પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.56

શેષ ઉવાચ।
પ્રાતર્નિત્યં વિધાયાસૌ બ્રાહ્મણાન્વેદવિત્તમાન્ ।
હિરણ્યદાનૈઃ સંતર્પ્ય વિધિવત્સંસદં યયૌ

લોકાઃ સર્વે નમસ્કર્તું રઘુનાથં મહીપતિમ્ ।
પુત્રવત્સ્વપ્રજાઃ સર્વાઃ પાલયંતં યયુઃ સભામ્

લક્ષ્મણેનાતપત્રં તુ ધૃતં મૂર્ધનિ ભૂપતેઃ ।
તદા ભરતશત્રુઘ્નૌ ચામરદ્વંદ્વ ધારિણૌ

વસિષ્ઠપ્રમુખાસ્તત્ર મુનયઃ પર્યુપાસત ।
સુમંત્રપ્રમુખાસ્તત્ર મંત્રિણો ન્યાયકર્તૃકાઃ

એવં પ્રવૃત્તે સમયે ષટ્ચારાસ્તે સ્વલંકૃતાઃ ।
સમાજગ્મુર્નરપતિં નમસ્કર્તું સભાસ્થિતમ્

તાન્વક્તુકામાન્સંવીક્ષ્ય ચારાન્નૃપતિસત્તમઃ ।
સભાયામંતરાવેશ્મ રહઃ પ્રાવિશદુત્સુકઃ

એકાંતે તાંશ્ચરાન્સર્વાન્પપ્રચ્છ સુમતિર્નૃપઃ ।
કથયંતુ ચરા મહ્યં યથાતથ્યમરિંદમાઃ

લોકા બ્રુવંતિ માં કીદૃગ્ભાર્યાયા મમ કીદૃશમ્ ।
મંત્રિણાં કીદૃશં લોકા વદંતિ ચરિતં કથમ્

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય ચારા રામમથાબ્રુવન્ ।
મેઘગંભીરયા વાચા પૃચ્છંતં રઘુનાયકમ્

ચારા ઊચુઃ।
નાથ કીર્તિર્જનાન્સર્વાન્પાવયત્યધુના ભુવિ ।
ગૃહેગૃહે શ્રુતાસ્માભિઃ પુરુષૈઃ સ્ત્રીભિરીડિતા

વિવસ્વતો મહાન્વંશો ભવતા પરમેષ્ઠિના ।
અલંકર્તું ગતં ભૂમૌ કીર્તિર્વિસ્તારિતા બહુઃ

અનેકે સગરાદ્યાશ્ચ કીર્તિમંતો મહાબલાઃ ।
અભવંસ્તાદૃશી કીર્તિસ્તેષાં નાભૂદ્યથા તવ

ત્વયા નાથેન સકલાઃ કૃતાર્થાશ્ચ પ્રજાઃ કૃતાઃ ।
યાસાં નાકાલમરણં ન ચ રાગાદ્યુપદ્રુતિઃ

યાદૃશશ્ચંદ્રમાલોકે યાદૃશી જાહ્નવી સરિત્ ।
તાદૃક્તવ ચ સત્કીર્તિઃ પ્રકાશયતિ ભૂતલમ્

બ્રહ્માદિકા ભવત્કીર્તિમાકર્ણ્ય ત્રપિતા ભૃશમ્ ।
નાથ સર્વત્ર તે કીર્તિઃ પાવયત્યધુના જનાન્

વયં ધન્યતમાઃ સર્વે યે ચારાસ્તવ ભૂપતે ।
ક્ષણેક્ષણે તવ મુખં લોકયામ મનોહરમ્

ઇત્યાદિવાક્યં ચારાણાં પંચાનાં વીક્ષ્ય રાઘવઃ ।
ષષ્ઠં પપ્રચ્છ ચારં તં વિલક્ષણમુખાંકિતમ્

રામ ઉવાચ।
સત્યં વદ મહાબુદ્ધે યચ્છ્રુતં લોકસંકરે ।
તાદૃક્પ્રશંસ મે સર્વમન્યથા પાતકાદિકૃત્

પુનઃ પુનશ્ચ તં રામઃ પપ્રચ્છાશુ સવિસ્તરમ્ ।
તથાપિ ન બ્રવીત્યેવ રામં લૌકિકભાષિતમ્

તદા રામઃ પ્રત્યવોચચ્ચારં મુખવિલક્ષિતમ્ ।
શપામિ ત્વાં તુ સત્યેન શંસ સર્વં યથાતથમ્

તદા રામં પ્રત્યુવાચ ચારો વાક્યં શનૈઃ શનૈઃ ।
અકથ્યમપિ તે વાચ્યં વાક્યં કારુજનોદિતમ્

