પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.55

વ્યાસ ઉવાચ।
એતાં શ્રુત્વા કથાં રમ્યાં લવસ્ય બલિનો મુનિઃ ।
સંશયાનઃ પર્યપૃચ્છન્નાગં દશશતાનનમ્

શ્રીવાત્સ્યાયન ઉવાચ।
ત્વયોક્તં તુ પુરા રામઃ સીતામેકાકિનીં વને ।
રજકસ્ય દુરુક્ત્યાસૌ તત્યાજ મહિ લોલુપઃ

જાનક્યાં ક્વ સુતૌ જાતૌ ક્વ ધનુર્ધરતાં ગતૌ ।
કથં ચ શિક્ષિતા વિદ્યા યો રામહયમાહરત્

વ્યાસ ઉવાચ।
ઇતિ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં શેષો નાગો મહામતિઃ ।
પ્રશસ્ય વિપ્રં જગદે રામચારિત્રમદ્ભુતમ્

શેષ ઉવાચ।
રામો રાજ્યમયોધ્યાયાં ભ્રાતૃભિઃ સહિતોઽકરોત્ ।
ધર્મેણ પાલયન્સર્વં ક્ષિતિખંડં સ્વયા સ્ત્રિયા

સીતા દધાર તદ્વીર્યં માસાઃ પંચાભવંસ્તદા ।
અત્યંતં શુશુભે દેવી ત્રયીવ પુરુષં ધરા

કદાચિત્સમયે રામઃ પપ્રચ્છ ચ વિદેહજામ્ ।
કીદૃશો દોહદઃ સાધ્વિ મયા તે સાધ્યતે હિ સઃ

રહસ્યેવ તુ સા પૃષ્ટા ત્રપમાણા પતિં સતી ।
લજ્જા ગદ્ગદ વાગ્રામં નિજગાદ વચોઽમૃતમ્

સીતોવાચ।
ત્વત્કૃપાતો મયા સર્વં ભુક્તં ભોક્ષ્યામિ શોભનમ્ ।
ન કશ્ચિન્માનસે કાંત વિષયો હ્યતિરિચ્યતે

યસ્યાભવાદૃશઃ સ્વામી દેવસંસ્તુતસત્પદઃ ।
તસ્યાઃ સર્વં વરીવર્તિ ન કિંચિદવશિષ્યતે

ત્વમાગ્રહાત્પૃચ્છસિ માં દોહદં મનસિ સ્થિતમ્ ।
બ્રવીમિ પુરતઃ સત્યં તવ સ્વામિન્મનોહર

ચિરં જાતં મયા સત્યો લોપામુદ્રાદિકાઃ સ્ત્રિયઃ ।
દૃષ્ટ્વા સ્વામિન્મનો દ્રષ્ટું તા ઉત્સુકતિ સુંદરીઃ

રાજ્યં પ્રાપ્તા ત્વયા સાર્દ્ધમનેકસુખમાસ્થિતા ।
કૃતઘ્નાહં કદાપીહ તા નમસ્કર્તુમાનસા

તત્ર ગત્વા તપઃકોશાન્વસ્ત્રાદ્યૈઃ પરિપૂજયે ।
રત્નાનિ ચૈવ ભાસ્વંતિ ભૂષા અપિ સમર્પયે

યથા મે તોષિતાઃ સત્યો દદત્યાશીર્મનોહરાઃ ।
એષ મે દોહદઃ કાંત પરિપૂરય માનસઃ

ઇત્થમાકર્ણ્ય વચનં સીતાયાઃ સુમનોહરમ્ ।
જગાદ પરમપ્રીતો રામચંદ્રઃ પ્રિયાં પ્રતિ

ધન્યાસિ જાનકી પ્રાતર્ગમિષ્યસિ તપોધનાઃ ।
પ્રેક્ષ્યતાસ્તુ કૃતાર્થા ત્વમાગમિષ્યસિ મેંઽતિકમ્

ઇતિ રામવચઃ શ્રુત્વા પરમાં પ્રીતિમાપ સા ।
પ્રાતર્મમ ભવત્યદ્ધા તાપસીનાં સમીક્ષણમ્

અથ તન્નિશિ રામેણ ચારાઃ કીર્તિં નિજાં શ્રુતામ્ ।
પ્રેક્ષિતું પ્રેષિતાસ્તે તુ નિશીથે હ્યગમનઞ્છનૈઃ

