પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.26

શેષ ઉવાચ।
શત્રુઘ્નસ્તદ્બલં દૃષ્ટ્વા ભીષણાકૃતિમેઘવત્ ।
હસ્ત્યશ્વરથપાદાતૈર્બહુભિઃ પરિવારિતમ્

સુમતિં પ્રત્યુવાચેદં વચોગંભીરશબ્દયુક્ ।
નાનાવાક્યવિચારજ્ઞૈઃ પંડિતૈઃ પરિસેવિતઃ

શત્રુઘ્ન ઉવાચ।
સુમતે કસ્ય નગરં પ્રાપ્તો મે હયસત્તમઃ ।
બલમેતન્નિરીક્ષેહં પયોદધિતરંગવત્

કસ્યૈતદ્બલમુદ્ધર્ષં ચતુરંગસમન્વિતમ્ ।
પુરતો ભાતિ યુદ્ધાય સમુપસ્થિતમાદરાત્

એતત્સર્વં સમાચક્ષ્વ યથાવત્પૃચ્છતો મમ ।
યજ્જ્ઞાત્વા યુદ્ધસંસ્થાયૈ નિર્દિશામિ સ્વકાન્ભટાન્

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય સુમતિઃ શુભબુદ્ધિમાન્ ।
ઉવાચ વચનં પ્રીતઃ શત્રુઘ્નં વૈરિતાપનમ્

સુમતિરુવાચ।
ચક્રાંકા નગરી રાજન્વર્તતે સવિધે શુભા ।
યસ્યાં સંતિ નરાઃ પાપરહિતા વિષ્ણુભક્તિતઃ

તસ્યાઃ પુર્યાઃ પતિરયં સુબાહુર્ધર્મવિત્તમઃ ।
તવાયં પુરતો ભાતિ પુત્રપૌત્રસમાવૃતઃ

સ્વદારનિરતો નિત્યં પરદારપરાઙ્મુખઃ ।
વિષ્ણોઃ કથાસ્ય કર્ણસ્થાના પરાર્થપ્રકાશિની

પરસ્વં ન સમાદત્તે ષષ્ઠાંશાદધિકં નૃપઃ ।
બ્રાહ્મણા વિષ્ણુભક્ત્યૈવ પૂજ્યંતે તેન ધર્મિણા

નિત્યં સેવારતો વિષ્ણુપાદપદ્મમધુવ્રતઃ ।
એષ સ્વધર્મનિરતઃ પરધર્મપરાઙ્મુખઃ

એતસ્ય બલતુલ્યં હિ ન વીરાણાં બલં ક્વચિત્ ।
પુત્રસ્ય પતનં શ્રુત્વા રોષશોકસમાકુલઃ

ચતુરંગસમેતોઽયં યુદ્ધાય સમુપસ્થિતઃ ।
તવાપિ વીરા બહવો લક્ષ્મીનિધિમુખા અમૂન્

જેષ્યંતિ શસ્ત્રસંઘેન નિર્દિશાશુ પરં હિ તાન્ ।
શત્રુઘ્નસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ સ્વભટાન્વરાન્

રણપ્રાપ્તિભવોદ્ધર્ષપૂરપૂરિતમાનસાન્ ।
ક્રૌંચવ્યૂહોઽદ્ય રચિતઃ સુબાહુપરિસૈનિકૈઃ

મુખપક્ષસ્થિતા યોધાસ્તાન્કો ભેત્સ્યતિ શસ્ત્રવિત્ ।
યસ્ય ભેદે નિજા શક્તિર્યો વીર વિજયોદ્યતઃ

સ ગૃહ્ણાતુ મદીયાદ્ધિ પાણિપદ્માચ્ચ વીટકમ્ ।
તદા લક્ષ્મીનિધિર્વીરો જગ્રાહ ક્રૌંચભેદને

સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રવિદ્વીરૈર્બહુભિઃ પરિવારિતઃ ।
ઉવાચ વચનં રાજન્યાસ્યેઽહં ક્રૌંચભેદને

ભાર્ગવઃ પૂર્વમેવાસીત્ક્રૌંચભેત્તા તથા હ્યહમ્ ।
તથાન્યં વીરમાવોચત્કોઽસ્ય સાર્ધં ગમિષ્યતિ

પુષ્કલઃ પૃષ્ઠતસ્તસ્ય યાતું ચક્રે મતિં તતઃ ।
રિપુતાપો નીલરત્ન ઉગ્રાશ્વો વીરમર્દનઃ

સર્વે શત્રુઘ્નસંદેશાદ્યયુસ્તત્ક્રૌંચભેદને ।
શત્રુઘ્નોઽપિ રથસ્થશ્ચ સર્વાયુધધરઃ પરઃ

પૃષ્ઠતોઽસ્ય પરીયાય બહુભિઃ સૈનિકૈર્વૃતઃ ।
તદા પ્રચલિતૌ દૃષ્ટાવન્યોન્યબલવારિધી

પ્રલયં કર્તુમુદ્યુક્તૌ જગતઃ સુતરંગિણૌ ।
તદા ભેર્યઃ સમાજઘ્નુરુભયોઃ સેનયોર્દૃઢાઃ

રણભેર્યઃ શંખનાદાઃ શ્રૂયંતે તત્ર તત્ર હ ।
હેષંતે વાજિનસ્તત્ર ગર્જંતિ દ્વિરદા ભૃશમ્

હું હું કુર્વંતિ વીરાગ્ર્યા નદંતિ રથનેમયઃ ।
તત્ર પ્રકુપિતાઃ શૂરાઃ સુબાહુબલદર્પિતાઃ

છિંધિ ભિંધીતિ ભાષંતો દૃશ્યંતે બહવો રણે ।
એવંભૂતે રણોદ્યુક્તે સૈન્યે શત્રુઘ્નવૈરિણોઃ

મુખસંસ્થં સુકેતું તં લક્ષ્મીનિધિરુવાચ હ ।
લક્ષ્મીનિધિરુવાચ।
જનકસ્ય સુતં વિદ્ધિ લક્ષ્મીનિધિરિતિ સ્મૃતમ્

સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકુશલં સર્વયુદ્ધવિશારદમ્ ।
મુંચાશ્વં રામચંદ્રસ્ય સર્વદાનવદંશિતુઃ

નોચેન્મદ્બાણનિર્ભિન્નો યાસ્યસે યમસાદનમ્ ।
ઇતિ બ્રુવંતં વીરાગ્ર્યં સુકેતુઃ સહસા ત્વરન્

સજ્યં ચાપં વિધાયાશુ બાણાન્મુંચન્સ્થિરોઽભવત્ ।
તે બાણાઃ શિતપર્વાણઃ સ્વર્ણપુંખાઃ સમંતતઃ

દૃશ્યંતે વ્યાપિનસ્તત્ર રણમધ્યે સુદુર્ભરાઃ ।
તદ્બાણજાલં તરસા નિહત્ય ।
લક્ષ્મીનિધિશ્ચાપમથા તતજ્યમ્ ।
વિધાય તસ્યોરસિ બાણષટ્કં ।
મુમોચ તીક્ષ્ણં શિતપર્વશોભિતમ્

તદ્બાણાઃ સુભુજભ્રાતુર્હૃદયં સંવિદાર્ય ચ ।
ગતાસ્તે ભુવિ દૃશ્યંતે રુધિરાક્તા મલીમસાઃ