ચાર ઉવાચ।
સ્વામિન્સર્વત્ર તે કીર્તિર્દશાનનવધાદિકા ।
અન્યત્ર રાક્ષસગૃહે સ્થિતાયાસ્તે સ્ત્રિયા અહો

કારુરેકસ્તુ રજકો નિશીથે મહિલાં સ્વકામ્ ।
અન્યગેહોષિતાં દૃષ્ટ્વા ધિક્કુર્વન્સમતાડયત્

તન્માતા પ્રત્યુવાચેમાં કથં તાડયસેઽનઘામ્ ।
ગૃહાણ મા કૃથા નિંદાં સ્ત્રિયં મદ્વાક્યમાચર

તદાવોચત્સ રજકો નાહં રામો મહીપતિઃ ।
યદ્રાક્ષસગૃહેધ્યુષ્ટાં સીતામંગીચકાર સઃ

સર્વં રાજ્ઞઃ કૃતં કર્મ નીતિમદ્ભવતિ પ્રભો ।
અન્યેષાં પુણ્યકર્તૄણામપિ કૃત્યમનીતિમત્

પુનઃ પુનરુવાચાસૌ નાહં રામો મહીપતિઃ ।
ચુક્રુધે સમયે રાજન્મયા વાક્યં તવ સ્મૃતમ્

તદાનીં શિર આચ્છિદ્ય પાતયામિ મહીતલે।
કૃતઃ પુનર્વિચારોમે ક્વ રામો રજકઃ ક્વ નુ

અયં દુષ્ટોઽનૃતં વક્તિ ન હીદં તથ્યમુચ્યતે ।
આજ્ઞાપયસિ ચેદ્રામ સાંપ્રતં મારયામિ તમ્

અવાચ્યમપિ તે પ્રોક્તં ત્વદાગ્રહત ઉન્નયમ્ ।
રાજા પ્રમાણમત્રેદં વિચારયતુ સંગતમ્

શેષ ઉવાચ।
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય મહાવજ્રનિભાક્ષરમ્ ।
નિઃશ્વસન્મુહુરુચ્છ્વાસમાચરન્મૂર્ચ્છિતોઽપતત્

તં મૂર્ચ્છિતં નૃપં દૃષ્ટ્વા ચારા દુઃખસમન્વિતાઃ ।
વીજયામાસુર્વાસોગ્રૈર્દુઃખાપનય હેતવે

સ લબ્ધસંજ્ઞો નૃપતિર્મુહૂર્તેન જગાદ તાન્ ।
ગચ્છંતુ ભરતં શીઘ્રં પ્રેષયંતુ ચ માં પ્રતિ

તે દુઃખિતાશ્ચરાસ્તૂર્ણં ભરતસ્ય ગૃહં ગતાઃ ।
કથયામાસુ રામસ્ય સંદેશં નયહારકાઃ

ભરતો રામસંદેશં શ્રુત્વા ધીમાન્યયૌ સદઃ ।
રામં પ્રતિ રહઃસંસ્થં શ્રુત્વા તં ત્વરયા યુતઃ

આગત્ય તં પ્રતીહારં પ્રત્યુવાચ મહામનાઃ ।
કુત્રાસ્તે રામભદ્રોઽસૌ મમ ભ્રાતા કૃપાનિધિઃ

તન્નિર્દિષ્ટં ગૃહં વીરો યયૌ રત્નમનોહરમ્ ।
રામં વિલોક્ય વિક્લાંતં ભયમાપ સ માનસે

કિં વાસૌ કુપિતો રામઃ કિં વા દુઃખમિદં વિભોઃ ।
તદા પ્રોવાચ નૃપતિં નિઃશ્વસંતં મુહુર્મુહુઃ

સ્વામિન્સુખસમારાધ્યં વક્ત્રં તે કથમાનતમ્ ।
અશ્રુભિર્લક્ષ્યતે રાહુગ્રસ્તદેહઃ શશીવ તે

સર્વં મે કારણં તથ્યં બ્રૂહિ માં કિં કરોમિ તે ।
ત્યજ દુઃખં મહારાજ કથં દુઃખસ્ય ભાજનમ્

એવં ભ્રાત્રા પ્રોચ્યમાનો ગદ્ગદસ્વરયા ગિરા ।
પ્રોવાચ ભ્રાતરં વીરો રામચંદ્રશ્ચ ધાર્મિકઃ

શૃણુ ભ્રાતર્વચો મહ્યં મમ દુઃખસ્ય કારણમ્ ।
તન્માર્જનં કુરુષ્વાદ્ય ભ્રાતઃ પ્રાતર્મહામતે

