પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.52

શેષ ઉવાચ।
ચંપકં પતિતં દૃષ્ટ્વા સુરથઃ ક્ષત્રિયો બલી ।
પુત્રદુઃખપરીતાંગો જગામ સ્યંદને સ્થિતઃ

કપીંદ્રમાજુહાવાથ સુરથઃ કોપસંયુતઃ ।
નિઃશ્વાસવેગં સંમુંચન્મહાબલસમન્વિતઃ

આહ્વયાનં નૃપં દૃષ્ટ્વા નિજં વીરઃ કપીશ્વરઃ ।
જગામ તં મહાવીરો મહાવેગસમન્વિતઃ

તમાગતં હનૂમંતં તૃણીકુર્વં તમુદ્ભટાન્ ।
ઉવાચ સુરથો રાજા મેઘગંભીરસુસ્વરઃ

સુરથ ઉવાચ।
ધન્યોસિ કપિવર્ય ત્વં મહાબલપરાક્રમઃ ।
યેન રામમહત્કૃત્યં કૃતં રાક્ષસકે પુરે

ત્વં રામચરણસ્યાસિ સેવકો ભક્તિસંયુતઃ ।
ત્વયા વીરેણ મત્પુત્રઃ પાતિતશ્ચંપકો બલી

ઇદાનીં ત્વાં તુ સંબધ્ય ગંતાસ્મિ નગરેમમ ।
યત્નાત્તિષ્ઠ કપીશેશસત્યમુક્તં મયા સ્મૃતમ્

ઇતિ ભાષિતમાકર્ણ્ય સુરથસ્ય કપીશ્વરઃ ।
ઉવાચ ધીરયા વાણ્યા રણે વીરૈકભૂષિતે

હનૂમાનુવાચ।
ત્વં રામચરણસ્મારી વયં રામસ્ય સેવકાઃ ।
બધ્નાસિ ચેન્માં પ્રસભં મોચયિષ્યતિ મત્પ્રભુઃ

કુરુ વીર ભવત્સ્વાંતસ્થિતં સત્યં પ્રતિશ્રુતમ્ ।
રામં સ્મરન્વૈ દુઃખાંતં યાતિ વેદા વદંત્યદઃ

શેષ ઉવાચ।
ઇતિ બ્રુવંતં સુરથઃ પ્રશસ્ય પવનાત્મજમ્ ।
વિવ્યાધ બાણૈર્બહુભિઃ શિતૈઃ શાણેન દારુણૈઃ

તાન્મુક્તાનગણય્યાથ બાણાઞ્છોણિતપાતિનઃ ।
કરે જગ્રાહ કોદંડં સજ્યં શરસમન્વિતમ્

ગૃહીત્વા કરયોશ્ચાપં બભંજ કુપિતઃ કપિઃ ।
ચીત્કુર્વંસ્ત્રાસયન્વીરાન્નખૈર્દીર્ણાન્સૃજન્ભટાન્

તેન ભગ્નં ધનુર્દૃષ્ટ્વા સ્વકીયં ગુણસંયુતમ્ ।
અપરં ધનુરાદત્ત મહદ્ગુણવિશોભિતમ્

તચ્ચાપિ જગૃહે રોષાત્કપિશ્ચાપં બભંજ તત્ ।
અન્યચ્ચાપં સમાદત્ત તદ્બભંજ મહાબલઃ

તસ્મિંશ્ચાપે પ્રભગ્નેઽપિ સોઽન્યદ્ધનુરુપાદદત્ ।
સોપિ ચાપં બભંજાશુ મહાવેગસમન્વિતઃ

એવં રાજ્ઞસ્તુ ચાપાનામશીતિર્વિદલીકૃતા ।
ક્ષણે ક્ષણે મહારોષાત્કુર્વન્નાદાનનેકધા

તદાત્યંતં પ્રકુપિતઃ શક્તિમુગ્રામથાદદે ।
શક્ત્યા સ તાડિતો વીરઃ પપાત ક્ષણમુત્સુકઃ

ઉત્થાય સ્યંદનં રાજ્ઞો જગ્રાહ કુપિતો ભૃશમ્ ।
ઉડ્ડીનસ્તં ગૃહીત્વા તુ સમુદ્રમતિવેગતઃ

તમુડ્ડીનં સમાલક્ષ્ય સુરથઃ પરવીરહા ।
તાડયામાસ પરિઘૈર્હૃદિ મારુતિમુદ્યતમ્

મુક્તસ્તેન રથો દૂરાચ્ચૂર્ણીભૂતોઽભવત્ક્ષણાત્ ।
સોઽન્યરથં સમારુહ્ય યયૌ વેગાત્સમીરજમ્