તદ્બાણભિન્નહૃદયઃ સુકેતુઃ કોપપૂરિતઃ ।
જઘાનશરવિંશત્યા તીક્ષ્ણયા નતપર્વયા

ઉભૌ બાણવિભિન્નાંગાવુભૌ ક્ષતજવિપ્લુતૌ ।
સૈનિકૈઃ પરિદૃશ્યંતે કિંશુકાવિવ પુષ્પિતૌ

મુંચંતૌ બાણકોટીશ્ચ સંદધંતૌ ત્વરા શરાન્ ।
ન કેનાપિ વિલક્ષ્યેતે લઘુહસ્તૌ મહાબલૌ

કુંડલીકૃત સચ્ચાપૌ વર્ષંતૌ બાણધારયા ।
નવાંબુદાવિવ દિવિ શક્રનિર્દેશકારિણૌ

તયોર્બાણા ગજાન્વાહાન્નરાઞ્છૂરાન્વિમસ્તકાન્ ।
કુર્વંતઃ કેવલં દૃષ્ટા ન ચ સંધાનમોક્ષયોઃ

પૃથિવી સુભટૈઃ પૂર્ણા સકિરીટૈઃ સકુંડલૈઃ ।
ધનુર્બાણકરૈ રોષસંદષ્ટાધરયુગ્મકૈઃ

તયોઃ પ્રયુદ્ધ્યતોર્દર્પાત્સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રવેદિનોઃ ।
યુદ્ધં સમભવદ્ઘોરં દેવવિસ્માપનં મહત્

સંમર્દોઽભવદત્યંતં વીરકોટિવિદારણઃ ।
ન કેનચિત્ક્વચિદ્દૃષ્ટં શરજાલાંતરેંઽબરમ્

તસ્મિંસ્તુ સમયે લક્ષ્મીનિધિર્વીરોઽરિમર્દનઃ ।
બાણાંશ્ચાપે સમાધત્ત વસુસંખ્યાન્દૃઢાઞ્છિતાન્

ચતુર્ભિસ્તુરગાન્વીરઃ સુકેતોરનયત્ક્ષયમ્ ।
એકેન ધ્વજમત્યુગ્રં ચિચ્છેદ તરસા હસન્

એકેન સારથેઃ કાયાચ્છિરોભૂમાવપાતયત્ ।
એકેન ચાપં સગુણમચ્છિનદ્રોષપૂરિતઃ

એકેન હૃદિ વિવ્યાધ સુકેતોર્વેગવાન્નૃપઃ ।
તત્કર્માદ્ભુતમુદ્વીક્ષ્ય વીરા વિસ્મયમાયયુઃ

સચ્છિન્નધન્વા વિરથો હતાશ્વો હતસારથિઃ ।
મહતીં સ ગદાં ધૃત્વા યોદ્ઘુકામોઽભ્યુપેયિવાન્

તમાયાંતં સમાલક્ષ્ય ગદાયુદ્ધવિશારદમ્ ।
મહત્યા ગદયા યુક્તં રથાદવતતાર સઃ

ગદામાદાય મહતીં સર્વાયસવિનિર્મિતામ્ ।
જાતરૂપવિચિત્રાંગીં સર્વશોભાપુરસ્કૃતામ્

લક્ષ્મીનિધિર્ભૃશં ક્રુદ્ધઃ સુકેતોર્વક્ષસિ ત્વરન્ ।
તાડયામાસ હૃદયે ગદાં વજ્રાગ્નિસન્નિભામ્

