પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.51

શેષ ઉવાચ।
તચ્છ્રુત્વા ભાષિતં તસ્ય સુરથસ્યાંગદાનનાત્ ।
સજ્જીભૂતા રણે સર્વે રથસ્થા રણકોવિદાઃ

પટહાનાં નિનાદોઽભૂદ્ભેરીનાદસ્તથૈવ ચ ।
વીરાણાં ગર્જનાનાદાઃ પ્રાદુર્ભૂતા રણાંગણે

રથચીત્કારશબ્દેન ગજાનાં બૃંહિતેન ચ ।
વ્યાપ્તં તત્સકલં વિશ્વં દિવં યાતો મહારવઃ

રણોત્સાહેન સંયુક્તા વીરા રણવિશારદાઃ ।
કુર્વંતિ વિવિધાન્નાદાન્કાતરસ્ય ભયંકરાન્

એવં કોલાહલે વૃત્તે સુરથો નામ ભૂમિપઃ ।
સ્વસુતૈઃ સૈનિકૈશ્ચાથ વૃતઃ પ્રાયાદ્રણાંગણે

ગજૈરથૈર્હયૈઃ પત્તિવ્રજૈઃ પૂર્ણાં તુ મેદિનીમ્ ।
કુર્વન્સમુદ્રૈવ તાં પ્લાવયન્દદૃશે ભટૈઃ

શંખનાદેન સંઘુષ્ટં જયનાદૈસ્તથૈવ ચ ।
વીક્ષ્ય તં પ્રધનોદ્યુક્તં સુમતિં પ્રાહ ભૂમિપઃ

શત્રુઘ્ન ઉવાચ।
એષ રાજા સમાયાતો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ ।
અત્ર યત્કૃત્યમસ્માકં તદ્વદસ્વ મહામતે

સુમતિરુવાચ।
યોદ્ધવ્યમત્ર બહુભિર્વીરૈ રણવિશારદૈઃ ।
પુષ્કલાદિભિરત્યુગ્રૈઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ

રાજ્ઞા સહ સમીરસ્ય પુત્રઃ પરમશૌર્યવાન્ ।
યુદ્ધં કરોતુ સુબલઃ પરયુદ્ધવિશારદઃ

શેષ ઉવાચ।
ઇતિ બ્રૂતે મહામાત્યો યાવત્તાવન્નૃપાત્મજાઃ ।
રણાંગણે ધનૂંષ્યદ્ધા સ્ફારયામાસુરુદ્ધતાઃ

તાન્વીક્ષ્ય યોધાઃ સુબલાઃ પુષ્કલાદ્યા રણોત્કટાઃ ।
અભિજગ્મુઃ સ્યંદનૈઃ સ્વૈર્ધનુર્બાણકરા મતાઃ

ચંપકેન મહાવીરઃ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ ।
દ્વૈરથેનૈવ યુયુધે મહાવીરેણ શાલિના

મોહકં યોધયામાસ જાનકિઃ સ કુશધ્વજઃ ।
રિપુંજયેન વિમલો દુર્વારેણ સુબાહુકઃ

પ્રતાપિના પ્રતાપાગ્ર્યો બલમોદેન ચાંગદઃ ।
હર્યક્ષેણ નીલરત્નઃ સહદેવેન સત્યવાન્

રાજા વીરમણિર્ભૂરિ દેવેન યુયુધે બલી ।
અસુતાપેન ચોગ્રાશ્વો યુયુધે બલસંયુતઃ

દ્વૈરથં તુ મહદ્યુદ્ધમકુર્વન્યુદ્ધકોવિદાઃ ।
સર્વે શસ્ત્રાસ્ત્રકુશલાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ

એવં પ્રવૃત્તે સંગ્રામે સુરથસ્ય સુતૈસ્તદા ।
અત્યંતં કદનં તત્ર બભૂવ મુનિસત્તમ

પુષ્કલશ્ચંપકં પ્રાહ કિં નામાસિ નૃપાત્મજ ।
ધન્યોસિ યો મયા સાર્ધં રણમધ્યમુપેયિવાન્

ઇદાનીં તિષ્ઠ કિં યાસિ કથં તે જીવિતં ભવેત્ ।
એહિ યુદ્ધં મયા સાર્ધં સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદ

ઇત્યભિવ્યાહૃતં તસ્ય શ્રુત્વા રાજાત્મજો બલી ।
જગાદ પુષ્કલં વીરો મેઘગંભીરયા ગિરા

ચંપક ઉવાચ।
ન નામ્ના ન કુલેનેદં યુદ્ધમત્ર ભવિષ્યતિ ।
તથાપિ તવ વક્ષ્યેઽહં સ્વનામબલપૂર્વકમ્

