પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.59

શેષ ઉવાચ।
અથ નાવા સમુત્તીર્ય જાહ્નવીં લક્ષ્મણસ્તદા ।
જાનકીં પરતસ્તીરે હસ્તે ધૃત્વા વનં યયૌ

સા ચલંતી પથિ તદા શુષ્યદ્વદનલક્ષિતા ।
કંટકક્ષતસત્પાદા સ્ખલંતી ચ પદે પદે

લક્ષ્મણસ્તાં મહાઘોરે વિપિને દુઃખદાયિનિ ।
પ્રવેશયામાસ તદા રાઘવાજ્ઞાવિધાયકઃ

યત્ર વૃક્ષા મહાઘોરા બર્બૂલાઃ ખદિરા ઘનાઃ ।
શ્લેષ્માતકાશ્ચિંચિણીકાઃ શુષ્કા દાવેન વહ્નિના

કોટરસ્થા મહાસર્પાઃ ફૂત્કુર્વંતિ સુકોપિતાઃ ।
ઘૂકા ઘૂત્કુર્વતે યત્ર લોકચિત્તભયંકરાઃ

વ્યાઘ્રાઃ સિંહાઃ સૃગાલાશ્ચ દ્વીપિનોઽતિભયંકરાઃ ।
દૃશ્યંતે યત્ર સરલા મનુષ્યાદાઃ સુકોપનાઃ

મહિષાઃ સૂકરા દુષ્ટા દંષ્ટ્રા દ્વયવિલક્ષિતાઃ ।
કુર્વંતિ પ્રાણિનાં તાપં માનસસ્ય મદોદ્ધુરાઃ

ઈદૃગ્વનં પ્રપશ્યંતી ભયેનોપગતજ્વરા ।
કંટકૈર્દષ્ટચરણા લક્ષ્મણં વાક્યમબ્રવીત્

જાનક્યુવાચ।
વીરર્ષિમુનિસંસેવ્યા નાશ્રમાન્નેત્રસૌખ્યદાન્ ।
નાહં પશ્યામિ નો તેષાં પત્નીશ્ચ સુતપોધનાઃ

પશ્યામિ કેવલં ઘોરાન્પક્ષિણઃ શુષ્કવૃક્ષકાન્ ।
દાવાનલેન તત્સર્વં દહ્યમાનમિદં વનમ્

ત્વાં ચ પશ્યામિ દુઃખાર્તમશ્રુપૂર્ણાકુલેક્ષણમ્ ।
શકુનેતરસાહસ્રં ભવેન્મમ પદે પદે

તન્મે કથય વીરાગ્ર્ય કથં મુક્તા મહાત્મના ।
રામેણ દુષ્ટહૃદયા ક્ષિપ્રં કથય મે હિ તત્

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય લક્ષ્મણઃ શોકકર્શિતઃ ।
સંરુદ્ધબાષ્પવદનો ન કિંચિત્પ્રોક્તવાંસ્તદા

તદેવ વિપિનં ઘોરં ગચ્છંતી લક્ષ્મણાન્વિતા ।
પુનરપ્યાહ તં વીરં દુઃખાર્તા પશ્યતી મુખમ્

તદાપિ સ ન તાં વક્તિ કિમપિ પ્રેક્ષુલોલુપઃ ।
તદા સાત્યંતનિર્બંધં ચકાર પરિપૃચ્છતી

આગ્રહેણ યદા પૃષ્ટો લક્ષ્મણઃ સીતયા તદા ।
રુદ્ધકંઠો મુહુઃ શોચન્નવદત્ત્યાગસંભવમ્

તદ્વાક્યં પવિના તુલ્યં નિશમ્ય મુનિસત્તમ ।
સુલતાકૃત્તમૂલેવ બભૂવાકલ્પવર્જિતા

તદૈવ પૃથિવી તાં ન જગ્રાહ તનયામિમામ્ ।
રામો વિપાપિનીં સીતાં ન જહ્યાદિતિ શંકિની

પતિતાં તાં તુ વૈદેહીં દૃષ્ટ્વા સૌમિત્રિરુત્સુકઃ ।
પલ્લવાગ્ર્યસમીરેણ સંજ્ઞિતાં તુ ચકાર સઃ

સંજ્ઞાં પ્રાપ્તા હ્યુવાચેદં મા હાસ્યં કુરુ દેવર ।
કથં માં પાપરહિતાં ત્યજતે સ રઘૂદ્વહઃ