ગદયા તાડિતો વીરો નાકંપત મહામુને ।
મદોન્મત્તો યથા દંતી બાલેન સ્રગ્ભિરાહતઃ

ઉવાચ તં સ વીરાગ્ર્યો નૃપં લક્ષ્મીનિધિં તદા ।
સહસ્વૈકં પ્રહારં મે યદિ શૂરઃ પરંતપ

ઇત્યુક્ત્વા તાડયામાસ લલાટે ગદયા ભૃશમ્ ।
ગદયા તાડિતો ભાલેઽસૃગ્વમન્કુપિતો ભૃશમ્

મૂર્ધ્નિ તં તાડયામાસ ગદયા કાલરૂપયા ।
સુકેતુરપિ તં સ્કંધે તાડયામાસ ધર્મવિત્

એવં ભૃશં પ્રકુપિતૌ ગદાયુદ્ધવિશારદૌ ।
ગદાયુદ્ધં પ્રકુર્વાણૌ પરસ્પરજયૈષિણૌ

અન્યોન્યાઘાતવિમતૌ પરસ્પરવધોદ્યતૌ ।
ન કોપિ તત્ર હીયેત ન કો જીયેત સંયુગે

મૂર્ધ્નિ ભાલે તથા સ્કંધે હૃદિ ગાત્રેષુ સર્વતઃ ।
રુધિરૌઘ પરિક્લિન્નૌ મહાબલપરાક્રમૌ

તદા લક્ષ્મીનિધિઃ ક્રુદ્ધો ગદામુદ્યમ્ય વેગવાન્ ।
જગામ પ્રબલં હંતું હૃદિ રાજાનુજં બલી

તમાયાંતમથાલોક્ય સ્વગદાં મહતીં દધત્ ।
યયૌ તં તરસા હંતું રાજભ્રાતા બલાદ્બલમ્

ગદાં તેન વિનિક્ષિપ્તાં સ્વકરે ધૃતવાનયમ્ ।
તયૈવ ગદયા તસ્ય હૃદિ જઘ્ને મહાબલઃ

સ્વગદાં તેન વૈ નીતાં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મીનિધિર્નૃપઃ ।
બાહુયુદ્ધેન તં યોદ્ધુમિયેષ બલવત્તમમ્

તદા રાજાનુજઃ ક્રુદ્ધો બાહુભ્યામુપગૃહ્ય તમ્ ।
યુયુધે સર્વયુદ્ધસ્ય જ્ઞાતાવીરેષુ સત્તમઃ

તદા લક્ષ્મીનિધિસ્તસ્ય હૃદિ જઘ્ને સ્વમુષ્ટિના ।
તદા સોપિ શિરસ્યેનં મુષ્ટિમુદ્યમ્ય ચાહનત્

મુષ્ટિભિર્વજ્રસંકાશૈસ્તલસ્ફોટૈશ્ચ દારુણૈઃ ।
અન્યોન્યં જઘ્નતુઃ ક્રુદ્ધૌ સંદષ્ટાધરપલ્લવૌ

મુષ્ટી મુષ્ટિ દંતા દંતિ કચા કચિ નખા નખિ ।
ઉભયોરભવદ્યુદ્ધં તુમુલં રોમહર્ષણમ્

તદા પ્રકુપિતો ભ્રાતા નૃપતેશ્ચ રણે નૃપમ્ ।
ગૃહીત્વા ભ્રામયિત્વાથ પાતયામાસ ભૂતલે

લક્ષ્મીનિધિઃ કરે ગૃહ્ય તં નૃપાનુજમુચ્ચકૈઃ ।
ભ્રામયિત્વા શતગુણં ગજોપસ્થે જઘાન તમ્

સ તદા પતિતો ભૂમૌ સંજ્ઞાં પ્રાપ્ય ક્ષણાદનુ ।
તથૈવ ભ્રામયામાસ વ્યોમ્નિ વેગેન વિક્રમી

એવં પ્રયુધ્યમાનૌ તૌ બાહુયુદ્ધં ગતૌ પુનઃ ।
પાદે પાદં કરે પાણિં હૃદિ હૃદ્વદને મુખમ્

એવં પરસ્પરં શ્લિષ્ટૌ પરસ્પરવધૈષિણૌ ।
ઉભાવપિ પરાક્રાંતાવુભાવપિ મુમૂર્ચ્છતુઃ

તદ્દૃષ્ટ્વા વિસ્મયં પ્રાપ્તાઃ પ્રશશંસુઃ સહસ્રશઃ ।
ધન્યો લક્ષ્મીનિધિર્ભૂપો ધન્યો રાજાનુજો બલી

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે ગદાયુદ્ધંનામ ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