મમ માતા રાઘવેશો મત્પિતા રાઘવઃ સ્મૃતઃ ।
મમ બંધૂ રામચંદ્ર સ્વઃજનો મમ રાઘવઃ

મન્નામ રામદાસશ્ચ સદા રામસ્ય સેવકઃ ।
તારયિષ્યતિ માં યુદ્ધે રામો ભક્તકૃપાકરઃ

લોકાનાં મતમાસ્થાય પ્રબ્રવીમિ તવાધુના ।
સુરથસ્ય સુતશ્ચાહં માતા વીરવતીમમ

મન્નામયો મધૌ સર્વાઞ્છોભનાન્વિદધાતિ વૈ ।
મધુપાયંરસાવા સંત્યજંતિ મધુમોહિતાઃ

વર્ણેન સ્વર્ણસદૃશો મધ્યે લિંગવપુર્ધરઃ ।
તદાખ્યયાભિધાં વીર જાનીહિ મમ મોહિનીમ્

યુધ્યસ્વ બાણૈઃ પ્રધનેન કો જેતું હિ માં ક્ષમઃ ।
ઇદાનીં દર્શયિષ્યામિ સ્વપરાક્રમમદ્ભુતમ્

શેષ ઉવાચ।
ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં પુષ્કલો હૃદિ તોષિતઃ ।
તં દુર્જયં મન્યમાનઃ શરાન્મુંચન્રણેઽભવત્

શરસંઘં પ્રમુંચંતં કોટિધા પુષ્કલં યયૌ ।
ચંપકઃ કોપસંયુક્તો ધનુઃ સજ્યમથાકરોત્

મુમોચ નિશિતાન્બાણાન્વૈરિવૃંદવિદારણાન્ ।
સ્વનામચિહ્નિતાન્સ્વર્ણપુંખભાગસમન્વિતાન્

તાંશ્ચિચ્છેદ મહાવીરઃ પુષ્કલઃ પ્રધનાંગણે ।
શરાંધકારં સર્વત્ર મુંચન્બાણાઞ્છિલાશિતાન્

સ્વબાણચ્છેદનં દૃષ્ટ્વા કૃતં વીરેણ ચંપકઃ ।
આહ્વયામાસ બલિનં પુષ્કલં કોપપૂરિતઃ

મા પ્રયાહિ રણં ત્યક્ત્વેતિ બ્રુવન્સમરે પુનઃ ।
પુષ્કલં હૃદયે બાણૈર્વિવ્યાધ દશભિસ્ત્વરન્

તે બાણાઃ પુષ્કલસ્યાહો હૃદયે તીવ્રવેગિનઃ ।
આગત્ય સુભૃશં લગ્નાઃ શોણિતં પપુરૂર્જિતમ્

તૈર્બાણૈર્વ્યથિતો વીરઃ શરાન્પંચ સમાદદે ।
સુતીક્ષ્ણાગ્રાન્મહાકોપાદ્વારયન્પર્વતાનિવ

તે બાણાસ્તસ્ય બાણાશ્ચ પરસ્પરમથોર્જિતાઃ ।
આકાશે રચિતાશ્છિન્નાઃ શતધા રાજસૂનુના

છિત્ત્વા બાણાન્સુતીક્ષ્ણાગ્રાન્સુરથાંગોદ્ભવો બલી ।
બાણાઞ્છતં સમાધત્ત પુષ્કલં તાડિતું હૃદિ

તે બાણાઃ શતધાચ્છિન્નાઃ પુષ્કલેન મહાત્મના ।
અપતન્સમરોપાંતે શરવેગપ્રપીડિતાઃ

તદા તત્સુમહત્કર્મ દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞઃ સુતો બલી ।
સહસ્રેણ શરાણાં ચ તાડયન્વક્ષસિ સ્ફુટમ્

તાનપ્યાશુ પ્રચિચ્છેદ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ ।
પુનરપ્યાશુ સ્વે ચાપે સમાધત્તાયુતં શરાન્

તાનપ્યાશુ પ્રચિચ્છેદ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ ।
તતોઽત્યતં પ્રકુપિતઃ શરવૃષ્ટિમથાકરોત્

શરવૃષ્ટિં સમાયાંતીં મત્વા ચંપક વીરહા ।
સાધુસાધુપ્રશંસંતં પુષ્કલં સમતાડયત્

પુષ્કલશ્ચંપકં દૃષ્ટ્વા મહાવીર્યસમન્વિતમ્ ।
બ્રહ્મણોઽસ્ત્રસમાધત્ત સ્વે ચાપે સર્વશસ્ત્રવિત્

તેન મુક્તં મહાશસ્ત્રં પ્રજજ્વાલ દિશો દશ ।
ખં રોદસી વ્યાપ્ય વિશ્વં પ્રલયં કર્તુમુદ્યતમ્

ચંપકો મુક્તમસ્ત્રં તદ્દૃષ્ટ્વા સર્વાસ્ત્રકોવિદઃ ।
તત્સંહર્તું તદેવાસ્ત્રં મુમોચ રિપુમુદ્યતમ્

દ્વયોરેકતમં તેજઃ પ્રલયં મેનિરે જનાઃ ।
સંજહાર તદાસ્ત્રાસ્ત્રમેકીભૂતં પરાસ્ત્રકમ્

તત્કર્મચાદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા પુષ્કલસ્તિષ્ઠતિષ્ઠ ચ ।
બ્રુવઞ્છરાનમોઘાંસ્તુ ચંપકં સ ક્રુધાહનત્

