદષ્ટૌષ્ઠપુટા વક્ત્ર ભ્રમલ્લક્ષ્મીવિલક્ષિતાઃ

પતિતાસ્તત્ર દૃશ્યંતે વીરા રણવિશારદાઃ ।
સુસ્રાવ શોણિતસરિદ્ધયમસ્તકકચ્છપા

મહાપ્રવાહલલિતા વૈરિણાં ભયકારિકા ।
કેષાંચિદ્બાહવિશ્છિન્નાઃ કેષાં પાદા વિકર્તિતા

કેષાં કર્ણાશ્ચ નાસાશ્ચ કેષાં કવચકુંડલે ।
એવં તુ કદનં જાતં સેનાન્યાં પતિતે રણે

સર્વે નિપતિતા વીરા ન કેચિજ્જીવિતાસ્તતઃ ।
લવો જયં રણે પ્રાપ્ય વૈરિવૃંદં વિજિત્ય ચ

અન્યાગમનશંકાયાં મનઃ કુર્વન્નવૈક્ષત ।
કેચિદુર્વરિતા યુદ્ધાદ્ભાગ્યેન ન રણે મૃતાઃ

શત્રુઘ્નં સવિધે જગ્મુઃ શંસિતું વૃત્તમદ્ભુતમ્ ।
ગત્વા તે કથયામાસુર્યથાવૃત્તં રણાંગણે

કાલજિન્નિધનં બાલાચ્ચિત્રકારિ રણોદ્યમમ્ ।
તચ્છ્રુત્વા વિસ્મયં પ્રાપ્તઃ શત્રુઘ્નસ્તાનુવાચ હ

હસન્રોષાદ્દશન્દંતાન્બાલગ્રાહ હયં સ્મરન્ ।
રે વીરાઃ કિં મદોન્મત્તા યૂયં કિં વા છલગ્રહાઃ

કિં વા વૈકલ્યમાયાતં કાલજિન્મરણં કથમ્ ।
યઃ સંખ્યે વૈરિવૃંદાનાં દારુણઃ સમિતિંજયઃ

તં કથં બાલકો જીયાદ્યમસ્યાપિ દુરાસદમ્ ।
શત્રુઘ્નવાક્યં સંશ્રુત્ય વીરાઃ પ્રોચુરસૃક્પ્લુતાઃ

નાસ્માકં મદમત્તાદિ ન ચ્છલો ન ચ દેવનમ્ ।
કાલજિન્મરણં સત્યં લવાજ્જાનીહિ ભૂપતે

બલં ચ કૃત્સ્નં મથિતં બાલેનાતુલશૌંડિના ।
અતઃ પરં તુ યત્કાર્યં યે પ્રેષ્યા નૃવરોત્તમાઃ

બાલં જ્ઞાત્વા ભવાન્નાત્ર કરોતુ બલસાહસમ્ ।
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં વીરાણાં શત્રુહા તદા

સુમતિં ચ મતિશ્રેષ્ઠમુવાચ રણકારણે

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે કુશલવયુદ્ધે સૈન્યપરાજય કાલજિત્સેનાનીમરણંનામ ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