એવં બહુવિલપ્યાથ લક્ષ્મણં દુઃખસંયુતમ્ ।
સંવીક્ષ્યમૂ ર્ચ્છિતા ભૂમૌ પપાત પરિદુઃખિતા

મુહૂર્તેનાપિ સંજ્ઞાં સા પ્રાપ્ય દુઃખપરિપ્લુતા ।
જગાદ રામચરણૌ સ્મંરતી શોકવિક્ષતા

રઘુનાથો મહાબુદ્ધિસ્ત્યજતે માં કથં મહાન્ ।
યો મદર્થે પયોરાશિં બદ્ધવાન્વાનરૈર્યુતઃ

સ કથં માં મહાવીરો નિષ્પાપાં રજકોક્તિતઃ ।
ત્યજિષ્યતિ મમૈવાત્ર દૈવં તુ પ્રતિકૂલિતમ્

એવં વદન્તી પુનરપિ મૂર્ચ્છાં પ્રાપ્તા વિદેહજા ।
મૂર્ચ્છિતાં તાં સમીક્ષ્યાથ રુરોદ વિકૃતસ્વરઃ

પુનઃ સંજ્ઞામવાપ્યૈવં સૌમિત્રિં નિજગાદ સા ।
દુઃખાતુરં વીક્ષમાણા રુદ્ધકંઠં સુદુઃખિતા

સૌમિત્રે ગચ્છ રામં ત્વં ધર્મમૂર્તિં યશોનિધિમ્ ।
મદ્વાક્યમેવૈતદ્બ્રૂયાઃ સમક્ષં તપસાં નિધેઃ

માં તત્યાજ ભવાન્યદ્વૈ જાનન્નપિ વિપાપિનીમ્ ।
કુલસ્ય સદૃશં કિં વા શાસ્ત્રજ્ઞાનસ્ય તત્ફલમ્

નિત્યં તવ પદે રક્તાં ત્વદુચ્છિષ્ટભુજં હિ મામ્ ।
ભવાંસ્તત્યાજ તત્સર્વં મમ દૈવં તુ કારણમ્

કલ્યાણં તવ સર્વત્ર ભૂયાદ્વીરવરોત્તમ ।
અહં તાવદ્વને ત્વાં હિ સ્મરંતી પ્રાણધારિકા

મનસા કર્મણા વાચા ભવાનેવ મમોત્તમઃ ।
અન્યે તુચ્છીકૃતાઃ સર્વે મનસા રઘુવંશજ

ભવેભવે ભવાનેવ પતિર્ભૂયાન્મહીશ્વર ।
ત્વત્પદસ્મરણાનેક હતપાપા સતીશ્વરી

શ્વશ્રૂજનં બ્રૂહિ સર્વં મત્સંદેશં રઘૂત્તમ ।
ત્યક્તા વને મહાઘોરે રામેણ નિરઘા સતી

સ્મરામિ ચરણૌ યુષ્મદ્વને મૃગગણૈર્યુતે ।
અંતર્વત્ની વને ત્યક્તા રામેણ સુમહાત્મના

સૌમિત્રે શૃણુ મદ્વાક્યં ભદ્રં ભૂયાદ્રઘૂત્તમે ।
ઇદાનીં સંત્યજે પ્રાણાન્રામવીર્યં સુરક્ષતી

ત્વં રામવચનં તથ્યં યત્કરોષિ શુભં તવ ।
પરતંત્ત્રેણ તત્કાર્યં રામપાદાબ્જસેવિના

ગચ્છ ત્વં રામ સવિધે શિવાઃ પંથાન એવ તે ।
મમોપરિ કૃપા કાર્યા સ્મર્તવ્યાહં કદા કદા

ઇત્યુક્ત્વા મૂર્ચ્છિતા ભૂમૌ પપાત પુરતસ્તદા ।
લક્ષ્મણો દુઃખમાપેદે વીક્ષ્ય મૂર્ચ્છિતજાનકીમ્

વીજયામાસ વાસોગ્રૈઃ સંજ્ઞાં પ્રાપ્તાં પ્રકૃત્ય ચ ।
સૌમિત્રિઃ સાંત્વયામાસ વચનૈર્મધુરૈર્મુહુઃ

લક્ષ્મણ ઉવાચ।
એષ ગચ્છામિ રામં વૈ ગત્વા શંસામિ સર્વશઃ ।
સમીપે તે મુનેરસ્તિ વાલ્મીકેરાશ્રમો મહાન્

ઇત્યુક્ત્વા તાં પરિક્રમ્ય દુઃખિતો બાષ્પપૂરિતઃ ।
મુંચન્નશ્રુકલાં દુઃખાદ્યયૌ રામં મહીપતિમ્

જાનકી દેવરં યાંતં વીક્ષ્ય વિસ્મિતલોચના ।
હસત્યયં મહાભાગો લક્ષ્મણો દેવરો મમ

કથં માં પ્રાણતઃ પ્રેષ્ઠાં વિપાપાં રાઘવોઽત્યજત્ ।
ઇતિ સંચિંતયંતી સા તમૈક્ષદનિમેષણા

