પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.115

શ્રીરામ ઉવાચ-
કથં પાતકસંઘાત સંક્રમે બ્રાહ્મણાધમે ।
પુરાણજ્ઞઃ કથં વ્યાખ્યાં ચકાર દ્વિજસત્તમ

શંભુરુવાચ-
અધ્યાપને ચાધ્યયને જાયતે ચાથ સંગમઃ ।
સંગતૌ વત્સરં રામ યાતિ પાતકિ પાતકમ્

પુરાણજ્ઞે તુ કાકુત્સ્થ સર્વતત્વાર્થવેદિનિ ।
અપિપાતકસંદોહ ચીર્ણપાપં પ્રણશ્યતિ

પ્રભૂતવહ્નિનાશે હિ ધૂમરાશિર્યથૈવ હિ ।
શલભો દીપનાશાય વહ્નિનાશાય ન પ્રભુઃ

કૃતં પાપં તથાન્યેષાં નાશનાય પુરાણિકઃ ।
ભૂતાદિગ્રસ્તમર્ત્યાનાં ભૂતાદિ ભયમોચકઃ

સમંત્રવાનપનયેદ્યથા ન સ્વયમાતુરઃ ।
પૌરાણિકસ્તથા પાપં ન કિંચિત્પ્રાપ્તુમર્હતિ

આત્મના ચ કૃતં પાપમન્યૈરપિ ચ યત્કૃતમ્ ।
પુરાણજ્ઞો નાશયતિ ત્વતિદુષ્ટં સ્વકર્મ્મ વા

ભવાનીશે હૃષીકેશે સમવૃત્તિર્વિવેકવાન્ ।
લોકવેદક્રિયાવેત્તા રુદ્રજાપ્યતિનિઃસ્પૃહઃ

તુષ્ટઃ શાંતઃ ક્રિયાદક્ષઃ પ્રભૂતો યોગકૃદ્વશી ।
યથૈવ તે પુરાણજ્ઞો વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ

નિયોગાત્તવ ભૂપાલ અયોધ્યાયામતિષ્ઠત ।
અપાલયદ્ભુવં કૃત્સ્નાં ત્વાં ચ રક્ષઃ સમાપતત્

સ ચ શુક્રોપદેશેન રાક્ષસસ્ત્વામથાભ્યગાત્ ।
નિદ્રાસક્તં હનિષ્યામિ નાન્યથાવસરસ્ત્વિતિ

અથ વિપ્રો વિદિત્વૈતદ્વસિષ્ઠસ્ત્વદ્ધિતપ્રિયઃ ।
સુપ્તં પ્રમત્તં કાકુત્સ્થં રક્ષો હંતિ ન સંશયઃ

બ્રહ્માવાપ્તવરં તદ્ધિ મયા કાર્યં નિવારણમ્ ।
ઇતિ સંચિંત્ય વિપ્રર્ષિઃ સેનામાદાય નિર્ગતઃ

રક્ષો હંતુમશક્તસ્તુ મૃત્યુહીનં તતો મુનિઃ ।
સ્વયં ચ રાક્ષસો ભૂત્વા વાક્યમાહ મહામુનિઃ

કિમર્થમાગતોસીહ વનં મુનિનિષેવિતમ્ ।
સ આહ રાજા રક્ષોઘ્નસ્તમહં હંતુમાગતઃ

મુનિરપ્યાહ કિં તેન જીવિતેન મૃતેન વા ।
ભુક્ત્વામિષં મદીયં તુ યુદ્ધં કૃત્વા જયં વ્રજ

રાક્ષસ ઉવાચ-
કથં ત્વં રાક્ષસો મહ્યં ભક્ષણાય ભવિષ્યસિ ।
વસિષ્ઠોઽપ્યથ માનુષ્યમાસ્થાય વિયતિ સ્થિતઃ

નિષ્ઠીવ્ય મસ્તકે તસ્ય મુષ્ટિના તમતાડયત્ ।
તાડિતો રાક્ષસસ્તેન વ્યદ્રાવયદૃષિશ્ચ તમ્

પલાયમાનાવન્યોન્યં જલધિં તુ ગતાવુભૌ ।
તત્રસ્થેન ગ્રહેણાસૌ ગૃહીતો રાક્ષસસ્તદા

મુનિઃ પુનરયોધ્યાયાં પૂર્વવત્સમતિષ્ઠત ।
શંભુરુવાચ-
તસ્માત્સ્વાભિમતં કુર્યાત્પુરાણજ્ઞો વિમત્સરઃ

