પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.61

શત્રુઘ્ન ઉવાચ।
જાનાસિ કિં મહામંત્રિન્કો બાલો હયમાહરત્ ।
યેન મે ક્ષપિતં સર્વં બલં વારિધિસન્નિભમ્

સુમતિરુવાચ।
સ્વામિન્નયં મુનિશ્રેષ્ઠ વાલ્મીકેરાશ્રમો મહાન્ ।
ક્ષત્ત્રિયાણામત્ર વાસો નાસ્ત્યેવ પરતાપન

ઇંદ્રો ભવિષ્યતિ પરમમર્ષી હયમાહરત્ ।
પુરારિર્વાન્યથા વાહં તવ કઃ સમુપાહરેત્

કાલજિદ્યેન નાશં વૈ પ્રાપ્તઃ પરમદારુણઃ ।
તં પ્રતિ શ્રીમહારાજ ગંતા કઃ પુષ્કલાન્યતઃ

ત્વં ચ વીરૈર્ભટૈઃ સર્વૈરાજભિઃ પરિવારિતઃ ।
તત્ર ગચ્છસ્વ સૈન્યેન મહતા શત્રુકૃંતન

ગત્વા સ જીવિતં વીરં બદ્ધ્વા તુ કુતુકાર્થિને ।
દર્શયિષ્યામિ રામાય મતં મે ત્વિદમાદૃતમ્

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય વીરાન્સર્વાન્સમાદિશત્ ।
સૈન્યેન મહતા યાત યૂયમાયામિ પૃષ્ઠતઃ

નિર્દિષ્ટાસ્તે ક્ષણાદ્વીરા જગ્મુર્યત્ર લવો બલી ।
ધનુર્વિસ્ફારયંસ્તત્ર સુદૃઢં ગુણપૂરિતમ્

આયાતં તન્મહદ્દૃષ્ટ્વા બલં વીરપ્રપૂરિતમ્ ।
ન કિંચિન્મનસા બિભ્યેલવેન બલશાલિના

લવઃ સિંહ ઇવોત્તસ્થૌ મૃગાન્મત્વાઽખિલાન્ભટાન્ ।
ધનુર્વિસ્ફારયન્રોષાચ્છરાન્મુંચન્સહસ્રશઃ

તે શરૈઃ પીડ્યમાનાસ્તુ મહારોષેણ પૂરિતાઃ ।
વીરં બાલં મન્યમાનાઃ સંમુખં પ્રાદ્રવંસ્તદા

વીરાન્સહસ્રશો દૃષ્ટ્વા ભ્રમિભિઃ પર્યવસ્થિતાન્ ।
લવો જવેન સંધાય શરાન્રોષપ્રપૂરિતઃ

ભ્રમિરાદ્યા સહસ્રેણ દ્વિતીયાયુતસંખ્યયા ।
તૃતીયાયુતયુગ્મેન તુરીયાયુતપંચભિઃ

પંચમી લક્ષયોધાનાં ષષ્ઠી યોધાયુતાધિકૈઃ ।
સપ્તમી લક્ષયુગ્મેન સપ્તભિર્ભ્રમિભિર્વૃતઃ

મધ્યે લવો ભ્રમિવ્યાપ્તઃ સ ચરન્વહ્નિવત્તદા ।
દાહયામાસ સર્વાન્વૈ સૈનિકાન્ભ્રમિકારકાન્

કાચિત્ખઙ્ગૈઃ શરૈઃ કાચિત્કાચિત્પ્રાસૈશ્ચ કુંતલૈઃ ।
પટ્ટિશૈઃ પરિઘૈઃ સર્વા ભ્રમિર્ભગ્ના મહાત્મના

સપ્તભિર્ભ્રમિભિર્મુક્તો રરાજ સ કુશાનુજઃ ।
મેઘવૃંદવિનિર્મુક્તઃ શશીવ શરદાગમે

પ્રાહરત્સર્વથા યોધાન્ભિંદન્ગજકરાન્બહૂન્ ।
છિંદઞ્છિરાંસિ વીરાણાં ચક્રભ્રૂણિ મહાંતિ ચ

અનેકે પતિતા વીરા લવબાણપ્રપીડિતાઃ ।
મુમુહુઃ સમરેઽથાન્યે નષ્ટા અન્યે સુકાતરાઃ

પલાયનપરં સૈન્યં લવબાણપ્રપીડિતમ્ ।
વીક્ષ્ય વીરો રણે યોદ્ધું પ્રાયાત્પુષ્કલસંજ્ઞકઃ

તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચ વદન્રોષપૂરિતલોચનઃ ।
રથે સુહયશોભાઢ્યે તિષ્ઠન્પ્રાયાલ્લવં બલી