વંશે વૈવસ્વતે રાજા ન કશ્ચિદયશઃ ક્ષતઃ ।
મત્કીર્તિરદ્ય કલુષા ગંગાયમુનયા ગતા

યેષાં યશો નૃણાં ભૂમૌ તેષામેવ સુજીવિતમ્ ।
અપકીર્તિક્ષતાનાં તુ જીવિતં મૃતકૈઃ સમમ્

યેષાં યશો ભવેદ્ભૂમૌ તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ ।
અપકીર્ત્યુરગી દષ્ટાસ્તેષાં ભૂયાદધોગતિઃ

અદ્ય મે કલુષા કીર્તિઃ સ્વર્ધુની લોકવિશ્રુતા ।
તચ્છૃણુષ્વ વચો મેઽદ્ય રજકેન યથોદિતમ્

અસ્મિન્પુરેઽદ્ય રજક ઉક્તવાઞ્જાનકીભવમ્ ।
કિંચિદ્વાચ્યં તતો ભ્રાતઃ કિં કરોમિ મહીતલે

કિમાત્માનં જહામ્યદ્ય કિમેનાં જાનકીં સ્ત્રિયમ્ ।
ઉભયોઃ કિં મયા કાર્યં તત્તથ્યં બ્રૂહિ મે ભવાન્

ઇત્યુક્ત્વા નિર્ગલદ્બાષ્પો વેપથુ ક્ષુભિતાંગકઃ ।
પપાત ભૂમૌ વિરજો ધાર્મિકાણાં શિરોમણિઃ

ભ્રાતરં પતિતં દૃષ્ટ્વા ભરતો દુઃખસંયુતઃ ।
સંવીક્ષ્ય શનકૈ રામં પ્રાપ્તસંજ્ઞં ચકાર સઃ

સંજ્ઞાં પ્રાપ્તં તુ સંવીક્ષ્ય રામચંદ્રં સુદુઃખિતમ્ ।
ઉવાચ દુઃખનાશાય વાક્યં તુ સુમનોહરમ્

કોઽયં વૈ રજકઃ કિંતુ વાચ્યં વાક્યં યથાબ્રવીત્ ।
જિહ્વાચ્છેદં કરિષ્યામિ જાનકીવાચ્યકારિણઃ

તદા રામોઽબ્રવીદ્વાક્યં રજકસ્ય મુખોદ્ગતમ્ ।
શ્રુતં ચારેણ તત્સર્વં ભરતાય મહાત્મને

તચ્છ્રુત્વા ભરતઃ પ્રાહ ભ્રાતરં દુઃખશોકિનમ્ ।
જાનકીવહ્નિશુદ્ધાભૂલ્લંકાયાં વીરપૂજિતા

બ્રહ્માબ્રવીદિયં શુદ્ધા પિતા દશરથસ્તવ ।
કથં સા રજકોક્તિત્વાદ્ધાતવ્યા લોકપૂજિતા

બ્રહ્માદિસંસ્તુતા કીર્તિસ્તવલોકાન્પુનાતિ હિ ।
સા કથં રજકોક્ત્યા વૈ કલુષાદ્ય ભવિષ્યતિ

તસ્માત્ત્યજ મહાદુઃખં સીતાવાચ્યસમુદ્ભવમ્ ।
કુરુ રાજ્યં તયા સાર્ધમંતર્વત્ન્યા સુભાગ્યયા

ત્વં કથં સ્વશરીરં તુ હાતુમિચ્છસિ શોભનમ્ ।
વયં હતાઃ સ્મ સર્વેઽદ્ય ત્વાં વિના દુઃખનાશકમ્

ક્ષણં સીતા ન જીવેત ત્વાં વિના સુમહોદયા ।
તસ્માત્પતિવ્રતા સાકં ભુનક્તુ વિપુલાં શ્રિયમ્

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય ભરતસ્ય ચ ધાર્મિકઃ ।
પુનરેવ જગાદેમં વાક્યં વાક્યવિદાં વરઃ

યત્ત્વં કથયસિ ભ્રાતસ્તત્સર્વં ધર્મસંયુતમ્ ।
પરં યદ્વચ્મ્યહં વાક્યં તત્કુરુષ્વ મમાજ્ઞયા

જાનામ્યેનાં વહ્નિશુદ્ધાં પવિત્રાં લોકપૂજિતામ્ ।
લોકાપવાદાદ્ભીતોઽહં ત્યજામિ સ્વાં તુ જાનકીમ્

તસ્માત્કરે શિતં ધૃત્વા કરવાલં સુદારુણમ્ ।
શિરશ્છિંધ્યથવા જાયાં જાનકીં મુંચ વૈ વને

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય રામસ્ય ભરતોઽપતત્ ।
મૂર્ચ્છિતઃ સન્ક્ષિતૌ દેહે કંપયુક્તઃ સબાષ્પકઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે ભરતવાક્યંનામ ષટ્પંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