જાહ્નવીં સર્વથોત્તીર્ણાં જ્ઞાત્વા સત્યં સ્વહાપનમ્ ।
પતિતા પ્રાણસંદેહં પ્રાપ્તા મૂર્ચ્છાં ગતા તદા

તદા હંસાઃ સ્વપક્ષાભ્યાં જલમાનીય સર્વતઃ ।
સિષિચુર્મધુરો વાયુર્વવૌ પુષ્પસુગંધિમાન્

કરિણઃ પુષ્કરૈઃ સ્વીયૈર્જલપૂર્ણૈઃ સમંતતઃ ।
વ્યાપ્તં શરીરં રજસા ક્ષાલયંત ઇવાગતાઃ

મૃગાસ્તદંતિકં પ્રાપ્ય સંતસ્થુર્વિસ્મિતેક્ષણાઃ ।
નગાઃ પુષ્પયુતા આસંસ્તત્કાલં મધુના વિના

એતસ્મિન્સમયે વૃત્તે સંજ્ઞાં પ્રાપ્ય તદા સતી ।
વિલલાપ સુદુઃખાર્તા રામરામેતિ જલ્પતી

હા નાથ દીનબંધો હે કરુણામયસંનિધે ।
અપરાધાદૃતે માં ત્વં કથં ત્યજસિ વૈ વને

ઇત્યેવમાદિભાષંતી વિલપંતી મુહુર્મુહુઃ ।
ઇતસ્તતઃ પ્રપશ્યંતી સંમૂર્ચ્છંતી પુનઃપુનઃ

તદા સ્વશિષ્યૈર્ભગવાન્વાલ્મીકિઃ સંગતો વનમ્ ।
શુશ્રાવ રુદિતં તત્ર કરુણાસ્વરભાષિતમ્

શિષ્યાન્પ્રતિ જગાદાથ પશ્યંતુ વનમધ્યતઃ ।
કો રોદિતિ મહાઘોરે વિપિને દુઃખિતસ્વરઃ

તે પ્રયુક્તાશ્ચ મુનિના સંજગ્મુર્યત્ર જાનકી ।
રામરામેતિ ભાષંતી બાષ્પપૂરપરિપ્લુતા

તાં દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયમૌત્સુક્યાદ્વાલ્મીકિં પ્રત્યગુર્મુનિમ્ ।
શ્રુત્વા તદીરિતં વાક્યં જગામાસૌ તતો મુનિઃ

દૃષ્ટ્વા તં તપસાં રાશિં જાનકી પતિદેવતા ।
નમોસ્તુ મુનયે વેદમૂર્તયે વ્રતવાર્ધયે

ઇત્યુક્તવંતીં તાં સીતામાશીર્ભિરભ્યનંદયત્ ।
ભર્ત્રા સહ ચિરંજીવ પુત્રૌ પ્રાપ્નુહિ શોભનૌ

કાસિ ત્વં કિં વને ઘોરે સંગતાસિ કિમીદૃશી ।
સર્વં મે શંસ જાનીયાં તવ દુઃખસ્ય કારણમ્

સા તદા પ્રત્યુવાચેમં રામસ્ય મહિલા મુનિમ્ ।
નિઃશ્વસંતી કરુણયા ગિરાસંજાતવેપથુઃ

શૃણુ મે વાક્યમર્થોક્તં સર્વદુઃખસ્ય કારણમ્ ।
જાનીહિ માં ભૂમિપતે રઘુનાથસ્ય સેવકીમ્

અપરાધં વિના ત્યક્તા ન જાને તત્ર કારણમ્ ।
લક્ષ્મણો માં વિમુચ્યાત્ર ગતવાન્રાઘવાજ્ઞયા

ઇત્યુક્ત્વાશ્રુકલાપૂર્ણં બિભ્રતીં મુખપંકજમ્ ।
વાલ્મીકિઃ સાંત્વયન્પ્રાહ જાનકીં કમલેક્ષણામ્

વાલ્મીકિં માં વિજાનીહિ પિતુસ્તવ ગુરું મુનિમ્ ।
દુઃખં મા કુરુ વૈદેહિ હ્યાગચ્છ મમ ચાશ્રમમ્

ભિન્નસ્થાને પિતુર્ગેહં જાનીહિ પતિદેવતે ।
ઈદૃશે કર્મણિ મમ રોષોસ્ત્વેવ મહીપતેઃ

એવં વચઃ સમાકર્ણ્ય જાનકી પતિદેવતા ।
દુઃખપૂર્ણાશ્રુવદના કિંચિત્સુખમવાપ સા

શેષ ઉવાચ।
વાલ્મીકિઃ સાંત્વયિત્વૈનાં દુઃખપૂરાકુલેક્ષણામ્ ।
નિનાય સ્વાશ્રમં પુણ્યં તાપસીવૃન્દપૂરિતમ્