શ્રવણસ્ય વિધાનં ચ કથયામિ શુભં શૃણુ ।
શુક્લપક્ષે દિને શુદ્ધે વારનક્ષત્રયોગતઃ

કરણે ચાપિ લગ્ને ચ ગ્રહતારાબલાન્વિતે ।
અમૂઢેન ગ્રહે બાલે ન ચ વૃદ્ધૌ ગુરૌસ્થિતે

ન કૃષ્ણપક્ષે ગ્રહણે ન ચ નાસ્તિકસંનિધૌ ।
પૂર્વોક્તલક્ષણોપેતં પુરાણં શૃણુયાદિતિ

શુદ્ધગેહેઽથવા શુદ્ધવેદિકાયાં મઠેથ વા ।
નદીતીરે દેવગેહે સભામંડપ એવ ચ

રથ્યા મઠેથ વા રમ્યે પુણ્યશાલાસુ રાઘવ ।
સ્વયં નમસ્ય વિપ્રેંદ્રાન્પુરાણજ્ઞં વિશેષતઃ

આસનં કલ્પિતં કુર્ય્યાદૂર્ધ્વં સર્વવિશેષિતમ્ ।
એહિ ધર્મ્માસનમિતિ વક્તવ્યં સ્યાદનિષ્ઠુરમ્

પુરાણપ્રક્રમદિને યત્કાર્યં તદુદીરયેત્ ।
વ્યાખ્યાતારં પુરાણસ્ય વસ્ત્રાદ્યૈઃ પરિપૂજયેત્

શુભાનિ દત્વા વસ્ત્રાણિ સૂક્ષ્માણિ ચ નવાનિ ચ ।
કરકંઠવિભૂષાદિ પાત્રમાસનમેવ ચ

ગંધપુષ્પાક્ષતૈઃ પૂજ્ય તાંબૂલં વિનિવેદ્ય ચ ।
શુક્લાંબરધરં વિષ્ણું શશિવર્ણં ચતુર્ભુજમ્

પ્રસન્નવદનં ધ્યાયેત્સર્વવિઘ્નોપશાંતયે ।
સભાસદશ્ચ સંપૂજ્ય ગણેશં પ્રાર્થયેત્તતઃ

ૐનમેત્યાદિ મંત્રેણ પૂજનં ભારતી નુતિઃ ।
પ્રાતઃકાલે પુરાણસ્ય પ્રક્રમં પ્રારભેદિતિ

ઉપક્રમદિને રામ ત્રિપંચદશ વા શુભાઃ ।
શ્લોકા દ્વિતીયે દિવસે તતો દ્વિગુણિતાઃ શુભાઃ

તૃતીયે દિવસે રામ તતશ્ચાધિકમિષ્યતે ।
દિનાનામવ્યવચ્છેદાદ્વ્યાખ્યાનં શ્રવણં તથા

વ્યવસ્થિતિર્યદા જાતા તદા પૌરાણિકં ગુરુમ્ ।
તાંબૂલાદિપ્રદાયાથ પરેદ્યુઃ શૃણુયાદપિ

પુરાણમેવં શ્રોતવ્યં દૈનંદિનમિતિ શ્રુતિઃ ।
વ્રતરૂપેણ યઃ કશ્ચિત્પુરાણં શૃણુયાન્નરઃ

યદૈવં તત્પુરાણં તુ તત્ર યાતિ ન સંશયઃ ।
પુરાણં શ્રોતુકામેન શ્લોકશ્ચૈકોપિ ચેચ્છ્રુતઃ

તદ્દિને તુ કૃતં પાપં નાશયેત્તુ ન સંશયઃ

એવં પુરાણં શૃણુયાચ્ચ યસ્તુ સ બ્રહ્મહત્યાકૃતપાપબંધાત્ ।
સુરાપીતિઃ સ્વર્ણહરશ્ચ રામ ગુર્વંગનાગશ્ચ વિમુક્તિમેતિ

પાપાનિ ચાન્યાનિ કૃતાનિ પુંભિઃ સર્વાણિ નશ્યંતિ પુરાકૃતાનિ ।
ઇહાપિ યાન્યબ્દશતાર્જિતાનિ શ્રોતુર્વિનશ્યંતિ તથા ચ વક્તુઃ

