પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.4

વાત્સ્યાયન ઉવાચ।
ભુજગાધીશ્વરેશાન ધરાભારધરક્ષમ ।
શૃણ્વેકં સંશયં મહ્યં કૃપયા કથયસ્વ તમ્

રઘુનાથસ્ય ગમનં વનં પ્રતિ યદા હ્યભૂત્ ।
તદા પ્રભૃતિ દેહેન સ્થિતા શૂન્યેન ચેતસા

તદ્વિપ્રયોગવિધુરા કૃશદેહાતિદુઃખિતા ।
સુમુખાન્મંત્રિણઃ શ્રુત્વા રઘુનાથં સમાગતમ્

કથં જહર્ષ કિમભૂત્કીદૃશં તત્ર ચિહ્નિતમ્ ।
રામચંદ્રસ્ય સંદેશહર્તારં કિમુવાચ સા

એતન્મે સંશયં છિંધિ રઘુનાથગુણોદયમ્ ।
યથાવચ્છૃણ્વતે મહ્યં કથયસ્વ પ્રસાદતઃ

શેષ ઉવાચ ।
સાધુપૃષ્ટં મહાભાગ દ્વિજવર્યપુરસ્કૃત ।
તન્મે નિગદતઃ સાક્ષાચ્છૃણુષ્વૈકમનાઃ કિલ

સા વૈ તદ્વદનાંભોજ ચ્યુતં રામાગમામૃતમ્ ।
પીત્વા પીત્વા બભૂવાહો સ્થગિતાંગેન વિહ્વલા

કિં મે સ્વપ્નો વિમૂઢાયાઃ કિં વા ભ્રમકરં વચઃ ।
મમવૈ મંદભાગ્યાયાઃ કથં રામેક્ષણં પુનઃ

બહુના તપસા કૃત્વા પ્રાપ્તોઽયં વૈ સુતઃ શિશુઃ ।
કેનચિન્મમ પાપેન વિપ્રયોગં ગતઃ પુનઃ

સુમંત્રિન્કુશલી રામઃ સીતાલક્ષ્મણસંયુતઃ ।
કથં માં સ્મરતે વીરો વનચારી સુદુઃખિતામ્

ઇતિ સા વિલલાપોચ્ચૈ રઘુનાથસ્મૃતિં ગતા ।
ન નિવેદ નિજં કિંચિત્પરકીયં વિમોહિતા ।
સુમુખોઽપિ તથા દૃષ્ટ્વા દુઃખિતાં માતરં ભૃશમ્

વીજયામાસ વાસોગ્રૈઃ સંજ્ઞામાપ ચ સા પુનઃ ।
ઉવાચ જનનીં સૌમ્યં વચોહર્ષકરં મુહુઃ

રઘુનાથાગમસ્માર હૃષ્ટાં તાં વ્યદધાત્પુનઃ ।
માતર્વિદ્ધિ ગૃહં પ્રાપ્તં રઘુનાથં સલક્ષ્મણમ્

સીતયા સહિતં પશ્ય ચાશીર્ભિરભિયુંક્ષ્વ ચ ।
ઇતિ તથ્યં વચઃ શ્રુત્વા સુમુખેન પ્રભાષિતમ્

યાદૃશં હર્ષમાપેદે તાદૃશં વેદ્મ્યહં નહિ ।
ઉત્થાય ચાજિરે પ્રાપ્તા રોમાંચિતતનૂરુહા

હર્ષવિહ્વલિતાંગ્યશ્રુ મુંચંતી રામમૈક્ષત ।
તાવત્સ રામો રાજેંદ્રો નરયાનમધિશ્રિતઃ

પ્રાપ્તઃ સ્વમાતુર્ભવનં કૈકેય્યાઃ સુનયઃ પુરઃ ।
કૈકેય્યપિ ત્રપાભારનમ્રા રામં પુરઃસ્થિતમ્

નોવાચ કિંચિન્મહતીં ચિંતાં પ્રાપ્તવતી મુહુઃ ।
સૂર્યવંશધ્વજો રામો માતરં વીક્ષ્ય લજ્જિતામ્

