પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.11

શેષ ઉવાચ।
એવમાજ્ઞાપ્ય ભગવાન્રામશ્ચામિત્રકર્ષણઃ ।
વીરાનાલોકયન્ભૂયો જગાદ શુભયા ગિરા

શત્રુઘ્નસ્ય મમ ભ્રાતુર્વાજિરક્ષાકરસ્ય વૈ ।
કો ગંતા પૃષ્ઠતો રક્ષંસ્તન્નિદેશપ્રપાલકઃ

યઃ સર્વવીરાન્પ્રતિમુખ્યમાગતાન્વિનિર્જયેન્મર્મભિદસ્ત્રસંઘૈઃ ।
ગૃહ્ણાત્વસૌ મે કરવીટકં તદ્ભૂમૌ યશઃ સ્વં પ્રથયન્સુવિસ્તરમ્

ઇત્યુક્તવતિ રામે તુ પુષ્કલો ભરતાત્મજઃ ।
જગ્રાહ વીટકં તસ્માદ્રઘુરાજકરાંબુજાત્

સ્વામિન્ગચ્છામિ શત્રુઘ્ન પૃષ્ઠરક્ષાકરોઽન્વહમ્ ।
સન્નદ્ધઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્ર ચાપબાણધરઃ પ્રભો

સર્વમદ્ય ક્ષિતિતલં ત્વત્પ્રતાપો વિજેષ્યતે ।
એતે નિમિત્તભૂતા વૈ રામચંદ્ર મહામતે

ભવત્કૃપાતઃ સકલં સસુરાસુરમાનુષમ્ ।
ઉપસ્થિતં પ્રયુદ્ધાય તન્નિષેધે ક્ષમો હ્યહમ્

સર્વં સ્વામી જ્ઞાસ્યતિ યન્મમવિક્રમ દર્શનાત્ ।
એષ ગંતાસ્મિ શત્રુઘ્ન પૃષ્ઠરક્ષાપ્રકારકઃ

એવં બ્રુવંતં ભરતાત્મજં સ પ્રસ્તૂય સાધ્વિત્યનુમોદમાનઃ ।
શશંસ સર્વાન્કપિવીરમુખ્યાન્પ્રભંજનોદ્ભૂતમુખાન્હરિઃ પ્રભુઃ

ભો હનૂમન્મહાવીર શૃણુ મદ્વાક્યમાદૃતઃ ।
ત્વત્પ્રસાદાન્મયા પ્રાપ્તમિદં રાજ્યમકંટકમ્

સીતયા મમ સંયોગે યો ભવાઞ્જલધિં તરેઃ ।
ચરિતં તદ્ધરે વેદ્મિ સર્વં તવ કપીશ્વર

ત્વં ગચ્છ મમ સૈન્યસ્ય પાલકઃ સન્મમાજ્ઞયા ।
શત્રુઘ્નઃ સોદરો મહ્યં પાલનીયસ્ત્વહં યથા

યત્ર યત્ર મતિભ્રંશઃ શત્રુઘ્નસ્ય પ્રજાયતે ।
તત્ર તત્ર પ્રબોદ્ધવ્યો ભ્રાતા મમ મહામતે

ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં રામચંદ્રસ્ય ધીમતઃ ।
શિરસા તત્સમાધાય પ્રણામમકરોત્તદા

અથાદિશન્મહારાજો જાંબવંતં કપીશ્વરમ્ ।
રઘુનાથસ્ય સેવાયૈ કપિષૂત્તમતેજસમ્

અંગદો ગવયો મૈંદસ્તથા દધિમુખઃ કપિઃ ।
સુગ્રીવઃ પ્લવગાધીશઃ શતવલ્યક્ષિકૌ કપી

નીલો નલો મનોવેગોઽધિગંતા વાનરાંગજઃ ।
ઇત્યેવમાદયો યૂયં સજ્જીભૂતા ભવંતુ ભોઃ

સર્વૈર્ગજૈઃ સદશ્વૈશ્ચ તપ્તહાટકભૂષણૈઃ ।
કવચૈઃ સશિરસ્ત્રાણૈર્ભૂષિતાયાં તુ સત્વરાઃ

શેષ ઉવાચ।
સુમંત્રમાહૂય સુમંત્રિણં તદા જગાદ રામો બલવીર્યશોભનઃ ।
અમાત્યમૌલે વદ કેઽત્ર યોજ્યા નરા હયં પાલયિતું સમર્થાઃ

તદુક્તમેવમાકર્ણ્ય જગાદ પરવીરહા ।
હયસ્ય રક્ષણે યોગ્યાન્બલિનોઽત્ર નરાધિપાન્

રઘુનાથ શૃણુષ્વૈતાન્નવવીરાન્સુસંહિતાન્ ।
ધનુર્ધરાન્મહાવિદ્યાન્સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદાન્