સ લવં પ્રત્યુવાચાથ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ ।
તિષ્ઠ દત્તે મયા સંખ્યે રથે સુહયશોભિતે

પદાતિના ત્વયા યુદ્ધં કરોમિ કિમથાહવે ।
તસ્માત્તિષ્ઠ રથે પશ્ચાદ્યુદ્ધ્યેઽહં ભવતા સહ ।
એતદ્વાક્યં નિશમ્યાસૌ લવઃ પુષ્કલમબ્રવીત્

ત્વયા દત્તે રથે સ્થિત્વા યુદ્ધં કુર્યામહં રણે ।
તદા મે પાપમેવ સ્યાજ્જયઃ સંદિગ્ધ એવ હિ

ન વયં બ્રાહ્મણા વીર પ્રતિગ્રહપરાયણાઃ ।
વયં તુ ક્ષત્રિયા નિત્યં દાનકર્મક્રિયારતાઃ

ઇદાનીં ત્વદ્રથં કોપાદ્ભનજ્મિ પ્રત્યહં ભવાન્ ।
પાદચારી ભવત્યેવ પશ્ચાદ્યુદ્ધં કરિષ્યતિ

પુષ્કલો વાક્યમાકર્ણ્ય ધર્મધૈર્યસમન્વિતમ્ ।
વિસિસ્માય ચિરં ચિત્તે ધનુઃ સજ્યમથાકરોત્

તમાત્તધનુષં દૃષ્ટ્વા લવઃ કોપસમન્વિતઃ ।
ચાપં ચિચ્છેદ પાણિસ્થં શરસંધાનમાચરન્

સ યાવત્સ ગુણં ચાપં કુરુતે તાવદુદ્ધતઃ ।
રથભંગં ચકારાસ્ય સમરે પ્રહસન્બલી

ભગ્નં રથં સ્વકં વીક્ષ્ય ધનુશ્છિન્નં મહાત્મના ।
મહાવીરં મન્યમાનઃ પદાતિઃ પ્રાદ્રવદ્રણે

