પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.20

સુમતિરુવાચ।
અથ પ્રયાતે ભૂપાલે સર્વલોકસમન્વિતે ।
મહાભાગૈર્વૈષ્ણવૈશ્ચ ગાયકૈઃ કૃષ્ણકીર્તનમ્

શુશ્રાવાસૌ મહારાજો માર્ગે ગોવિંદકીર્તનમ્ ।
જય માધવ ભક્તાનાં શરણ્ય પુરુષોત્તમ

માર્ગે તીર્થાન્યનેકાનિ કુર્વન્પશ્યન્મહોદયમ્ ।
તાપસબ્રાહ્મણાત્તેષાં મહિમાનમથા શૃણોત્

વિચિત્રવિષ્ણુવાર્તાભિર્વિનોદિતમના નૃપઃ ।
માર્ગેમાર્ગે મહાવિષ્ણું ગાપયામાસ ગાયકાન્

દીનાંધકૃપણાનાં ચ પંગૂનાં વાસનોચિતમ્ ।
દાનં દદૌ મહારાજો બુદ્ધિમાન્વિજિતેંદ્રિયઃ

અનેકતીર્થવિરજમાત્માનં ભવ્યતાં ગતમ્ ।
કુર્વન્યયૌ સ્વીયલોકૈર્હરિધ્યાનપરાયણઃ

નૃપો ગચ્છન્દદર્શાગ્રે નદીં પાપપ્રણાશિનીમ્ ।
ચક્રાંકિતગ્રાવયુતાં મુનિમાનસ નિર્મલામ્

અનેકમુનિવૃંદાનાં બહુશ્રેણિવિરાજિતામ્ ।
સારસાદિપતત્રીણાં કૂજિતૈરુપશોભિતામ્

દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ વિપ્રાગ્ર્યં તાપસં ધર્મકોવિદમ્ ।
અનેકતીર્થમાહાત્મ્ય વિશેષજ્ઞાનજૃંભિતમ્

સ્વામિન્કેયં નદી પુણ્યા મુનિવૃન્દનિષેવિતા ।
કરોતિ મમ ચિત્તસ્ય પ્રમોદભરનિર્ભરમ્

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય રાજરાજસ્ય ધીમતઃ ।
વક્તું પ્રચક્રમે વિદ્વાંસ્તીર્થમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ।
ગંડકીયં નદી રાજન્સુરાસુરનિષેવિતા ।
પુણ્યોદકપરીવાહ હતપાતકસંચયા

દર્શનાન્માનસં પાપં સ્પર્શનાત્કર્મજં દહેત્ ।
વાચિકં સ્વીય તોયસ્ય પાનતઃ પાપસંચયમ્

પુરા દૃષ્ટ્વા પ્રજાનાથઃ પ્રજાઃ સર્વા વિપાવનીઃ ।
સ્વગંડવિપ્રુષોનેક પાપઘ્નીં સૃષ્ટવાનિમામ્

એનાં નદીં યે પુણ્યોદાં સ્પૃશંતિ સુતરંગિણીમ્ ।
તે ગર્ભભાજો નૈવ સ્યુરપિ પાપકૃતો નરાઃ

અસ્યાં ભવા યે ચાશ્માનશ્ચક્રચિહ્નૈરલંકૃતાઃ ।
તે સાક્ષાદ્ભગવંતો હિ સ્વસ્વરૂપધરાઃ પરાઃ

શિલાં સંપૂજયેદ્યસ્તુ નિત્યં ચક્રયુતાં નરઃ ।
ન જાતુ સ જનન્યા વૈ જઠરં સમુપાવિશેત્

પૂજયેદ્યો નરો ધીમાઞ્છાલગ્રામશિલાં વરામ્ ।
તેનાચારવતા ભાવ્યં દંભલોભવિયોગિના

પરદાર પરદ્રવ્યવિમુખેન નરેણ હિ ।
પૂજનીયઃ પ્રયત્નેન શાલગ્રામઃ સચક્રકઃ

દ્વારવત્યાં ભવં ચક્રં શિલા વૈ ગંડકીભવા ।
પુંસાં ક્ષણાદ્ધરત્યેવ પાપં જન્મશતાર્જિતમ્