પ્રતાપાગ્ર્યં નીલરત્નં તથા લક્ષ્મીનિધિં નૃપમ્ ।
રિપુતાપં ચોગ્રહયં તથા શસ્ત્રવિદં નૃપમ્

રાજન્યોઽસૌ નીલરત્નો મહાવીરો રથાગ્રણીઃ ।
સ એવ લક્ષં રક્ષેત લક્ષં યુધ્યેત નિર્ભયઃ

અક્ષૌહિણીભિર્દશભિર્યાતુ વાહસ્ય રક્ષણે ।
દંશિતૈસ્સ શિરસ્ત્રાણૈર્મમ બાહુભિરુદ્ધતૈઃ

પ્રતાપાગ્ર્યો યો હ્યયં ચ રિપુગર્વમશાતયત્ ।
સવ્યાપસવ્યબાણાનાં મોક્તા સર્વાસ્ત્રવિત્તમઃ

એષોઽક્ષૌહિણિવિંશત્યા યાતુ યજ્ઞહયાવને ।
સન્નદ્ધો રિપુનાશાય યુવાકો દંડદંડભૃત્

તથા લક્ષ્મીનિધિસ્ત્વેષ યાતુ રાજન્યસત્તમઃ ।
યસ્તપોભિઃ શતધૃતિં પ્રસાદ્યાસ્ત્રાણિ ચાભ્યસત્

બ્રહ્માસ્ત્રં પાશુપત્યાસ્ત્રં ગારુડં નાગસંજ્ઞિતમ્ ।
માયૂરં નાકુલં રૌદ્રં વૈષ્ણવં મેઘસંજ્ઞિતમ્

વજ્રં પાર્વતસંજ્ઞં ચ તથા વાયવ્યસંજ્ઞિતમ્ ।
ઇત્યાદિકાનામસ્ત્રાણાં સંપ્રયોગવિસર્ગવિત્

સ એષ નિજસૈન્યાનામક્ષૌહિણ્યૈકયા યુતઃ ।
પ્રયાતુ શૂરમુકુટઃ સર્વવૈરિપ્રભંજનઃ

રિપુતાપોઽયમેવાદ્ય ગચ્છત્વગ્ર્યો ધનુર્ભૃતામ્ ।
સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકુશલો રિપુવંશદવાનલઃ

ગચ્છતાત્સેનયા બહ્વ્યા ચતુરંગસમેતયા ।
શત્રુઘ્નાજ્ઞાં શિરસ્યેતે દધત્વદ્ય બલોત્કટાઃ

ઉગ્રાશ્વોઽપિ મહારાજા તથા શસ્ત્રવિદેષ ચ ।
સર્વે યાંતુ સુસંનદ્ધાસ્તવ વાહસ્ય પાલકાઃ

ઇતિ ભાષિતમાકર્ણ્ય મંત્રિણઃ પ્રજહર્ષ ચ ।
આજ્ઞાપયામાસ ચ તાન્સુમંત્રકથિતાન્ભટાન્

તેઽનુજ્ઞાં રઘુનાથસ્ય પ્રાપ્ય મોદં પ્રપેદિરે ।
ચિરકાલં સાંપરાયં વાંચ્છંતો યુદ્ધદુર્મદાઃ

સન્નદ્ધાઃ કવચાદ્યૈશ્ચ તથા શસ્ત્રાસ્ત્રવર્તનૈઃ ।
યયુઃ શત્રુઘ્નસંવાસં સીતાપતિ પ્રણોદિતાઃ

શેષ ઉવાચ।
અથોક્ત ઋષિણા રામો વિધિના પૂજયત્ક્રમાત્ ।
આચાર્યાદીનૃષીન્સર્વાન્યથોક્તવરદક્ષિણૈઃ

આચાર્યાય દદૌ રામો હસ્તિનં ષષ્ટિહાયનમ્ ।
હયમેકં મનોવેગં રત્નમાલાવિભૂષિતમ્

પૌરટં રથમેકં ચ મણિરત્નવિભૂષિતમ્ ।
ચતુર્ભિર્વાજિભિર્યુક્તં સર્વોપસ્કરસંયુતમ્

મણિલક્ષં તુ પ્રત્યક્ષં મુક્તાફલતુલાશતમ્ ।
વિદ્રુમસ્ય તુલાનાં તુ સહસ્રં સ્ફુટતેજસામ્

ગ્રામમેકં સુસંપન્નં નાનાજનસમાકુલમ્ ।
વિચિત્રસસ્યનિષ્પન્નં વિવિધૈર્મંદિરૈર્વૃતમ્

બ્રહ્મણેઽપિ તથૈવાદાદ્ધોત્રેઽપ્યધ્વર્યવે દદૌ ।
ઋત્વિગ્ભ્યો ભૂરિશો દત્ત્વા પ્રણનામ રઘૂત્તમઃ