ઉભૌ ધનુર્ધરૌ વીરાવુભાવપિ શરોદ્ધતૌ ।
ઉભૌ ક્ષતજવિપ્લુષ્ટૌ છિન્નસન્નાહિતાવુભૌ

પરસ્પરં બાણઘાતવિશીર્ણાવપુલક્ષિતૌ ।
જયાકાંક્ષાં પ્રકુર્વંતૌ પરસ્પરવધૈષિણૌ

જયંતકાર્તિકેયૌ વા પુરારિઃ પુરભિદ્યથા ।
એવં પરસ્પરં યુદ્ધં પ્રકુર્વાણૌ રણાંગણે

પુષ્કલઃ પ્રત્યુવાચાથ બાલં શૂરશિરોમણે ।
ત્વાદૃશો ન મયા દૃષ્ટઃ કશ્ચિદ્વીરશિરોમણિઃ

શિરસ્તે પાતયામ્યદ્ય બાણૈઃ શિતસુપર્વભિઃ ।
મા પલાયસ્વ સમરે પ્રાણાન્રક્ષસ્વ સંયતઃ

એવમુક્ત્વા લવં વીરં ચકાર શરપંજરે ।
પુષ્કલસ્ય શરા ભૂમૌ નભસિ વ્યાપ્ય સંસ્થિતાઃ

શરપંજરમધ્યસ્થો લવઃ પુષ્કલમબ્રવીત્ ।
મહત્કર્મ કૃતં વીર યન્માં બાણૈરપીડયત્

ઇત્યુક્ત્વા બાણસંઘાતં પ્રચ્છિદ્ય વચનં પુનઃ ।
જગાદ પુષ્કલં વીરઃ શરસંધાનકોવિદઃ

પાલયાત્માનમાજિસ્થં મચ્છરાઘાતપીડિતઃ ।
પતિષ્યસિ મહીપૃષ્ઠે રુધિરેણ પરિપ્લુતઃ

એવમુક્તં સમાકર્ણ્ય પુષ્કલઃ કોપસંયુતઃ ।
રણે સંયોધયામાસ લવં વીરં મહાબલમ્

લવઃ પ્રકુપિતો બાણં તીક્ષ્ણં વૈરિવિદારણમ્ ।
જગ્રાહ લવતઃ કોશાદાશીવિષમિવ ક્રુધા

જાજ્વલ્યમાનઃ સશરશ્ચાપમુક્તો લવસ્ય ચ ।
હૃદયં ભેત્તુમુદ્યુક્તશ્છિન્નો ભારતિનાશુ સઃ

છિન્ને ભારતિના સંખ્યે શરેણ પ્રાણહારિણા ।
અત્યંતં કુપિતો ઘોરં શરમન્યં સમાદદે

આકર્ણાકૃષ્ટચાપેન સ મુક્તો નિશિતઃ શરઃ ।
બિભેદ હૃદયં તસ્ય પુષ્કલસ્ય મહારણે

ભિન્નો વક્ષસિ વીરેણ સાયકેનાશુગામિના ।
પપાત ધરણીપૃષ્ઠે મહાશૂરશિરોમણિઃ

પતિતં તં સમાલોક્ય પુષ્કલં પવનાત્મજઃ ।
ગૃહીત્વા રાઘવભ્રાત્રે દદૌ મૂર્ચ્છાસમન્વિતમ્

મૂર્ચ્છિતં તં સમાલોક્ય શોકવિહ્વલમાનસઃ ।
હનૂમંતં લવં હંતું નિદિદેશ ક્રુધાન્વિતઃ

હનૂમાન્ક્રોધસંપ્લુષ્ટો લવં સંખ્યે મહાબલમ્ ।
વિજેતું તરસા પ્રાગાદ્વૃક્ષમુદ્યમ્ય શાલ્મલિમ્

વૃક્ષેણ હતવાન્મૂર્ધ્નિ લવસ્ય હનુમાન્બલી ।
તમાપતંતં તરસા ચિચ્છેદ શતધા લવઃ

છિન્ને નગે પુનઃ કોપાદ્વૃક્ષાનુત્પાટ્ય મૂલતઃ ।
તાડયામાસ હૃદયે મસ્તકે ચ મહાબલઃ

યાન્યાન્વૃક્ષાન્સમાહૃત્યાતાડયત્પવનાત્મજઃ ।
તાંસ્તાંશ્ચિચ્છેદ તરસા બલવાન્નતપર્વભિઃ

તદા શિલાઃ સમુત્પાટ્ય ગંડશૈલોપમાઃ કપિઃ ।
પાતયામાસ શિરસિ ક્ષિપ્રવેગેન મારુતિઃ

સ આહતઃ શિલાસંઘૈઃ સંખ્યે કોદંડમુન્નયન્ ।
બાણૈસ્તાશ્ચૂર્ણયામાસ યંત્રિકાભિર્યથા કણાઃ

તદાત્યંતં પ્રકુપિતો મારુતિઃ પુચ્છવેષ્ટનમ્ ।
ચકાર સમરોપાંતે લવસ્ય બલિનઃ કૃતી

સ્વં પુચ્છેન સમાવિદ્ધં વીક્ષ્ય સ્વાંબાં હૃદિ સ્મરન્ ।
મુષ્ટિના તાડયામાસ લાંગૂલં મારુતેર્બલી

તન્મુષ્ટિઘાતવ્યથિતો મારુતિસ્તમમૂમુચત્ ।
સ મુક્તઃ પુચ્છતો યુદ્ધે શરાન્મુંચન્નભૂદ્બલી

દુર્વારશરઘાતેન સંપીડિતતનુઃ કપિઃ ।
બાણવર્ષં મન્યમાનો દુઃસહં સમરે બહુ

કિંકર્તવ્યમિતોઽસ્માભિઃ પલાય્ય યદિ ગમ્યતે ।
તદા મે સ્વામિનો લજ્જા તાડયેદ્બાલકોઽત્ર મામ્

બ્રહ્મદત્તવરત્વાત્તુ મૂર્ચ્છા ન મરણં નહિ ।
દુઃસહા બાણપીડાત્ર કિં કર્તવ્યં મયાધુના

શત્રુઘ્નઃ સમરે ગત્વા જયં પ્રાપ્નોતુ બાલકાત્ ।
અહં તાવજ્જયાકાંક્ષી શયે કપટમૂર્ચ્છયા

ઇત્યેવં માનસે કૃત્વા પપાત રણમંડલે ।
પશ્યતાં સર્વવીરાણાં કપટેન વિમૂર્ચ્છિતઃ

તં મૂર્ચ્છિતં સમાજ્ઞાય હનૂમંતં મહાબલમ્ ।
જઘાન સર્વાન્નૃપતીઞ્છરમોક્ષવિચક્ષણઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે।
હનુમત્પતનંનામૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