સા ગચ્છંતી પૃષ્ઠતોઽસ્ય વાલ્મીકેસ્તપસાં નિધેઃ ।
રરાજેંદોઃ પૃષ્ઠતો વૈ તારકેવ મનોહરા

વાલ્મીકિઃ પ્રાપ્ય ચ સ્વીયમાશ્રમં મુનિપૂરિતમ્ ।
તાપસીઃ પ્રતિસંચખ્યૌ જાનકીં સ્વાશ્રમં ગતામ્

વૈદેહી તાપસીઃ સર્વા નમશ્ચક્રે મહામનાઃ ।
પરસ્પરં પ્રહૃષિતાઃ પરિરંભં સમાચરન્

વાલ્મીકિર્નિજશિષ્યાન્સ પ્રત્યુવાચ તપોનિધિઃ ।
રચ્યતાં બત જાનક્યાઃ પર્ણશાલા મનોરમા

ઇત્યુક્તં વાક્યમાકર્ણ્ય વાલ્મીકેઃ સુમનોરમમ્ ।
વ્યરચન્પત્રકૈઃ શાલાં દારુભિઃ સુમનોહરામ્

તત્રાવસદ્ધિ વૈદેહી પતિવ્રતપરાયણા ।
વાલ્મીકેઃ પરિચર્યાં ચ કુર્વંતી ફલભક્ષિકા

જપંતી રામરામેતિ મનસા વચસા સ્વયમ્ ।
નિનાય દિવસાંસ્તત્ર જાનકી પતિદેવતા

કાલે સાસૂત પૂત્રૌ દ્વૌ મનોહરવપુર્ધરૌ ।
રામચંદ્ર પ્રતિનિધી હ્યશ્વિનાવિવ જાનકી

તચ્છ્રુત્વા તુ મુનિર્હૃષ્ટો જાનક્યાઃ પુત્રસંભવમ્ ।
ચકાર જાતકર્માદિ સંસ્કારાન્મંત્રવિત્તમઃ

કુશૈર્લવૈશ્ચ વાલ્મીકિર્મુનિઃ કર્માણિ ચાચરત્ ।
તન્નામ્ના પુત્રયોરાખ્યા કુશો લવ ઇતિ સ્ફુટા

વાલ્મીકિર્યત્ર વિરજા મંગલં તદ્યથાચરત્ ।
અત્યંતં હૃષ્ટચિત્તા સા બભૂવ કમલેક્ષણા

તદ્દિને લવણં હત્વા શત્રુઘ્નઃ સ્વલ્પસૈનિકઃ ।
આગમચ્ચાશ્રમે ચાસ્ય વાલ્મીકેર્નિશિ શોભને

તદા વાલ્મીકિના શિષ્ટઃ શત્રુઘ્નો રઘુનાયકમ્ ।
મા શંસ જાનકીપુત્રૌ કથયિષ્યામ્યહં પુરઃ

જાનકીપુત્રકૌ તત્ર વવૃધાતે મનોરમૌ ।
કંદમૂલફલૈઃ પુષ્ટૌ વ્યદધાદુન્મદૌ વરૌ

શુક્લપ્રતિપદાયાશ્ચ શશીવ સુમનોહરૌ ।
કાલેન સંસ્કૃતૌ જાતાવુપનીતૌ મનોહરૌ

ઉપનીયમુનિર્વેદં સાંગમધ્યાપયત્સુતૌ ।
સરહસ્યં ધનુર્વેદં રામાયણમપાઠયત્

વાલ્મીકિના ચ ધનુષી દત્તે સ્વર્ણસુભૂષિતે ।
અભેદ્યે સગુણે શ્રેષ્ઠે વૈરિવૃંદવિદારણે

ઇષુધી બાણસંપૂર્ણૌ અક્ષયે કરવાલકે ।
ચર્માણ્યભેદ્યાનિ દદૌ જાનક્યાત્મજયોસ્તદા

ધનુર્ધરૌ ધનુર્વેદપારગાવાશ્રમે મુદા ।
ચરંતૌ તત્ર રેજાતે અશ્વિનાવિવ શોભનૌ

જાનકી વીક્ષ્ય પુત્રૌ દ્વૌ ખડ્ગચર્મધરૌ વરૌ ।
પરમં હર્ષમાપન્ના વિરહોદ્ભવમત્યજત્

એષ તે કથિતો વિપ્ર જાનક્યાઃ પુત્રસંભવઃ ।
અતઃ શૃણુષ્વ યદ્વૃત્તં વીરબાહુવિકૃંતનમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે કુશલવોત્પત્તિકથાનકંનામૈકોનષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