તે પ્રત્યહં રામકથાઃ શૃણ્વંતઃ સુમનોહરાઃ ।
તદ્દિને ગતવંતસ્તુ ધનાઢ્યસ્ય ગૃહં મહત્

દીપં વીક્ષ્ય પ્રજ્વલંતં વચનં વીક્ષ્ય માનુષમ્ ।
સ્થિતાસ્તત્ર ક્ષણં ચારાઃ સમશૃણ્વન્યશો ભૃશમ્

તત્ર કાચન વામાક્ષી બાલકં પ્રતિ હર્ષિતા ।
સ્તનં ધયંતં નિજગૌ વાક્યં તુ સુમનોહરમ્

પિબ પુત્ર યથેષ્ટં ત્વં સ્તન્યં મમ મનોહરમ્ ।
પશ્ચાત્તવ સુદુષ્પ્રાપં ભવિષ્યતિ મમાત્મજ

એતત્પુર્યાઃ પતી રામો નીલોત્પલદલપ્રભઃ ।
તત્પુરીસ્થજનાનાં તુ ન ભવિષ્યતિ વૈ જનુઃ

જન્માભાવાત્કથં પાનં સ્તન્યસ્ય ભુવિ જાયતે ।
તસ્માત્પિબ મુહુઃ સ્તન્યં દુર્લ્લભં હૃદિ મન્ય ચ

યે શ્રીરામં સ્મરિષ્યંતિ ધ્યાયંતિ ચ વદંતિ યે ।
તેષામપિ પયઃપાનં ન ભવિષ્યતિ જાતુચિત્

ઇત્યાદિવાક્યં સંશ્રુત્ય શ્રીરામયશસોઽમૃતમ્ ।
હર્ષિતાઃ પ્રયયુર્ગેહમન્યદ્ભાગ્યવતો મહત્

તાવદન્યશ્ચરસ્તત્ર મનોરમમિદં ગૃહમ્ ।
મત્વા તિષ્ઠન્હિ રામસ્ય ક્ષણં શુશ્રૂષયા યશઃ

તત્ર કાચિન્નિજં કાંતં પર્યંકોપરિ સુસ્થિતમ્ ।
તાંબૂલં ચર્વતી દત્તં ભર્ત્તાસ્નેહેન સુંદરી

કંકણસ્વરશોભાઢ્યા કર્પૂરાગરુધૂપિતા ।
કાંતં વીક્ષ્ય ચલન્નેત્રા કામરૂપમવોચત

નાથ ત્વં તાદૃશો મહ્યં ભાસિ યાદૃગ્રઘોઃ પતિઃ ।
અત્યંતં સુંદરતરં વપુર્બિભ્રત્સુકોમલમ્

પદ્મપ્રાંતં નેત્રયુગ્મં વક્ષો મોહનવિસ્તૃતમ્ ।
ભુજૌ ચ સાંગદૌ બિભ્રત્સાક્ષાદ્રામ ઇવાસિ મે

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય કાંતાયાઃ સુમનોહરમ્ ।
ઉવાચ નેત્રયોઃ પ્રાંતં નર્તયન્કામસુંદરઃ

શૃણુ કાંતે ત્વયા પ્રોક્તં સાધ્વ્યા તુ સુમનોહરમ્ ।
પતિવ્રતાનાં તદ્યોગ્યં સ્વકાંતો રામ એવ હિ

પરં ક્વાહં મંદભાગ્યઃ ક્વ રામો ભાગ્યવાન્મહાન્ ।
ક્વ ચાહં કીટવત્તુચ્છઃ ક્વ બ્રહ્માદિસુરાર્ચિતઃ

ખદ્યોતઃ ક્વ નભોરત્નં શલભઃ ક્વ નુ પામરઃ ।
ગજારિઃ ક્વ મૃગેંદ્રોઽસૌ શશકઃ ક્વ નુ મંદધીઃ

ક્વ ચ સા જાહ્નવી દેવી ક્વ રથ્યા જલમુત્પથમ્ ।
ક્વ મેરુઃ સુરસંવાસઃ ક્વ ગુંજાપુંજકોલ્પકઃ

તથાહં ક્વ ક્વ રામોઽસૌ યત્પાદરજસાંગના ।
શિલીભૂતા ક્ષણાજ્જાતા બ્રહ્મમોહનરૂપધૃક્

ઇતિ વાક્યં પ્રબ્રુવાણં પરિરેભે નિજં પતિમ્ ।
જાતકામા હૃતપ્રેમ્ણા નર્તિત ભ્રૂ ધનુર્ધરા