ઉવાચ સાંત્વયંસ્તાં ચ વાક્યૈર્વિનયમિશ્રિતૈઃ ।
શ્રીરામ ઉવાચ।
માતર્મયા વનં ગત્વા સર્વમાચરિતં તથા

અધુના કરવૈ કિં વા ત્વદાજ્ઞાતો જનન્યહો ।
મયા ન્યૂનં કૃતં નાસ્તિ કથં માં નેક્ષ્યસે પુનઃ

આશીર્ભિરભિનંદ્યૈનં ભરતં માં ચ વીક્ષય ।
ઇતિ શ્રુત્વાપિ તદ્વાક્યં સા નમ્રવદનાનઘ

શનૈઃ શનૈઃ પ્રત્યુવાચ રામ ગચ્છ સ્વમાલયમ્ ।
રામોઽપિ શ્રુત્વા વચનં જનન્યાઃ પુરુષોત્તમઃ

નમસ્કૃત્ય યયૌ ગેહં સુમિત્રાયાઃ કૃપાનિધિઃ ।
સુમિત્રા પુત્રસહિતં રામં દૃષ્ટ્વા મહામનાઃ

ચિરંજીવ ચિરંજીવ હ્યાશીર્ભિરિતિ ચાભ્યધાત્ ।
માતુશ્ચ રામભદ્રોઽપિ ચરણૌ પ્રણિપત્ય ચ

પરિષ્વજ્ય મુદાયુક્તો જગાદ વચનં પુનઃ ।
રત્નગર્ભે મમ ભ્રાત્રા કેનાપિ ન કૃતં તથા

યથાયમકરોદ્ધીમાન્મમદુઃખાપનોદનમ્

રાવણેન હૃતા સીતા મયા યત્પ્રાપ્યતે પુનઃ ।
માતસ્તત્સર્વમાવિદ્ધિ લક્ષ્મણસ્ય વિચેષ્ટિતમ્

દત્તામાશિષમાગૃહ્ય શિરસાયં સુમિત્રયા ।
નિજમાતુશ્ચ ભવનં પ્રયયૌ વિબુધૈર્વૃતઃ

માતરં વીક્ષ્ય હૃષિતાં નિજદર્શનલાલસામ્ ।
સ્વયાનાદવરુહ્યાશુ ચરણાવગ્રહીદ્ધરિઃ

માતા તદ્દર્શનોત્કંઠા વિહ્વલીકૃતમાનસા ।
પરિષ્વજ્ય પરિષ્વજ્ય રામં મુદમવાપ સા

શરીરે રોમહર્ષોઽભૂદ્ગદ્ગદા વાગભૂત્તદા ।
હર્ષાશ્રૂણિ તુ સોષ્ણાનિ પ્રવાહં પ્રાપુરાપદાત્

જનનીં વીક્ષ્ય વિનયી તાટંકદ્વયવર્જિતામ્ ।
કરાકલ્પ પદાકલ્પરહિતાં બિભ્રતીં તનુમ્

કિંચિત્સ્વદર્શનાદ્ધૃષ્ટાં કૃશાંગીં તાં સ શોકભાક્ ।
દુઃખસ્ય સમયો નાયમિતિ મત્વા જગાદ તામ્

શ્રીરામ ઉવાચ।
માતર્મયા ત્વચ્ચરણૌ ચિરકાલં ન સેવિતૌ ।
તતઃ ક્ષમસ્વાપરાધં ભાગ્યહીનસ્ય વૈ મમ

યે પુત્રા માતાપિત્રોર્ન શુશ્રૂષાયાં સમુત્સુકાઃ ।
તે મંતવ્યાઃ પરા માતઃ કીટકા રેતસો ભવાઃ

કિં કુર્વે જનકાજ્ઞાતો ગતો વૈ દંડકં વનમ્ ।
તત્રાપિ ત્વત્કૃપાપાંગાત્તીર્ણોઽસ્મિ દુઃખસાગરમ્