અપિ પાપસહસ્રાણાં કર્તા તાવન્નરો ભવેત્ ।
શાલગ્રામશિલાતોયં પીત્વા પૂતો ભવેત્ક્ષણાત્

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રો વેદપથિ સ્થિતઃ ।
શાલગ્રામં પૂજયિત્વા ગૃહસ્થો મોક્ષમાપ્નુયાત્

ન જાતુ ચિત્સ્ત્રિયા કાર્યં શાલગ્રામસ્ય પૂજનમ્ ।
ભર્તૃહીનાથ સુભગા સ્વર્ગલોકહિતૈષિણી

મોહાત્સ્પૃષ્ટ્વાપિ મહિલા જન્મશીલગુણાન્વિતા ।
હિત્વા પુણ્યસમૂહં સા સત્વરં નરકં વ્રજેત્

સ્ત્રીપાણિમુક્તપુષ્પાણિ શાલગ્રામશિલોપરિ ।
પવેરધિકપાતાનિ વદંતિ બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

ચંદનં વિષસંકાશં કુસુમં વજ્રસંનિભમ્ ।
નૈવેદ્યં કાલકૂટાભં ભવેદ્ભગવતઃ કૃતમ્

તસ્માત્સર્વાત્મના ત્યાજ્યં સ્ત્રિયા સ્પર્શઃ શિલોપરિ ।
કુર્વતી યાતિ નરકં યાવદિંદ્રાશ્ચતુર્દશ

અપિ પાપસમાચારો બ્રહ્મહત્યાયુતોઽપિ વા ।
શાલગ્રામશિલાતોયં પીત્વા યાતિ પરાં ગતિમ્

તુલસીચંદનં વારિ શંખો ઘંટાથ ચક્રકમ્ ।
શિલા તામ્રસ્ય પાત્રં તુ વિષ્ણોર્નામપદામૃતમ્

પદામૃતં તુ નવભિઃ પાપરાશિપ્રદાહકમ્ ।
વદંતિ મુનયઃ શાંતાઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદાઃ

સર્વતીર્થપરિસ્નાનાત્સર્વક્રતુસમર્ચનાત્ ।
પુણ્યં ભવતિ યદ્રાજન્બિંદૌ બિંદૌ તદદ્ભુતમ્

શાલગ્રામશિલા યત્ર પૂજ્યતે પુરુષોત્તમૈઃ ।
તત્ર યોજનમાત્રં તુ તીર્થકોટિસમન્વિતમ્

શાલગ્રામાઃ સમાઃ પૂજ્યાઃ સમેષુ દ્વિતયં નહિ ।
વિષમા એવ સંપૂજ્યા વિષમેષુ ત્રયં નહિ

દ્વારાવતી ભવં ચક્રં તથા વૈ ગંડકીભવમ્ ।
ઉભયોઃ સંગમો યત્ર તત્ર ગંગા સમુદ્રગા

રૂક્ષાઃ કુર્વંતિ પુરુષા નાયુઃ શ્રીબલવર્જિતાન્ ।
તસ્માત્સ્નિગ્ધા મનોહારિ રૂપિણ્યો દદતિ શ્રિયમ્

આયુષ્કામો નરો યસ્તુ ધનકામો હિ યઃ પુમાન્ ।
પૂજયન્સર્વમાપ્નોતિ પારલૌકિકમૈહિકમ્

પ્રાણાંતકાલે પુંસસ્તુ ભવેદ્ભાગ્યવતો નૃપ ।
વાચિ નામ હરેઃ પુણ્યં શિલા હૃદિ તદંતિકે

ગચ્છત્સુ પ્રાણમાર્ગેષુ યસ્ય વિશ્રંભતોઽપિ ચેત્ ।
શાલગ્રામશિલા સ્ફૂર્તિસ્તસ્ય મુક્તિર્ન સંશયઃ