સર્વે તે વિવિધા વાગ્ભિરાશીર્ભિરભિપૂજિતાઃ ।
ચિરંજીવ મહારાજ રામચન્દ્ર રઘૂદ્વહ

કન્યાદાનં ભૂમિદાનં ગજદાનં તથૈવ ચ ।
અશ્વદાનં સ્વર્ણદાનં તિલદાનં સમૌક્તિકમ્

અન્નદાનં પયોદાનમભયં દાનમુત્તમમ્ ।
રત્નદાનાનિ સર્વાણિ વિપ્રેભ્યશ્ચાદિશન્મહાન્

દેહિ દેહિ ધનં દેહિ માનેતિ બ્રૂહિ કસ્યચિત્ ।
દદાત્વન્નં દદાત્વન્નં સર્વભોગસમન્વિતમ્

ઇત્થં પ્રાવર્તત મખો રઘુનાથસ્ય ધીમતઃ ।
સદક્ષિણો દ્વિજવરૈઃ પૂર્ણઃ સર્વશુભક્રિયઃ

અથ રામાનુજો ગત્વા માતરં પ્રણનામ હ ।
આજ્ઞાપયાશ્વરક્ષાર્થમેષ ગચ્છામિ શોભને

ત્વત્કૃપાતો રિપુકુલં જિત્વા શોભાસમન્વિતઃ ।
આયાસ્યામિ મહારાજૈર્હયવર્યસમન્વિતઃ

માતોવાચ ।
પુત્ર ગચ્છ મહાવીર શિવાઃ પંથાન એવ તે ।
સર્વાન્રિપુગણાઞ્જિત્વા પુનરાગચ્છ સન્મતે

પુષ્કલં પાલય નિજભ્રાતૃજં ધર્મવિત્તમમ્ ।
મહાબલિનમદ્યાપિ બાલકં લીલયાયુતમ્

પુત્રાગચ્છસિ ચેદ્યુક્તઃ પુષ્કલેન શુભાન્વિતઃ ।
તદા મમ પ્રમોદઃ સ્યાદન્યથા શોકભાગહમ્

ઇતિ સંભાષ્યમાણાં સ્વાં માતરં પ્રત્યુવાચ સઃ ।
ત્વદીયચરણદ્વંદ્વં સ્મરન્પ્રાપ્સ્યામિ શોભનમ્

પુષ્કલં પાલયિત્વાહં નિજાંગમિવ શોભને ।
સ્વનામસદૃશં કૃત્વા પુનરેષ્યામિ મોદવાન્

ઇત્યુક્ત્વા પ્રયયૌ વીરો રામં સ મખમંડપે ।
આસીનં મુનિવર્યાગ્ર્યૈર્યજ્ઞવેષધરં વરમ્

ઉવાચ મતિમાન્વીરઃ સર્વશોભાસમન્વિતઃ ।
રામાજ્ઞાપય રક્ષાર્થં હયસ્યાનુજ્ઞયા તવ

રઘુનાથોઽપિ તચ્છ્રુત્વા ભદ્રમસ્ત્વિતિ ચાબ્રવીત્ ।
બાલં સ્ત્રિયં પ્રમત્તં ત્વં મા હન્યાઃ શસ્ત્રવર્જિતમ્

તદા લક્ષ્મીનિધિર્ભ્રાતા જાનક્યા જનકાત્મજઃ ।
પ્રહસ્ય કિંચિન્નયને નર્તયન્રામમબ્રવીત્

લક્ષ્મીનિધિરુવાચ।
રામચંદ્ર મહાબાહો સર્વધર્મપરાયણ ।
શત્રુઘ્નં શિક્ષય તથા યથા લોકોત્તરો ભવેત્

કુલોચિતં કર્મ કુર્વન્નગ્રજાચરિતં તથા ।
ગચ્છેત્સ પરમં ધામ તેજોબલસમન્વિતમ્

ત્વયા પ્રોક્તં મહારાજ બ્રાહ્મણં નાવમાનયેત્ ।
પિત્રા તવ હતો વિપ્રઃ પિતૃભક્તિપરાયણઃ