ઇત્યાદિ વાક્યં સંશ્રુત્ય ગતશ્ચાન્યનિવેશનમ્ ।
તાવદન્યશ્ચરો વાક્યં શુશ્રાવ યશસાન્વિતમ્

કાચિત્પુષ્પમયીં શય્યાં ચંદનં સહ ચંદ્રકમ્ ।
સર્વં વિધાય કામાર્હં જગાદ વચનં પતિમ્

પતે કુરુષ્વ ભોગાર્હે શયનં પુષ્પમંચકે ।
ચંદનાદિકલેપં ચ તથા ભોગમનેકધા

ત્વાદૃશા એવ ભોગાર્હા ન ચ રામપરાઙ્મુખાઃ ।
સર્વં રામકૃપાપ્રાપ્તમુપભુંક્ષ્વ યથાતથમ્

મત્સદૃશી કામિની તે ચંદનં તાપહારકમ્ ।
પર્યંકઃ પુષ્પરચિતઃ સર્વં રામકૃપાભવમ્

યે રામં ન ભજિષ્યંતિ તે નરા જઠરં સ્વયમ્ ।
ન ભર્તું શક્નુવંત્યેવ વસ્ત્રભોગાદિ વર્જિતાઃ

ઇતિ બ્રુવંતીં મહિલાં હર્ષિતઃ પતિરબ્રવીત્ ।
સર્વં તથ્યં બ્રવીષિ ત્વં મમ રામકૃપાભવમ્

ઇત્યેવં રામભદ્રસ્ય યશઃ શ્રુત્વા ગતશ્ચરઃ ।
તાવદન્યસ્ય વેશ્મસ્થશ્ચરોઽન્ય શુશ્રુવે વચઃ

કાચિત્કાંતેન પર્યંકે વીણાવાદનતત્પરા ।
કાંતેન રામસત્કીર્તિં ગાયમાના પતિં જગૌ

સ્વામિન્વયં ધન્યતમા યેષાં પુર્યાઃ પતિઃ પ્રભુઃ ।
શ્રીરામઃ સ્વપ્રજાઃ પુત્રાનિવ પાતિ ચ રક્ષકઃ

યો મહત્કર્મદુઃસાધ્યં કૃતવાન્સુલભં ન તત્ ।
સમુદ્રં યો નિજગ્રાહ સેતું તત્ર બબંધ ચ

રાવણં યો રિપું હત્વા લંકાં સંભજ્ય વાનરૈઃ ।
જાનકીમાજહારાત્ર મહદાચારમાચરત્

ઇતિ પ્રોક્તં સમાકર્ણ્ય વચઃ સુમધુરાક્ષરમ્ ।
પતિઃ સ્મિતં ચકારેમાં વાક્યં પુનરથાબ્રવીત્

મુગ્ધેનેદં મહત્કર્મ રામચંદ્રસ્ય ભામિની ।
દશાનનવધાદીનિ સમુદ્ર દમનાનિ ચ

લીલયાયોઽવનિં પ્રાપ્તો બ્રહ્માદિપ્રાર્થિતો મહાન્ ।
કરોતિ સચ્ચરિત્રાણિ મહાપાપહરાણિ ચ

મા જાનીહિ નરં રામં કૌસલ્યાનંદદાયકમ્ ।
સૃજત્યવતિ હંત્યેતદ્વિશ્વં લીલાત્તમાનુષઃ

ધન્યા વયં યે રામસ્ય પશ્યામો મુખપંકજમ્ ।
બ્રહ્માદિસુરદુર્દર્શં મહત્પુણ્યકૃતો વયમ્

અશૃણોદ્રામચંદ્રસ્ય ચરિત્રં શ્રુતિસૌખ્યદમ્ ।
ઇત્યાદિવાક્યં શુશ્રાવ ચારો દ્વારિસ્થિતો મુહુઃ

અન્યો હ્યન્યં ગૃહં ગત્વા તસ્થૌ શ્રોતું હરેર્યશઃ ।
તત્રાપિ રામભદ્રસ્ય યશઃ શુશ્રાવ શોભનમ્

ખેલંતી સ્વામિના સાર્ધં દ્યૂતેન સુમનોહરા ।
ઉવાચ વાક્યં મધુરં નર્તયંતીવ કંકણે

જિતં મયા કાંત જવેન સર્વં ।
કરિષ્યસિ ત્વં કિમુ હારિમાનસઃ ।
ઇત્યાદિ વાક્યં પરિહાસપૂર્વકં ।
કૃત્વા સ્વકાંતં પરિષસ્વજે મુદા