હનૂમાંસ્તદ્રથં પુચ્છે સંવેષ્ટ્ય પ્રધનાંગણે ।
હયસારથિસંયુક્તં બભંજ સપતાકિનમ્

અન્યં રથં સમાસ્થાય યયૌ રાજા મહાબલઃ ।
બભંજ તં રથં વેગાન્મારુતિઃ કુપિતાંગકઃ

ભગ્નં તં સ્યંદનં વીક્ષ્ય સુરથોઽન્યસમાશ્રિતઃ ।
ભગ્નઃ સ તેન સહસા હયસારથિસંયુતઃ

એવમેકોનપંચાશદ્રથા ભગ્ના હનૂમતા ।
તત્કર્મ વીક્ષ્ય રાજાપિ વિસિસ્માય સસૈનિકઃ

કુપિતઃ પ્રાહ કીશેંદ્રં ધન્યોસિ પવનાત્મજ ।
પરાક્રમન્નિદં કર્મ ન કર્તા ન કરિષ્યતિ

ક્ષણમેકં પ્રતીક્ષસ્વ યાવત્સજ્યં ધનુસ્ત્વહમ્ ।
કરોમિ પવનોદ્ભૂત રામપાદાબ્જષટ્પદ

ઇત્યુક્ત્વા ચાપમાત્તજ્યં કૃત્વા રોષપરિપ્લુતઃ ।
અસ્ત્રં પાશુપતં નામ સંદધે શર ઉલ્બણે

તતો ભૂતાશ્ચ વેતાલાઃ પિશાચા યોગિનીમુખાઃ ।
પ્રાદુર્બભૂવુઃ સહસા ભીષયંતઃ સમીરજમ્

કપિઃ પાશુપતૈરસ્ત્રૈર્બદ્ધો લોકૈરભીક્ષિતઃ ।
હાહેતિ ચ વદંત્યેતે યાવત્તાવત્સમીરજઃ

સ્મૃત્વા રામં સ્વમનસા ત્રોટયામાસ તત્ક્ષણાત્ ।
સ મુક્તગાત્રઃ સહસા યુયુધે સુરથં નૃપમ્

તં મુક્તગાત્રં સંવીક્ષ્ય સુરથઃ પરમાસ્ત્રવિત્ ।
મહાબલં મન્યમાનો બ્રાહ્મમસ્ત્રં સમાદદે

મારુતિર્બ્રાહ્મમસ્ત્રં તુ નિજગાલ હસન્બલી ।
તન્નિગીર્ણં નૃપો દૃષ્ટ્વા રામં સસ્માર ભૂમિપઃ

સ્મૃત્વા દાશરથિં રામં રામાસ્ત્રં સ્વશરાસને ।
સંધાય તં જગાદેદં બદ્ધોસિ કપિપુંગવ

શ્રુત્વા તત્પ્રક્રમેદ્યાવત્તાવદ્બદ્ધો રણાંગણે ।
રાજ્ઞા રામાસ્ત્રતો વીરો હનૂમાન્રામસેવકઃ

ઉવાચ ભૂપં હનુમાન્કિંકરોમિ મહીભુજ ।
મત્સ્વામ્યસ્ત્રેણ સંબદ્ધો નાન્યેન પ્રાકૃતેન વૈ

તન્માનયામિભૂપાલનયસ્વસ્વપુરંપ્રતિ ।
મોચયિષ્યતિ મત્સ્વામી આગત્ય સ દયાનિધિઃ

બદ્ધે સમીરજે ક્રુદ્ધઃ પુષ્કલો ભૂમિપં યયૌ ।
તં પુષ્કલં સમાયાંતં વિવ્યાધ વસુભિઃ શરૈઃ

અનેકબાણસાહસ્રૈર્નિજઘાન નૃપં બલી ।
રાજ્ઞાનેકે શરાસ્તસ્ય ચ્છિન્નાઃ પ્રધનમંડલે

એવં સમરસંક્રુદ્ધે સુરથે પુષ્કલે તથા ।
બાણૈર્વ્યાપ્તં જગત્સર્વં સ્થાસ્નુભૂયશ્ચરિષ્ણુ ચ

તેષાં રણોદ્યમં વીક્ષ્ય મુમુહુઃ સુરસૈનિકાઃ ।
માનવાનાં તુ કા વાર્તા ક્ષણાત્ત્રાસં સમીયુષામ્

અસ્ત્રપ્રત્યસ્ત્રવિગમૈર્મહામંત્રપરિસ્તુતૈઃ ।
બભૂવ તુમુલં યુદ્ધં વીરાણાં રોમહર્ષણમ્

તદા પ્રકુપિતો રાજા નારાચં તુ સમાદદે ।
છિન્નઃ સ તુ ક્રુધા મુક્તૈર્વત્સદંતૈઃ સભારતૈઃ

છિન્ને તસ્મિઞ્છરે રાજા કોપાદન્યં સમાદદે ।
છિનત્તિ યાવત્સ શરં તાવલ્લગ્નો હૃદિ ક્ષતઃ

મૂર્ચ્છાં પ્રાપ મહાતેજાઃ પુષ્કલો મહદદ્ભુતમ્ ।
યુદ્ધં વિધાય સુમહદ્રાજ્ઞા સહ મહામતિઃ