કલૌ સમસ્તવિપ્રાણાં સર્વજ્ઞત્વં ન વિદ્યતે ।
વિગુણાપિ તતો વ્યાખ્યા ફલદા દાનકર્મવત્

પુરાણાનામભિપ્રાયં વ્યાસો વેદ ન ચાપરઃ ।
અહં વેદ્મિ વિશેષેણ વ્યાસાદપિ વિધેરપિ

ન સ્વાધ્યાયસ્તપો વાપિ ન મંત્રો ન જુહોતયઃ ।
ફલંતિ ન તથા તિષ્યે પુરાણશ્રવણં યથા

એકૈકશ્રવણાદેવ પાતકં મહદેવ તુ ।
નાશમાપ્નોત્યસંદેહઃ શ્રીશૈલે વર્તનાદિવ

અતો ગુરુઃ પુરાણજ્ઞઃ શ્રોતૃવંદ્યોઽઘનાશનઃ ।
ન તસ્માદધિકઃ કશ્ચિદ્ગુરુરસ્તિ ગતિપ્રદઃ

મંત્રેષુ ગુરવો યે ચ વેદશાસ્ત્રેષુ યે મતાઃ ।
નેશતે સર્વવિજ્ઞાનં દાતું તસ્માન્ન બોધકાઃ

પિશાચાઃ પ્રાયશો રામ બ્રહ્મરાક્ષસનામિનઃ ।
વેદમંત્રસ્ય વેત્તારો દૃશ્યંતે ન પુરાણવિત્

પુરાણવિમુખો નૈવ સર્વઃ સર્વં હિ પશ્યતિ ।
પુરાણજ્ઞો હિ તસ્તસ્માત્પાપનાશકરઃ પ્રભુઃ

તત્પૂજા સર્વપૂજા સ્યાત્સર્વદ્રોહોઽસ્ય પીડનમ્ ।
યથા સમસ્તદાનાનાં વિદ્યાદાનં પ્રશસ્યતે

પૌરાણિકસ્તથા ધન્યસ્તત્ર દાનં મહત્ફલમ્ ।
રામ ઉવાચ-।
કિં વા પૌરાણિકે દેયં કિયત્કીદૃશમેવ ચ

પુરાણં કીદૃશં વર્જ્યં વર્જ્યઃ કીદૃક્પુરાણવિત્ ।
શંભુરુવાચ-
ષડ્રસાનન્નપાનાનિ સ્નેહદ્રવ્યાણિ યાનિ ચ

ગૃહં સોપસ્કરં રામ પુરાણજ્ઞાય દાપયેત્ ।
પર્યાપ્તાન્યેવ સર્વાણિ અધિકાનિ ફલાધિકાત્

દદ્યાદ્દ્રવ્યમતો ભૂયઃ સચૈલં શોભિતં મૃદુ ।
ભૂષણાનિ યથાર્હાણિ સ્વશક્ત્યા પ્રતિપાદયેત્

ગંધપુષ્પં પ્રતિદિનં કેવલં ગંધમેવ ચ ।
કેવલં ચ તથા પુષ્પં ફલકાલે ફલાન્યપિ

તાંબૂલં ચ તથા દદ્યાન્નમસ્કુર્યાચ્ચ ભક્તિતઃ ।
પુરાણસ્ય સમાપ્તૌ તુ દદ્યાદ્દાનાદિકં તથા

અધિકં તુ તથા દેયં ભૂહિરણ્યાદિકં નૃપ ।
ન ચ તૂષ્ણીમુપક્રમ્ય શ્રોતુમર્હતિ કશ્ચન

સભાસદ્ભિઃ કૃતા ચૈવ યા પૂજૈકેન વા કૃતા ।
દેવસ્થાને યથાશક્તિ સર્વૈઃ પૂજનમિષ્યતે

તીર્થેપિ ચ યથા રામ પુણ્યેષ્વાયતનેષુ ચ ।
સ્વશક્ત્યા પૂજનં કુર્યાત્પુરાણજ્ઞાય રાઘવ

શ્રોતુસ્તુ લક્ષણં પૂર્વં મયોક્તં તુ ભવેન્નૃપ ।
પૌરાણિકસ્ય સર્વસ્ય લક્ષણં કથયામિ તે