પુરા ભગવતા પ્રોક્તમંબરીષાય ધીમતે ।
બ્રાહ્મણા ન્યાસિનઃ સ્નિગ્ધાઃ શાલગ્રામશિલાસ્તથા

સ્વરૂપત્રિતયં મહ્યમેતદ્ધિ ક્ષિતિમંડલે ।
પાપિનાં પાપનિર્હારં કર્તું ધૃતમુદં ચ તા

નિંદંતિ પાપિનો યે વા શાલગ્રામશિલાં સકૃત્ ।
કુંભીપાકે પચંત્યાશુ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

પૂજાં સમુદ્યતં કર્તું યો વારયતિ મૂઢધીઃ ।
તસ્ય માતાપિતાબંધુવર્ગા નરકભાગિનઃ

યો વા કથયતિ પ્રેષ્ઠં શાલગ્રામાર્ચનં કુરુ ।
સકૃતાર્થો નયત્યાશુ વૈકુંઠં સ્વસ્ય પૂર્વજાન્

અત્રૈવોદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
મુનયો વીતરાગાશ્ચ કામક્રોધવિવર્જિતાઃ

પુરા કીકટસંજ્ઞે વૈ દેશે ધર્મવિવર્જિતે ।
આસીત્પુલ્કસજાતીયો નરઃ શબરસંજ્ઞિતઃ

નિત્યં જંતુવધોદ્યુક્તઃ શરાસનધરો મુહુઃ ।
તીર્થં પ્રતિ યિયાસૂનાં બલાદ્ધરતિ જીવિતમ્

અનેકપ્રાણિહત્યાકૃત્પરસ્વે નિરતઃ સદા ।
સદા રાગાદિસંયુક્તઃ કામક્રોધાદિસંયુતઃ

વિચરત્યનિશં ભીમે વને પ્રાણિવધંકરઃ ।
વિષસંસક્તબાણાગ્ર રૂઢચાપગુણોદ્ધુરઃ

સૈકદા પર્યટન્વ્યાધઃ પ્રાણિમાત્રભયંકરઃ ।
કાલં પ્રાપ્તં ન જાનાતિ સમીપેઽપ્યુગ્રમાનસઃ

યમદૂતાસ્તુ સંપ્રાપ્તાઃ પાશમુદ્ગરપાણયઃ ।
તામ્રકેશા દીર્ઘનખા લંબદંષ્ટ્રા ભયાનકાઃ

શ્યામા લોહસ્યનિગડાન્બિભ્રતો મોહકારકાઃ ।
બધ્નંતુ પાપિનં હ્યેનં પ્રાણિમાત્રભયંકરમ્

કદાચિન્મનસા નાયં પ્રાણિમાત્રોપકારકઃ ।
પરદાર પરદ્રવ્ય પરદ્રોહપરાયણઃ

એતસ્ય જિહ્વાં મહતીમહં નિષ્કાસયામ્યતઃ ।
એકો વદતિ ચૈતસ્ય ચક્ષુરુત્પાટયામ્યહમ્

એકો વદતિ ચૈતસ્ય કરૌ કૃંતામિ પાપિનઃ ।
અન્યો વદત્યહં કર્ણૌ કર્તયામિ દુરાત્મનઃ

એવં વદંતઃ સુભૃશં દન્તૈર્દન્તનિપીડકાઃ ।
આગત્ય તં દુરાત્માનં સાયુધાસ્તસ્થુરુન્મદાઃ

એકો દૂતસ્તદા સર્પરૂપં ધૃત્વાદશત્પદે ।
સ દષ્ટમાત્રઃ સહસા ગતાસુઃ પર્યજાયત

તદા તં લોહપાશેન બદ્ધ્વા તે યમકિંકરાઃ ।
કશાભિસ્તાડયામાસુર્મુદ્ગરૈઃ પ્રાહરન્ક્રુધા

અહો દુષ્ટ દુરાત્મંસ્ત્વં કદાચિન્નાચરઃ શુભમ્ ।
મનસાપિ યતસ્ત્વાં વૈ ક્ષેપ્સ્યામો રૌરવેષુ ચ