પુષ્કલે પતિતે રાજા શત્રુઘ્નઃ શત્રુતાપનઃ ।
સુરથં પ્રતિ સંક્રુદ્ધો જગામ સ્યંદનસ્થિતઃ

ઉવાચ સુરથં ભૂપં રામભ્રાતા મહાબલઃ ।
ત્વયા મહત્કૃતં કર્મ યદ્બદ્ધઃ પવનાત્મજઃ

પુષ્કલોઽપિ મહાવીરસ્તથાન્યે મમ સૈનિકાઃ ।
પાતિતાઃ પ્રધને ઘોરે મહાબલપરાક્રમાઃ

ઇદાનીં તિષ્ઠ મદ્વીરાન્પાતયિત્વા રણાંગણે ।
કુત્ર યાસ્યસિ ભૂમીશ સહસ્વ મમ સાયકાન્

ઇત્થમાશ્રુત્ય વીરસ્ય ભાષિતં સુરથો બલી ।
જગાદ રામપાદાબ્જં દધચ્ચેતસિ શોભનમ્

મયા તે પાતિતાઃ સંખ્યે વીરા મારુતજોન્મુખાઃ ।
ઇદાનીં પાતયિષ્યામિ ત્વામપિ પ્રધનાંગણે

સ્મરસ્વ રામં યો વીરઃ સ્વમાગત્ય પ્રરક્ષતિ ।
અન્યથા જીવિતં નાસ્તિ મત્પુરઃ શત્રુતાપન

ઇત્યુક્ત્વા બાણસાહસ્રૈસ્તં જઘાન મહીપતિઃ ।
શત્રુઘ્નં શરસંઘાતપંજરે ન્યદધાત્પરમ્

શત્રુઘ્નઃ શરસંઘાતં મુંચંતં વહ્નિદૈવતમ્ ।
અસ્ત્રં મુમોચ દાહાર્થં શરાણાં નતપર્વણામ્

તદસ્ત્રં મુક્તમાલોક્ય રાજા વૈ સુરથો મહાન્ ।
વારુણાસ્ત્રેણ શમયન્વિવ્યાધ શરકોટિભિઃ

તદા તદ્યોગિનીદત્તમસ્ત્રં ધનુષિ સંદધે ।
મોહનં સર્વવીરાણાં નિદ્રાપ્રાપકમદ્ભુતમ્

તન્મોહનં મહાસ્ત્રં સ વીક્ષ્ય રાજા હરિંસ્મરન્ ।
જગાદ શત્રુઘ્નમયં સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદઃ

મોહિતસ્ય મમ શ્રીમદ્રામસ્ય સ્મરણેન હ ।
નાન્યન્મોહનમાભાતિ મમાપિ ભયતાપદમ્

ઇત્યુક્તવતિ વીરે તુ મુમોચ સ મહાસ્ત્રકમ્ ।
તેન બાણેન સંછિન્નં પપાત રણમંડલે

તન્મોહનં મહાસ્ત્રં તુ નિષ્ફલં વીક્ષ્ય ભૂમિપે ।
અત્યંતં વિસ્મયં પ્રાપ્ય બાણં ધનુષિ સંદધે

લવણો યેન નિહતો મહાસુરવિમર્દનઃ ।
તં બાણં ચાપ આધત્ત ઘોરં કાન્ત્યાનલપ્રભમ્

તં વીક્ષ્ય રાજા પ્રોવાચ બાણોઽયમસતાં હૃદિ ।
લગતે રામભક્તસ્ય સંમુખેઽપિ ન ભાત્યસૌ

ઇત્યેવં ભાષમાણં તુ બાણેનાનેન શત્રુહા ।
વિવ્યાધ હૃદયે ક્ષિપ્રં વહ્નિજ્વાલાસમપ્રભમ્

તેન બાણેન દુઃખાર્તો મહાપીડાસમન્વિતઃ ।
રથોપસ્થે ક્ષણં મૂર્ચ્છામવાપ પરતાપનઃ

સ ક્ષણાત્તાં વ્યથાં તીર્ત્વા જગાદ રિપુમગ્રતઃ ।
સહસ્વૈકં પ્રહારં મે કુત્ર યાસિ મમાગ્રતઃ

એવમુક્ત્વા મહાસંખ્યે બાણમાધત્ત સાયકે ।
જ્વાલામાલાપરીતાંગં સ્વર્ણપુંખસમન્વિતમ્

સ બાણો ધનુષો મુક્તઃ શત્રુઘ્નેન પથિસ્થિતઃ ।
છિન્નોઽપ્યગ્રફલેનાશુ હૃદયે સમપદ્યત

તેન બાણેન સંમૂર્છ્ય પપાત સ્યંદનોપરિ ।
તતો હાહાકૃતં સૈન્યં ભગ્નં સર્વં પરાદ્રવત્

સુરથો જયમાપેદે સંગ્રામે રામસેવકઃ ।
દશવીરા દશસુતૈર્મૂર્ચ્છિતાઃ પતિતાઃ ક્વચિત્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખણ્ડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે સુરથવિજયોનામ દ્વિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