રાવણેન હૃતા સીતા લંકાયાં ગમિતા પુનઃ ।
ત્વત્કૃપાતો મયા લબ્ધા તં હત્વા રાક્ષસેશ્વરમ્

સીતેયં ત્વચ્ચરણયોઃ પતિતા વૈ પતિવ્રતા ।
સંભાવયાશુ ચકિતાં ત્વત્પાદાર્પિતમાનસામ્

ઇતિ શ્રુત્વા તુ તદ્વાક્યં પાદયોઃ પતિતાં સ્નુષામ્ ।
આશીર્ભિરભિયુજ્યૈનાં બભાષે તાં પતિવ્રતામ્

સીતે સ્વપતિના સાર્દ્ધં ચિરં વિલસ ભામિનિ ।
પુત્રૌ પ્રસૂય ચ કુલં સ્વકં પાવય પાવને

ત્વત્સદૃશ્યઃ પતિપરાઃ પતિદુઃખસુખાનુગાઃ ।
ભવંતિ દુઃખભાગિન્યો ન હિ સત્યં જગત્ત્રયે

વિદેહપુત્રિ સ્વકુલં ત્વયા પાવિતમાત્મના ।
રામપાદાબ્જયુગલમનુયાંત્યા મહાવનમ્

કિં ચિત્રં યત્પુમાંસસ્તુ વૈરિકોટિપ્રભંજનાઃ ।
યેષાં ગેહે સતી ભાર્યા સ્વપતિપ્રિયવાઞ્છિકા

ઇત્યુક્ત્વા રઘુનાથસ્ય ભાર્યામંચિતલોચનામ્ ।
તૂષ્ણીં બભૂવ હૃષિતા પ્રહૃષ્ટસ્વતનૂરુહા

અથ ભ્રાતાસ્ય ભરતઃ પિત્રા દત્તં નિજં મહત્ ।
રાજ્યં નિવેદયામાસ રામચંદ્રાય ધીમતે

મંત્રિણસ્તે પ્રહૃષ્ટાંગા દૈવજ્ઞાન્મંત્રકોવિદાન્ ।
આહૂય સુમુહૂર્તંતે પપ્રચ્છુઃ પરમાદરાત્

શુભે મુહૂર્તે સુદિને શુભનક્ષત્રસંયુતે ।
અભિષેકં મહારાજ્યે કારયામાસુરુદ્યતાઃ

સપ્તદ્વીપવતીં પૃથ્વીં વ્યાઘ્રચર્મણિ સુંદરે ।
લિખિત્વોપરિ રાજેંદ્રો મહારાજોધિતસ્થિવાન્

તદ્દિનાદેવ સાધૂનાં મનાંસિ પ્રમુદં યયુઃ ।
દુષ્ટાનાં ચેતસો ગ્લાનિરભવત્પરતાપિનામ્

સ્ત્રિયસ્તુ પતિભક્ત્યા ચ પતિવ્રતપરાયણાઃ ।
મનસાપિ કદા પાપં નાચરંતિ જના મુને

દૈત્યાદેવાસ્તથા નાગા યક્ષાસુરમહોરગાઃ ।
સર્વે ન્યાયપથે સ્થિત્વા રામાજ્ઞાં શિરસા દધુઃ

પરોપકરણેયુક્તાઃ સ્વધર્મસુખનિર્વૃતાઃ ।
વિદ્યાવિનોદગમિતા દિનરાત્રિક્ષણાઃ શુભાઃ

વાતોઽપિ માર્ગસંસ્થાનાં બલાન્નાહરતે મહાન્ ।
વાસાંસ્યપિ તુ સૂક્ષ્માણિ તત્ર ચૌરકથા નહિ

ધનદો હ્યર્થિનાં રામઃ કારુણ્યશ્ચ કૃપાનિધિઃ ।
ભ્રાતૃભિઃ સહિતો નિત્યં ગુરુદેવસ્તુતિં વ્યધાત્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે રઘુવરસ્ય રાજ્યાભિષેકોનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