ત્વયાપિ સુમહત્કર્મ કૃતં લોકવિગર્હિતમ્ ।
અવધ્યાં મહિલાં યસ્ત્વં હતવાન્નિયતં તતઃ

અગ્રજોઽસ્ય મહારાજ કૃતવાન્યં પરાક્રમમ્ ।
સનકેન કૃતઃ પૂર્વં રાક્ષસ્યાઃ કર્ણકર્તનમ્

એવં કરિષ્યતિ નૃપઃ શત્રુઘ્નઃ શિક્ષયા તવ ।
યદિ નાયં તથા કુર્યાત્કુલસ્યાસદૃશં ભવેત્

ઇત્યુક્તવંતં તં રામઃ પ્રત્યુવાચ હસન્નિવ ।
મેઘગંભીરયા વાચા સર્વવાક્યવિશારદઃ

શૃણ્વંતુ યોગિનઃ શાંતાઃ સમદુઃખસુખાઃ પુનઃ ।
જાનંત્યપારસંસારનિસ્તારતરણાદિકમ્

યે શૂરાઃ સમહેષ્વાસાઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદાઃ ।
તે ચ જાનંતિ યુદ્ધસ્ય વાર્ત્તાં ન તુ ભવાદૃશાઃ

પરોપતાપિનો યે વૈ યે ચોત્પથવિસારિણઃ ।
તે હંતવ્યા નૃપૈઃ સર્વૈઃ સર્વલોકહિતૈષિભિઃ

ઇત્યુક્તમાકર્ણ્ય સભાસદસ્તે સર્વે સ્મિતં ચક્રુરરિંદમસ્ય ।
કુંભોદ્ભવઃ પૂજિતમેનમશ્વં વિમોચયામાસ સુશોભિતં હિ

ઇમં મંત્રં સમુચ્ચાર્ય વસિષ્ઠઃ કલશોદ્ભવઃ ।
કરાગ્રેણ સ્પૃશન્નશ્વં મુમોચ જયકાંક્ષયા

વાજિન્ગચ્છ યથાલીલં સર્વત્ર ધરણીતલે ।
યાગાર્થે મોચિતો યેન પુનરાગચ્છ સત્વરઃ

અશ્વસ્તુ મોચિતઃ સર્વૈર્ભટૈઃ શસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ ।
પરીતઃ પ્રયયૌ પ્રાચીં દિશં વાયુજવાન્વિતઃ

પ્રચચાર બલં સર્વં કંપયદ્ધરણીતલમ્ ।
શેષોઽપિ કિંચિન્ન તયા ફણયા ધૃતવાન્ભુવમ્

દિશઃ પ્રસેદુઃ પરિતઃ ક્ષ્માતલં શોભયાન્વિતમ્ ।
વાયવસ્તં તુ શત્રુઘ્નં પૃષ્ઠતો મંદગામિનઃ

શત્રુઘ્નસ્ય પ્રયાણાયાભ્યુદ્ય તસ્ય ભુજોઽસ્ફુરત્ ।
દક્ષિણઃ શુભમાશંસી જયાય ચ બભૂવ હ

પુષ્કલઃ સ્વગૃહં રમ્યં પ્રવિવેશ સમૃદ્ધિમત્ ।
વિતર્દિભિર્વલક્ષાભિઃ શોભિતં રત્નવેદિકમ્

તત્રાપશ્યન્નિજાં ભાર્યાં પતિવ્રતપરાયણામ્ ।
કિંચિત્સ્વદર્શનાદ્ધૃષ્ટાં ભર્તૃદર્શનલાલસામ્

મુખારવિંદેન ચ નાગવલ્લીદલં સુકર્પૂરયુતં ચ ચર્વતી ।
નાસાફલં તોયભવં મહાધનં બાહ્વોર્મૃણાલીસદૃશોઃ સુકંકણે

કુચૌ તુ માલૂરફલોપમૌ વરૌ નિતંબબિંબં વરનીવિ શોભિતમ્ ।
પાદૌ તુલાકોટિધરૌ સુકોમલૌ દધત્યહો એક્ષત સત્પતિં સ્વકમ્

પરિરભ્ય પ્રિયાં ધીરો ગદ્ગદસ્વરભાષિણીમ્ ।
તદુરોજપરીરંભનિર્ભરીકૃતદેહકામ્

ઉવાચ ભદ્રે ગચ્છામિ શત્રુઘ્નપૃષ્ઠરક્ષકઃ ।
રામાજ્ઞયા યાજ્ઞમશ્વં પાલયન્રથસંયુતઃ

ત્વયા મે માતરઃ પૂજ્યાઃ પાદસંવાહનાદિમિઃ ।
તદુચ્છિષ્ટં હિ ભુંજાના તત્કર્મકરણાદરા

સર્વાઃ પતિવ્રતા નાર્યો લોપામુદ્રાદિકાઃ શુભાઃ ।
નાવમાન્યાસ્ત્વયા ભીરુ સ્વતપોબલશોભિતાઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શેષવાત્સ્યાયનસંવાદે રામાશ્વમેધે હયમોચન-પુષ્કલભાર્યાસમાગમોનામ એકાદશોઽધ્યાયઃ