ઉવાચ કાંતશ્ચાર્વંગિ જિતમેવ સુશોભને ।
રામં મે સ્મરતો નિત્યં ન કુત્રાપિ પરાજયઃ

ઇદાનીં ત્વાં તુ જેષ્યામિ રામં સ્મૃત્વા મનોહરમ્ ।
દેવા યથા પુરા સ્મૃત્વા દિતિજાનજયન્ક્ષણાત્

એવમુક્ત્વા પાશકાનાં પરિવર્તનમાકરોત્ ।
તાવજ્જયં પ્રપેદેઽસૌ હર્ષિતો વાક્યમબ્રવીત્

મમ પ્રોક્તમૃતં જાતં જિતા ત્વં નવયૌવના ।
રામસ્મારી કદાપ્યેવ ન ભવેદ્રિપુતો ભયી

ઇત્યેવં તૌ વદંતૌ ચ પરસ્પરમથોત્સુકૌ ।
પરિરભ્ય દૃઢં પ્રેમ્ણા તતશ્ચારો ગતો ગૃહમ્

એવં પંચમહાચારા રાજ્ઞઃ સંશ્રુત્ય વૈ યશઃ ।
પરસ્પરં પ્રશંસંતો ગેહં સ્વં સ્વં યયુર્મુદા

એકઃ ષષ્ઠશ્ચરઃ કારુગેહાનાલોક્ય તત્ર હ ।
જગામ શ્રોતુકામોઽસૌ યશો રાજ્ઞો મહીપતેઃ

રજકઃ ક્રોધસંસ્પૃષ્ટો ભાર્યામન્યગૃહોષિતામ્ ।
પદા સંતાડયામાસ ધિક્કુર્વઞ્છોણનેત્રવાન્

ગચ્છ ત્વં મદ્ગૃહાત્તસ્ય ગેહં યત્રોષિતા દિનમ્ ।
નાહં ગૃહ્ણામિ ભવતીં દુષ્ટાં વચનલંઘિનીમ્

તદાસ્ય માતા પ્રોવાચ મા ત્યજૈનાં ગૃહાગતામ્ ।
અપરાધેન રહિતાં દુષ્ટકર્મવિવર્જિતામ્

માતરં પ્રત્યુવાચાથ રજકઃ ક્રોધસંયુતઃ ।
નાહં રામૈવ પ્રેષ્ઠાં ગૃહ્ણામ્યન્યગૃહોષિતામ્

સ રાજા યત્કરોત્યેવ તત્સર્વં નીતિમદ્ભવેત્ ।
અહં ગૃહ્ણામિ નો ભાર્યાં પરવેશ્મનિ સંસ્થિતામ્

પુનઃપુનરુવાચેદં નાહં રામો મહીશ્વરઃ ।
યઃ પરસ્ય ગૃહે સંસ્થાં જાનકીં વૈ રરક્ષ સઃ

ઇતિ વાક્યં સમાશ્રુત્ય ચારઃ ક્રોધપરિપ્લુતઃ ।
ખડ્ગં ગૃહીત્વા સ્વકરે તં હંતું વિદધે મનઃ

સ રામોક્તં ચ સસ્માર ન વધ્યઃ કોપિ મે જનઃ ।
ઇતિ જ્ઞાત્વા સરોષં તુ સંજહાર મહામનાઃ

તદા શ્રુત્વા સુદુઃખાર્તઃ પંચચારા યતઃ સ્થિતાઃ ।
તતો ગતઃ પ્રકુપિતો નિઃશ્વસન્મુહુરુચ્છ્વસન્

તે વૈ પરસ્પરં તત્ર મિલિતાસ્તુ સમબ્રુવન્ ।
સ્વશ્રુતં રામચરિતં સર્વલોકૈકપૂજિતમ્

તે તદ્ભાષિતમાકર્ણ્ય પરસ્પરમમંત્રયન્ ।
ન વાચ્યં રઘુનાથાયા વાચ્યં દુષ્ટજનોદિતમ્

ઇતિ સંમંત્ર્ય તે ગેહં ગત્વા સુષુપુરુત્સુકાઃ ।
પ્રાતા રાજ્ઞે પ્રશંસામ ઇતિ બુદ્ધ્યા વ્યવસ્થિતાઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે ચારનિરીક્ષણંનામ પંચપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