ત્વઙ્માંસં વાયસા રૌદ્રા ભક્ષયિષ્યંતિ વૈ ક્રુધા ।
આજન્મતસ્તુ ભવતા ન કૃતં હરિસેવનમ્

ત્વયા કલત્રપુત્રાદ્યા દ્રોહં કૃત્વા સુપોષિતાઃ ।
ન કદાચિત્સ્મૃતો દેવઃ પાપહારી જનાર્દનઃ

તસ્માત્ત્વાં લોહશંકૌ વા કુંભીપાકે ચ રૌરવે ।
ધર્મરાજાજ્ઞયા સર્વે નેષ્યામો બહુતાડનૈઃ

એવમુક્ત્વા યદાનેતું સમૈચ્છન્યમકિંકરાઃ ।
તાવત્પ્રાપ્તો મહાવિષ્ણુચરણાબ્જપરાયણઃ

યમદૂતાસ્તદા દૃષ્ટા વૈષ્ણવેન મહાત્મના ।
પાશમુદ્ગરદંડાદિદુષ્ટાયુધધરા ગણાઃ

પુલ્કસં લોહનિગડૈર્બદ્ધ્વા યાતું સમુદ્યતાઃ ।
બન્ધ બન્ધ ગ્રસચ્છિન્ધિ ભિન્ધિ ભિન્ધીતિ વાદિનઃ

તદા કૃપાલુસ્તં પ્રેક્ષ્ય પદ્મનાભપરાયણઃ ।
અત્યંતકૃપયાયુક્તં ચેતસ્તત્ર તદાકરોત્

અસૌ મહાદુષ્ટ પીડાં મા યાતુ મમ સન્નિધૌ ।
મોચયામ્યહમદ્યૈવ યમદૂતેભ્ય એવ ચ

ઇતિ કૃત્વા મતિં તસ્મિન્કૃપાયુક્તો મુનીશ્વરઃ ।
શાલગ્રામશિલાં હસ્તે ગૃહીત્વાસ્ય ગતોંઽતિકે

તસ્ય પાદોદકં પુણ્યં તુલસીદલમિશ્રિતમ્ ।
મુખે વિનિક્ષિપન્કર્ણે રામનામ જજાપ હ

તુલસીં મસ્તકે તસ્ય ધારયામાસ વૈષ્ણવઃ ।
શિલાં હૃદિ મહાવિષ્ણોર્ધૃત્વા પ્રાહ સ વૈષ્ણવઃ

ગચ્છંતુ યમદૂતા વૈ યાતનાસુ પરાયણાઃ ।
શાલગ્રામશિલાસ્પર્શો દહતાત્પાતકં મહત્

ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિન્વૈ ગણા વિષ્ણોર્મહાદ્ભુતાઃ ।
આયયુસ્તસ્ય સવિધે શિલાસ્પર્શાદ્ગતાંહસઃ

પીતવસ્ત્રાઃ શંખચક્રગદાપદ્મવિરાજિતાઃ ।
આગત્ય મોચયામાસુર્લોહપાશાદ્દુરાસદાત્

મોચયિત્વા મહાપાપકારકં પુલ્કસં નરમ્ ।
ઊચુઃ કિમર્થં બદ્ધોઽયં વૈષ્ણવઃ પૂજ્યદેહભૃત્

કસ્યાજ્ઞાકારકા યૂયં યદધર્મપ્રકારકાઃ ।
મુંચંતુ વૈષ્ણવં ત્વેનં કિમર્થં વિધૃતો હ્યયમ્

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય જગદુર્યમકિંકરાઃ ।
ધર્મરાજાજ્ઞયા પ્રાપ્તા નેતું પાપિનમુદ્યતાઃ