ચંપકસ્તાઞ્છરાન્મુક્તાનગણય્ય મહામનાઃ ।
રામાસ્ત્રં પ્રમુમોચાથ પુષ્કલં પ્રતિ દારુણમ્

તન્મુક્તમસ્ત્રમાલોક્ય ચંપકેન મહાત્મના ।
છેત્તું યાવન્મનશ્ચક્રે તાવદ્ગ્રસ્તઃ શરેણ સઃ

બદ્ધશ્ચંપકવીરેણ રથે સ્વે સ્થાપિતઃ પુનઃ ।
પુરં પ્રેષયિતું તાવન્મનશ્ચક્રે મહામનાઃ

હાહાકારો મહાનાસીદ્બદ્ધે પુષ્કલસંજ્ઞિકે ।
શત્રુઘ્નં પ્રયયુર્યોધાઃ પલાયનપરાયણાઃ

ભગ્નાંસ્તાન્વીક્ષ્ય શત્રુઘ્નો હનૂમંતમુવાચ હ ।
કેન વીરેણ મે ભગ્નં બલં વીરૈરલંકૃતમ્

તદોવાચ મહીનાથ પુષ્કલં પરવીરહા ।
બદ્ધ્વા નયતિ વીરોઽસૌ ચંપકઃ સ્વપદોદ્ધુરઃ

તસ્યેદૃગ્વાક્યમાકર્ણ્ય શત્રુઘ્નઃ કોપસંયુતઃ ।
ઉવાચ પવનોદ્ભૂતં મોચયાશુ નૃપાત્મજાત્

મહાબલઃ સુતશ્ચાસ્ય બદ્ધ્વા યઃ પુષ્કલં ભટમ્ ।
તસ્માન્મોચય વીરાગ્ર્ય કથં તિષ્ઠસિ ચાહવે

એતદ્વાક્યં સમાકર્ણ્ય હનૂમાનોમિતિ બ્રુવન્ ।
જગામ તં મોચયિતું પુષ્કલં ચંપકાદ્ભટાત્

હનૂમંતમથાલોક્ય તં મોચયિતુમાગતમ્ ।
બાણૈઃ શતૈશ્ચ સાહસ્રૈર્જઘાન પરકોપનઃ

બાણાંસ્તાન્સ બભંજાશુ મુક્તાંસ્તેન મહાત્મના ।
પુનરપ્યેનમેવાશુ બાણાન્મુંચન્મહાનભૂત્

તાન્સર્વાંશ્ચૂર્ણયામાસ નારાચાન્વૈરિમોચિતાન્ ।
શાલં કરે સમાધૃત્ય જઘાન નૃપનંદનમ્

શાલં તેન વિનિર્મુક્તં તિલશઃ કૃતવાન્બલી ।
ગજો હનૂમતા મુક્તો નૃપનંદન મસ્તકે

સોઽપ્યાહતશ્ચંપકેન મૃતો ભૂમૌ પપાતસઃ ।
શિલાઃ સંમોચયામાસ હનૂમાન્પરમાસ્ત્રવિત્

ચંપકસ્તાઃ શિલાઃ સર્વાઃ ક્ષણાચ્ચૂર્ણિતવાન્ભૃશમ્ ।
બાણયંત્રિકયા બ્રહ્મન્મહચ્ચિત્રમભૂદિદમ્

સ્વમુક્તાસ્તાઃ શિલાઃ સર્વાશ્ચૂર્ણિતા વીક્ષ્ય મારુતિઃ ।
ચુકોપ હૃદયેઽત્યતં બહુવીર્યમિતિ સ્મરન્

આગત્ય ચ કરે ધૃત્વા નભસ્યુત્પતિતઃ કપિઃ ।
તાવદ્યયૌ નેત્રપથાદુપરિ ક્ષિપ્રવેગવાન્

ચંપકસ્તં હનૂમંતં યુયુધે નભસિ સ્થિતઃ ।
બાહુયુદ્ધેન મહતા તાડિતઃ કપિપુંગવઃ

ચુકોપ માનસે વીરો ગર્વપર્વતદારુણઃ ।
પદા ધૃત્વા ચંપકં તં તાડયામાસ ભૂતલે

તાડિતોઽસૌ કપીંદ્રેણ ક્ષણાદુત્થાય વેગવાન્ ।
હનૂમંતં તુ લાંગૂલે ધૃત્વા બભ્રામ સર્વતઃ

કપીંદ્રસ્તદ્બલં વીક્ષ્ય હસન્પાદેઽગ્રહીત્પુનઃ ।
ભ્રામયિત્વા શતગુણં ગજોપસ્થે હ્યપાતયત્

પપાત ભૂમૌ સુબલો રાજસૂનુઃ સ ચંપકઃ ।
મૂર્ચ્છિતો વીરભૂષાઢ્યમલંકુર્વન્રણાંગણમ્

તદા હાહેતિ વૈ લોકાશ્ચુક્રુશુશ્ચંપકાનુગાઃ ।
પુષ્કલં મોચયામાસ બદ્ધં ચંપકપાશતઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધેપુષ્કલમોચનં નામૈકપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