કુલહીનો મહાવ્યાધિર્મહાપાપી તિરસ્કૃતઃ ।
શૌચાચારવિહીનશ્ચ વેદસ્મૃતિવિવર્જિતઃ

અન્યદેવઃ પૂતિવચો વ્યંગશ્ચાપ્યધિકાંગવાન્ ।
પરપૂર્વાપતિઃ સ્તેનઃ પ્રાણિહંતા નિરાકૃતિઃ

અથ વર્જ્યં પુરાણં તે કથયામિ નૃપોત્તમ ।
પૂર્વજ્ઞૈરુચ્યમાનં ચ યત્પ્રોક્તં મુનિભિઃ પરૈઃ

વ્યાસાદયો મુનિવરા યત્પ્રોચુસ્તદુદીરયેત્ ।
પુરાણસ્થં પઠેદ્ગ્રન્થં વ્યાખ્યાયેત વિચારયન્

યયા કયાપિ વા રામ ભાષયાદેશભાષતઃ ।
ન દેશભાષા રચિતં ગ્રંથં શ્રુત્વા ફલં લભેત્

વ્યાખ્યા યા કાપિ કાકુત્સ્થ પુરાણસ્ય હિતા હિ સા ।
તસ્માત્ત્વં દેવયાચસ્વ વ્યાખ્યાસ્યે યત્પુરાણકમ્

શંભુરુવાચ-
એવં પૌરાણિકેનોક્તં શ્રુતવાનપિ ગૌતમઃ ।
સ્વયં વસ્ત્રત્રયં પ્રાદાદ્બ્રાહ્મણાય મહાત્મને

કૌર્મં પુરાણં પ્રથમં શ્રુતવાનિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
દત્તવાન્સ્વર્ણમધિકં વસ્ત્રાણિ ચ શુભાનિ ચ

અથ લૈંગં ચ શુશ્રાવ વૈષ્ણવં વામનં તથા ।
પાદ્મં ચ ગારુડં ચૈવ સૌરં બ્રાહ્મમથૈવ ચ

એવમષ્ટ સ શુશ્રાવ પુરાણાનિ સ ગૌતમઃ ।
અથ રામાયણં ચૈવ કૌર્મમેવ પુનશ્ચ સઃ

શિવનારાયણેત્યેવં જપં ચક્રે સદૈવ હિ ।
અવાપ નિધનં ચાપિ સ ગતો બ્રહ્મણઃ પદમ્

બ્રહ્મા સંપૂજ્ય તં વિપ્રં વિષ્ણુલોકમથાગમત્ ।
વિષ્ણુના પૂજિતઃ સોઽથ જગામ શિવમંદિરમ્

સર્વેષામેવ વંદ્યોઽસૌ ગૌતમો મુનિસત્તમઃ ।
ભારતશ્રવણે ચાપિ નિયમા યે મયેરિતાઃ

પુરા વ્યાસેન મુનિના ત્રિવર્ષાદ્યત્કૃતં શુભમ્ ।
શ્રવણાત્તસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વ્યાકર્તા ભારતસ્ય યઃ

ન કિંચિત્પ્રણમેદ્વિપ્રં મુક્ત્વા યોગિનમુત્તમમ્ ।
સર્વેષામેવ વંદ્યોસૌ ભારતં વ્યાકરોતિ યઃ

યો મહાભારતં નિત્યં વ્યાખ્યાસ્યતિ પઠેચ્ચ વા ।
સ સર્વેભ્યોધિકો વિપ્રસ્તારયેચ્ચૈવ માનવાન્

વ્યાકરોતિ ચ પર્વૈકં સર્વાણિ કતિચિત્તુ વા ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો હવ્યે કવ્યે વિશિષ્યતે

તમેવ પ્રણમેદ્વિપ્રં તમેવાર્હં ચ પૂજયેત્ ।
તમેવ ભોજયેન્નિત્યં સર્વં તસ્મૈ નિવેદયેત્

તસ્ય પૂજાવિધિઃ પ્રોક્તો વ્યાખ્યાનસમયે દ્વિજઃ ।
પ્રતિપૂજ્યોઽથ વસ્ત્રાદ્યૈઃ પૂજયેદ્વિધિમાર્ગતઃ