નાસૌ કદાચિન્મનસા પ્રાણિમાત્રોપકારકઃ ।
પ્રાણિહત્યા મહાપાપકારી દુષ્ટશરીરભૃત્

નૄન્બહૂંસ્તીર્થયાત્રાયાં ગચ્છતોઽસૌ વ્યલુંઠયત્ ।
પરદારરતો નિત્યં સર્વપાપાધિકારકઃ

તસ્માન્નેતું વયં પ્રાપ્તાઃ પાપિનં પુલ્કસં નરમ્ ।
ભવદ્ભિર્મોચિતઃ કસ્માદકસ્માદાગતૈર્ભટૈઃ

વિષ્ણુદૂતા ઊચુઃ।
બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં પ્રાણિકોટિવધોદ્ભવમ્ ।
શાલગ્રામશિલાસ્પર્શઃ સર્વં દહતિ તત્ક્ષણાત્

રામેતિ નામ યચ્છ્રોત્રે વિશ્રંભાદાગતં યદિ ।
કરોતિ પાપસંદાહં તૂલં વહ્નિકણો યથા

તુલસી મસ્તકે યસ્ય શિલા હૃદિ મનોહરા ।
મુખે કર્ણેઽથવા રામ નામ મુક્તસ્તદૈવ સઃ

તસ્માદનેન તુલસી મસ્તકે વિધૃતા પુરા ।
શ્રાવિતં રામનામાશુ શિલા હૃદિ સુધારિતા

તસ્માત્પાપસમૂહોઽસ્ય દગ્ધઃ પુણ્યકલેવરઃ ।
યાસ્યતે પરમં સ્થાનં પાપિનાં યત્સુદુર્લ્લભમ્

વર્ષાયુતં તત્ર ભુક્ત્વા ભોગાન્સર્વમનોહરાન્ ।
ભારતે જન્મ સંપ્રાપ્ય સમારાધ્ય જગદ્ગુરુમ્

પ્રાપ્સ્યતે પરમં સ્થાનં સુરાસુરસુદુર્લ્લભમ્ ।
ન જ્ઞાતો મહિમા સમ્યક્છિલાયાઃ પરમેષ્ઠિનઃ

દૃષ્ટા સ્પૃષ્ટાર્ચિતા વાપિ સર્વપાપહરા ક્ષણાત્ ।
ઇત્યુક્ત્વા વિરતાઃ સર્વે મહાવિષ્ણોર્ગણા મુદા

યામ્યાસ્તે કિંકરા રાજ્ઞે કથયામાસુરદ્ભુતમ્ ।
વૈષ્ણવો હર્ષમાપેદે રઘુનાથપરાયણઃ

મુક્તોઽસૌ યમપાશાચ્ચ ગમિષ્યતિ પરં પદમ્ ।
તદાજગામ વિમલં કિંકિણીજાલમંડિતમ્

વિમાનં દેવલોકાત્તુ મનોહારિ મહાદ્ભુતમ્ ।
તત્રારુહ્ય ગતઃ સ્વર્ગં મહાપુણ્યૈર્નિષેવિતમ્

ભોગાન્ભુક્ત્વા સ વિપુલાનાજગામ મહીતલમ્ ।
કાશ્યાં જન્મ સમાસાદ્ય શુચિવાડવસત્કુલે

આરાધ્ય જગતામીશં ગતવાન્પરમં પદમ્ ।
સ પાપી સાધુસંગત્યા શાલગ્રામશિલાં સ્પૃશન્

મહાપીડાવિનિર્મુક્તો ગતવાન્પરમં પદમ્ ।
મયા તેઽભિહિતં રાજન્ગંડકીચરિતં મહત્

શ્રુત્વા વિમુચ્યતે પાપૈર્ભુક્તિં મુક્તિં ચ વિંદતિ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે રામાશ્વમેધે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે ગંડકીમાહાત્મ્યંનામ વિંશોઽધ્યાયઃ