પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.14

શેષ ઉવાચ।
અથ સ્વાગતસંતુષ્ટં શત્રુઘ્નં પ્રાહ ભૂમિપઃ ।
રઘુનાથકથાં શ્રેષ્ઠાં શુશ્રૂષુઃ પુરુષર્ષભઃ

સુમદ ઉવાચ।
કચ્ચિદાસ્તે સુખં રામઃ સર્વલોકશિરોમણિઃ ।
ભક્તરક્ષાવતારોઽયં મમાનુગ્રહકારકઃ

ધન્યા લોકા ઇમે પુર્યાં રઘુનાથમુખાંબુજમ્ ।
યે પિબંત્યનિશં ચાક્ષિપુટકૈઃ પરિમોદિતાઃ

અર્થજાતં મદીયં ચ નિતરાં પુરુષર્ષભ ।
કૃતાર્થં કુલભૂમ્યાદિ વસ્તુજાતં મહામતે

કામાક્ષયા પ્રસાદો મે કૃતઃ પૂર્વં દયાર્દ્રયા ।
રઘુનાથમુખાંભોજં દ્રક્ષ્યેદ્ય સકુટુંબકઃ

ઇત્યુક્તવતિ વીરે તુ સુમદે પાર્થિવોત્તમે ।
સર્વં તત્કથયામાસ રઘુનાથગુણોદયમ્

ત્રિરાત્રં તત્ર સંસ્થિત્ય રઘુનાથાનુજઃ પરમ્ ।
ગંતું ચકાર ધિષણાં રાજ્ઞા સહ મહામતિઃ

તજ્જ્ઞાત્વા સુમદઃ શીઘ્રં પુત્રં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્ ।
શત્રુઘ્નેન મહારાજ્ઞા પુષ્કલેનાનુમોદિતઃ

વાસાંસિ બહુરત્નાનિ ધનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
શત્રુઘ્નસેવકેભ્યોઽસૌ પ્રાદાત્તત્ર મહામતિઃ

તતો ગમનમારેભે મંત્રિભિર્બહુવિત્તમૈઃ ।
પત્તિભિર્વાજિભિર્નાગૈઃ સદશ્વૈરથ કોટિભિઃ

શત્રુઘ્નઃ સહિતસ્તેન સુમદેન ધનુર્ભૃતા ।
જગામ માર્ગે વિહસન્રઘુનાથપ્રતાપભૃત્

પયોષ્ણીતીરમાસાદ્ય જગામ સ હયોત્તમઃ ।
પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ સર્વે યોધા વૈ હયરક્ષિણઃ

આશ્રમાન્વિવિધાન્પશ્યન્નૃષીણાં સુતપોભૃતામ્ ।
તત્રતત્ર વિશૃણ્વાનો રઘુનાથગુણોદયમ્

એષ ધીમાન્હરિર્યાતિ હરિણા પરિરક્ષિતઃ ।
હરિભિર્હરિભક્તૈશ્ચ હરિવર્યાનુગૈર્મુહુઃ

ઇતિ શૃણ્વઞ્છુભા વાચો મુનીનાં પરિતઃ પ્રભુઃ ।
તુતોષ ભક્ત્યુત્કલિતચિત્તવૃત્તિભૃતાં મહાન્

દદર્શ ચાશ્રમં શુદ્ધં જનજંતુસમાકુલમ્ ।
વેદધ્વનિહતાશેષા મંગલં શૃણ્વતાં નૃણામ્

અગ્નિહોત્રહવિર્ધૂમ પવિત્રિતનભોખિલમ્ ।
મુનિવર્યકૃતાનેક યાગયૂપસુશોભિતમ્

યત્ર ગાવસ્તુ હરિણા પાલ્યંતે પાલનોચિતાઃ ।
મૂષકા ન ખનંત્યસ્મિન્બિડાલસ્ય ભયાદ્બિલમ્

મયૂરૈર્નકુલૈઃ સાર્દ્ધં ક્રીડંતિ ફણિનોનિશમ્ ।
ગજૈઃ સિંહૈર્નિત્યમત્ર સ્થીયતે મિત્રતાં ગતૈઃ

એણાસ્તત્રત્ય નીવારભક્ષણેષુ કૃતાદરાઃ ।
ન ભયં કુર્વતે કાલાદ્રક્ષિતા મુનિવૃંદકૈઃ

ગાવઃ કુંભસમોધસ્કા નંદિની સમવિગ્રહાઃ ।
કુર્વંતિ ચરણોત્થેન રજસેલાં પવિત્રિતામ્

મુનિવર્યાઃ સમિત્પાણિ પદ્મૈર્ધર્મક્રિયોચિતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છસુમતિં સર્વજ્ઞં રામ મંત્રિણમ્

શત્રુઘ્ન ઉવાચ।
સુમતે કસ્ય સંસ્થાનં મુનેર્ભાતિ પુરોગતમ્ ।
નિર્વૈરિજંતુ સંસેવ્યં મુનિવૃંદસમાકુલમ્

શ્રોષ્યામિ મુનિવાર્તાં ચ વિદધામિ પવિત્રતામ્ ।
નિજં વપુસ્તદીયાભિર્વાર્તાભિર્વર્ણનાદિભિઃ

ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ ।
કથયામાસ સચિવો રઘુનાથસ્ય ધીમતઃ

સુમતિરુવાચ।
ચ્યવનસ્યાશ્રમં વિદ્ધિ મહાતાપસશોભિતમ્ ।
નિર્વૈરિજંતુસંકીર્ણં મુનિપત્નીભિરાવૃતમ્

યોઽસૌ મહામુનિઃ સ્વર્ગવૈદ્યયોર્ભાગમાદધાત્ ।
સ્વાયંભુવમહાયજ્ઞે શક્રમાનવિભેદનઃ

મહામુનેઃ પ્રભાવોઽયં ન કેનાપિ સમાપ્યતે ।
તપોબલસમૃદ્ધસ્ય વેદમૂર્તિધરસ્ય હ

શ્રુત્વા રામાનુજો વાર્તાં ચ્યવનસ્ય મહામુનેઃ ।
સર્વં પપ્રચ્છ સુમતિં શક્રમાનાદિભંજનમ્

શત્રુઘ્ન ઉવાચ।
કદાસૌ દસ્રયોર્ભાગં ચકાર સુરપંક્તિષુ ।
કિં કૃતં દેવરાજેન સ્વાયંભુવ મહામખે

સુમતિરુવાચ।
બ્રહ્મવંશેઽતિવિખ્યાતો મુનિર્ભૃગુરિતિ શ્રુતઃ ।
કદાચિદ્ગતવાન્સાયં સમિદાહરણં પ્રતિ

તદા મખવિનાશાય દમનો રાક્ષસો બલી ।
આગત્યોચ્ચૈર્જગાદેદં મહાભયકરં વચઃ

કુત્રાસ્તિ મુનિબંધુઃ સ કુત્ર તન્મહિલાનઘા ।
પુનઃ પુનરુવાચેદં વચો રોષસમાકુલઃ

તદાહુતવહો જ્ઞાત્વા રાક્ષસાદ્ભયમાગતમ્ ।
દર્શયામાસ તજ્જાયામંતર્વત્નીમનિંદિતામ્

જહાર રાક્ષસસ્તાં તુ રુદંતીં કુરરીમિવ ।
ભૃગો રક્ષપતે રક્ષ રક્ષ નાથ તપોનિધે

એવં વદંતીમાર્તાં તાં ગૃહીત્વા નિરગાદ્બહિઃ ।
દુષ્ટો વાક્યપ્રહારેણ બોધયન્સ ભૃગોઃ સતીમ્

તતો મહાભયત્રસ્તો ગર્ભશ્ચોદરમધ્યતઃ ।
પપાત પ્રજ્વલન્નેત્રો વૈશ્વાનર ઇવાંગજઃ

તેનોક્તં મા વ્રજાશુ ત્વં ભસ્મી ભવ સુદુર્મતે ।
ન હિ સાધ્વી પરામર્શં કૃત્વા શ્રેયોઽધિયાસ્યસિ

ઇત્યુક્તઃ સ પપાતાશુ ભસ્મીભૂતકલેવરઃ ।
માતા તદાર્ભકં નીત્વા જગામાશ્રમમુન્મનાઃ

ભૃગુર્વહ્નિકૃતં સર્વં જ્ઞાત્વા કોપસમાકુલઃ ।
શશાપ સર્વભક્ષસ્ત્વં ભવ દુષ્ટારિસૂચક

તદા શપ્તોઽતિદુઃખાર્તો જગ્રાહાંઘ્ર્યાશુશુક્ષણિઃ ।
કુરુ મેઽનુગ્રહં સ્વામિન્કૃપાર્ણવ મહામતે

મયાનૃતં વચોભીત્યા કથિતં ન ગુરુદ્રુહા ।
તસ્માન્મમોપરિ કૃપાં કુરુ ધર્મશિરોમણે

તદાનુગ્રહમાધાચ્ચ સર્વભક્ષો ભવાઞ્છુચિઃ ।
ઇત્યુક્તવાન્હુતભુજં દયાર્દ્રો મુનિતાપસઃ

ગર્ભાચ્ચ્યુતસ્ય પુત્રસ્ય જાતકર્માદિકં શુચિઃ ।
ચકાર વિધિવદ્વિપ્રો દર્ભપાણિઃ સુમંગલઃ

ચ્યવનાચ્ચ્યવનં પ્રાહુઃ પુત્રં સર્વે તપસ્વિનઃ ।
શનૈઃશનૈઃ સ વવૃધે શુક્લે પ્રતિપદિંદુવત્

સ જગામ તપઃ કર્તું રેવાં લોકૈકપાવનીમ્ ।
શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈસ્તપોબલસમન્વિતૈઃ

ગત્વા તત્ર તપસ્તેપે વર્ષાણામયુતં મહાન્ ।
અંસયોઃ કિંશુકૌ જાતૌ વલ્મીકોપરિશોભિતૌ

મૃગા આગત્ય તસ્યાંગે કંડૂં વિદધુરુત્સુકાઃ ।
ન કિંચિત્સ હિ જાનાતિ દુર્વારતપસાવૃતઃ

કદાચિન્મનુરુદ્યુક્તસ્તીર્થયાત્રાં પ્રતિ પ્રભુઃ ।
સકુટુંબો યયૌ રેવાં મહાબલસમાવૃતઃ

તત્ર સ્નાત્વા મહાનદ્યાં સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ ।
દાનાનિ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ પ્રાદાદ્વિષ્ણુપ્રતુષ્ટયે

તત્કન્યા વિચરંતી સા વનમધ્યે ઇતસ્તતઃ ।
સખીભિઃ સહિતા રમ્યા તપ્તહાટકભૂષણા

તત્ર દૃષ્ટ્વાથ વલ્મીકં મહાતરુસુશોભિતમ્ ।
નિમેષોન્મેષરહિતં તેજઃ કિંચિદ્દદર્શ સા

ગત્વા તત્ર શલાકાભિરતુદદ્રુધિરં સ્રવત્ ।
દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞાંગજા ખેદં પ્રાપ્તવત્યતિદુઃખિતા

ન જનન્યૈ તથા પિત્રે શશંસાઘેન વિપ્લુતા ।
સ્વયમેવાત્મનાત્માનં સા શુશોચ ભયાતુરા

તદા ભૂશ્ચલિતા રાજન્દિવશ્ચોલ્કા પપાત હ ।
ધૂમ્રા દિશો ભવન્સર્વાઃ સૂર્યશ્ચ પરિવેષિતઃ

તદા રાજ્ઞો હયા નષ્ટા હસ્તિનો બહવો મૃતાઃ ।
ધનં નષ્ટં રત્નયુતં કલહોભૂન્મિથસ્તદા

તદાલોક્ય નૃપો ભીતઃ કિંચિદુદ્વિગ્નમાનસઃ ।
જનાનપૃચ્છત્કેનાપિ મુનયે ત્વપરાધિતમ્

પારંપર્યેણ તજ્જ્ઞાત્વા સ્વપુત્ર્યાઃ પરિચેષ્ટિતમ્ ।
યયૌ સુદુઃખિતસ્તત્ર સમૃદ્ધબલવાહનઃ

તં વૈ તપોનિધિં વીક્ષ્ય મહતા તપસાયુતમ્ ।
સ્તુત્વા પ્રસાદયામાસ મુનિવર્ય દયાં કુરુ

તસ્મૈ તુષ્ટો જગાદાયં મુનિવર્યો મહાતપાઃ ।
તવાત્મજાકૃતં સર્વમુત્પાતાદ્યમવેહિ તત્

તવ પુત્ર્યા મહારાજ ચક્ષુર્વિસ્ફોટનં કૃતમ્ ।
બહુસુસ્રાવ રુધિરં જાનતી ત્વામુવાચ ન

તસ્માદિયં મહાભૂપ મહ્યં દેયા યથાવિધિ ।
તતશ્ચોત્પાતશમનં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

તચ્છ્રુત્વા દુઃખિતો રાજા પ્રજ્ઞાચાક્ષુષ આત્મજામ્ ।
દદૌ કુલવયોરૂપ શીલલક્ષણસંયુતામ્

દત્તા યદા નૃપેણેયં કન્યા કમલલોચના ।
તદોત્પાતાઃ શમં યાતાઃ સર્વે મુનિરુષોદ્ગતાઃ

રાજા દત્ત્વાત્મજાં તસ્મૈ મુનયે તપસાંનિધે ।
પ્રાપ સ્વાં નગરીં ભૂયો દુઃખિતોઽયં દયાયુતઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે।
ચ્યવનોપાખ્યાનંનામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