આદિપર્વસમાપ્તૌ ચ સૂક્ષ્મવસ્ત્રત્રયં દદેત્ ।
સુવર્ણં ચ યથાશક્તિ સભાપર્વણિ વાસસી

આનુશાસનિકારણ્યસ્વર્ગારોહેષુ પર્વસુ ।
આદિપર્વણિ પૂજા યા સા પૂજા નૃપપુંગવ

કર્ણાશ્વમેધવૈરાટશલ્યદ્રોણેષુ પર્વસુ ।
સૂક્ષ્મવસ્ત્રત્રયં શુદ્ધં નિષ્કદ્વયમથાપિ વા

ક્ષુદ્રપર્વસ્વથાન્યેષુ નિષ્કાવથ સમાનયેત્ ।
હરિવંશે સનિષ્કં તુ વસ્ત્રત્રિતયમેવ તુ

ભારતસ્યાખિલસ્યૈવ સમાપ્તૌ ક્ષેત્રદો ભવેત્ ।
રામાયણસ્ય શ્રવણે કાંડેકાંડે પ્રપૂજયેત્

ક્ષેત્રં પર્યાપ્તમથવા સુવર્ણમપિ દાપયેત્ ।
વ્યાખ્યાતુર્ગુરુવાક્યસ્ય સર્વકલ્મષનાશનઃ

અર્થોધર્મ્મશ્ચ કામશ્ચ મોક્ષશ્ચ નૃપસત્તમ ।
વ્યાખ્યાશ્રવણતઃ સર્વે સિદ્ધયંતિ ચ સુબુદ્ધયઃ

બ્રહ્મહત્યાદિપાપાનાં સર્વેષામપિ નાશનમ્ ।
એકેન શ્રવણેનાસ્ય કિં નરૈર્ન શ્રુતં ભુવિ

યાનવસુસુવર્ણાદ્યૈર્નિત્યમેનં પ્રપૂજયેત્ ।
વ્યાખ્યાતારં યતઃ પાપસંદોહસ્ય વિનાશનમ્

અન્યાન્યપિ પુરાણાનિ મુનિપ્રોક્તાનિ તાન્યપિ ।
શ્રોતૄણાં પાપનાશાય વક્તુશ્ચાપિ વિશેષતઃ

યશ્ચ સર્વપુરાણાનિ ષટ્ત્રિંશત્તુ પ્રકીર્તયેત્ ।
શૃણોતિ વા ન તસ્યાસ્તિ ચિત્તચ્છેદઃ કદાચન

બ્રાહ્મં પુરાણં પ્રથમં દ્વિતીયં પાદ્મમુચ્યતે ।
તૃતીયં વૈષ્ણવં ચૈવ ચતુર્થં શૈવમુચ્યતે

અથ ભાગવતં પ્રોક્તં પંચમં ષષ્ઠમુચ્યતે ।
ભવિષ્યં નારદીયં ચ સપ્તમં પરિકીર્તિતમ્

માર્કંડેયમિતિ પ્રોક્તમષ્ટમં નવમં તથા ।
આગ્નેયં બ્રહ્મવૈવર્તં દશમં પરિકીર્તિતમ્

લૈંગં ચ વામનં ચૈવ સ્કાંદં માત્સ્યમથૈવ ચ ।
કૌર્મં વારાહમુદિતં ગારુડં વાથ કીર્તિતમ્

બ્રહ્માંડમિત્યષ્ટાદશપુરાણાનિ વિદુર્બુધાઃ ।
તથા ચોપપુરાણાનિ કથયિષ્યામ્યતઃ પરમ્

આદ્યં સનત્કુમારાખ્યં નારસિંહમતઃ પરમ્ ।
તૃતીયમાંડમુદ્દિષ્ટં દૌર્વાસસમથૈવ ચ

નારદીયમથાન્યં ચ કાપિલં માનવં તથા ।
તદ્વદૌશનસ પ્રોક્તં બ્રહ્માંડં ચ તતઃ પરમ્

વારુણં કાલિકાહ્વાનં માહેશં સાંબમેવ ચ ।
સૌરં પારાશરં ચૈવ મારીચં ભાર્ગવાહ્વયમ્

કૌમારં ચ પુરાણાનિ કીર્તિતાન્યષ્ટ વૈ દશ ।
અષ્ટાદશપુરાણાનાં વ્યાકર્તા તુ ભવેન્મનુઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે પુરાણમાહાત્મ્યકથનંનામ પંચદશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