પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.109

શંભુરુવાચ-
અત્ર તે કીર્તયિષ્યામિ કથાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ।
શ્રુત્વા યાં પ્રાપ ધર્માત્મા શિવભક્તિમનુત્તમામ્

ઇક્ષ્વાકુર્નામ વિપ્રેંદ્રો મહાવિદ્યો મહામતિઃ ।
બહુશાસ્ત્રપ્રવીણશ્ચ નીતિશાસ્ત્રવિશારદઃ

ન યષ્ટા ન ચ દાતા ચ ન દેવાનાં ચ પૂજકઃ ।
ન ચાધ્યાપયિતા વેદં ન વ્યાખ્યાતા શ્રુતસ્ય ચ

ન પુરાણેતિહાસાનાં શ્રુતીનામાગમસ્ય વા ।
યત્નાદ્ભોક્તા તથા દેહસંસ્કારૈકપ્રવર્તકઃ

તાદૃશસ્ય દ્વિજસ્યાથ સમાલક્ષ્યાયુરત્યગાત્ ।
લક્ષાંતરે તથૈકસ્મિન્વત્સરે માસિ પંચમે

તૃતીય દિવસે રાત્ર્યાં પુરાણં શ્રુતવાનિદમ્ ।
સ્વસંપાદિતવિત્તસ્ય યેન દાનં ન વૈ કૃતમ્

દિનેદિને ભુજ્યમાનં નિઃસારં સ્યાત્ક્રમેણ હિ ।
વર્ષાણ્યેવ ચ તાવંતિ નરકે પચ્યતે ધ્રુવમ્

કૃમિયોનિસહસ્રં ચ અનુભૂય તતઃ પરમ્ ।
દરિદ્રો વ્યાધિતોઽબંધુર્દુષ્ટભાર્યો બહુપ્રજઃ

દિનેદિને ભિક્ષિતેન યાચિતેન ચ જીવનમ્ ।
યન્ન ક્વાપિ ચ બીજાનાં મગ્નાનામથ માર્ગણાત્

લબ્ધેનજીવનં કર્મ ભૃત્યાનામથ જીવનમ્ ।
મધ્યે શ્રોત્રવિહીનશ્ચ નેત્રહીનઃ સ્ખલન્મલઃ

એવં પુરાણં શ્રુત્વા સાવિક્ષ્વાકુર્ભૃશદુઃખિતઃ ।
મનસા ચિંતયચ્ચેદં સ્મારં સ્મારં દ્વિજાધમઃ

રૂપપુષ્પૈર્માહિષ્મયી દુર્ગાપિ ફલવર્જિતા ।
તથા પુરાણરહિતા વિદ્યા નો ગતિદર્શની

બહુશાસ્ત્રં સમભ્યસ્ય બહુવેદાન્સવિસ્તરાન્ ।
પુંસોશ્રુતપુરાણસ્ય સમ્યગ્યાતિ ન દર્શનમ્

શંભુરુવાચ-
એવં ચિંતયતસ્તસ્ય અકાલમરણં ત્વભૂત્ ।
યમલોકં ગતશ્ચાથ યમેન પરિભાષિતઃ

યમ ઉવાચ-
અનેકપાપયુક્તોસિ પુણ્યં નૈવ મહત્તવ ।
ન વેદાધ્યાપનાત્પ્રાપ્તં પાપં ચ વિદિતં તવ

કોટિવર્ષાણિ નરકે તવસ્થિતિરિતિ દ્વિજ ।
આયુરસ્તિ તવાત્યલ્પં ગમ્યતાં પૌર્વિકીં તનુમ્

કુરુ પુણ્યં હિતં દાનં દેવતાપૂજનં જપમ્ ।
સાંગમધ્યાપનં વિપ્ર ભોજનં ભસ્મધારણમ્

ભજ વિશ્વેશ્વરં દેવં દેવદેવમુમાપતિમ્ ।
તસ્ય પ્રયત્નમાત્રેણ મમ લોકં ન ગચ્છસિ

યત્કિંચિત્પ્રત્યહં પાપિન્પુરાણં શૃણુ સાદરમ્ ।
તતસ્તચ્છ્રવણાદેવ નેક્ષસે મમ યાતનાઃ

યમસ્ય વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણઃ સ્વાં યયૌ તનુમ્ ।
અથેશપૂજનકૃતે યત્નમાસ્થાય સ દ્વિજઃ

અગમન્મુનિવર્યં તુ જાબાલિશિવપૂજકમ્ ।
તપઃ સ્વાધ્યાયસંપન્નં શ્રુતિસ્મૃતિવિવેચકમ્

પુરાણતત્ત્વવેત્તારં લક્ષશિષ્યસમાવૃતમ્ ।
જરાશિથિલસર્વાંગં વેદવેદાંગપારગમ્

દ્રષ્ટુકામો યયૌ શૈલં મંદરં ચારુકંદરમ્ ।
નાનાવિહંગસંપૂર્ણં નાનાપુષ્પલતાવૃતમ્

સર્વર્તુકુસુમોપેતં નાનાગંધોપશોભિતમ્ ।
કિન્નરાણાં ચ મિથુનૈર્ગીતપૂર્ણમહાગુહમ્

અનેકરૂપલાવણ્ય વનિતોષિતપાદપમ્ ।
લંબમાનવિચિત્રાભિસ્તાભિઃ શોભિતપાદપમ્

રતિશ્રમપ્રસુપ્તાનાં બોધનાદિતષટ્પદમ્ ।
કૂજંતિ ચ પિકાઃ કામં વિયુક્તાનાં યુજે કિલ

નાનામુનિગણાકીર્ણં પ્રશાંતમૃગચારિણમ્ ।
અપ્સરોગણસંકીર્ણં ગંધર્વગણસેવિતમ્

નાનાસિદ્ધમુખોદ્ભૂતગીતપૂર્ણવનાંતરમ્ ।
વિચિત્રફલસંપૂર્ણં નાનાદેવાલયાન્વિતમ્

પ્રાસાદશતસંબાધં નાનાગૃહસમન્વિતમ્ ।
સિંહાનનૈર્ગજમુખૈરુલૂકવદનૈરથ

અમુખૈર્વિમુખૈરુગ્રૈરર્દ્ધવક્ત્રૈર્મૃગીમુખૈઃ ।
રુરુજંતુકગોધાહિ વાનરર્ક્ષમુખૈરપિ

વ્યાઘ્રવૃશ્ચિકભલ્લૂષ્ટ્રશ્વાનગર્દભતુંડકૈઃ ।
સમસ્તજીવવદનસદૃશાસ્યૈર્ગણેશ્વરૈઃ ।
વલ્લીમુખૈર્વૃક્ષમુખૈઃ શિલાવક્ત્રૈરયોમુખૈઃ

શંખમુક્તાદિજલજવદનૈરુપશોભિતમ્ ।
અધિકાંગૈરનંગૈશ્ચ જટિલૈઃ શિખિમુંડિતૈઃ

પત્રિવક્ત્રૈર્દ્વિષડ્વક્ત્રૈસ્ત્રિવિગ્રહમુખૈરપિ ।
ઘંટાસ્યૈઃ શૂર્પવદનકર્ણપાદમુખૈરપિ

ઘંટામુખૈર્વેણુમુખૈઃ કિંકિણીવદનૈરપિ ।
યાદૃગ્વસ્તુ જગત્યસ્તિ તાદૃશાસ્યૈરયોમુખૈઃ

કૈશ્ચિન્નિભૃતકંદર્પરૂપલાવણ્યકોમલૈઃ ।
કોટિસૂર્યપ્રતીકાશૈશ્ચંદ્ર કોટિસમપ્રભૈઃ

નાનાવર્ણૈર્વિશ્વમુખૈર્વિશ્વરૂપૈશ્ચતુર્મુખૈઃ ।
દ્વિમુખૈઃ પંચવક્ત્રૈશ્ચ ત્રિમુખૈઃ ષણ્મુખૈરપિ

એકાનેકમુખૈઃ શાંતૈઃ સર્વદા સુખિભિર્યુતમ્ ।
નાનાભોગસમૃદ્ધૈશ્ચ રતિકામસમૈરપિ

લક્ષ્મીનારાયણમુખૈરુમેશસમવિગ્રહૈઃ ।
નાનારૂપધરૈશ્ચાન્યૈઃ સેવિતં મંદરાચલમ્

ધેનવો યત્ર વેદાશ્ચ મીમાંસાવત્સ સંયુતાઃ ।
ધર્માદયઃ સવર્ષ્માણઃ પુરાણાનિ ચ કર્મણા

સ્મૃતીતિહાસજાતાનિ આગમાશ્ચ શરીરિણઃ ।
સ્થિતાશ્ચ મંદરે યત્ર સશૈલઃ પાપનાશનઃ

તસ્ય મધ્યે મહાપુણ્યં પુરં પરમશોભિતમ્ ।
વાપીતડાગોપવનપ્રાસાદશતશોભિતમ્

સપ્તપ્રાકારપરિખં રત્નાટ્ટાલકસંયુતમ્ ।
ગોપુરૈર્નવભિર્યુક્તં વિચિત્રગૃહસંયુતમ્

યસ્ય ચાપ્રતિમં તેજ ઉષ્ણશીતાદિવર્જિતમ્ ।
તન્મધ્યે નગરી પુણ્યા તન્મધ્યે ચ સભા શુભા

તસ્યાં ભદ્રાસનં મધ્યે વેદપાદવિચિત્રિતમ્ ।
સર્વોપનિષદાકૢપ્તં પાદપીઠં સુશોભનમ્

પુરાણાન્યાગમાસ્તસ્ય સ્વસ્તીતિ શિવપાદયોઃ ।
તત્રાસીનો મહાયોગી ગોક્ષીરસદૃશાકૃતિઃ

મંદસ્મિતસુચાર્વાસ્યોદ્વ્યષ્ટવર્ષવયાઃ પ્રભુઃ ।
દધાન ઉરસામાલાં મણિરુદ્રાક્ષકલ્પિતામ્

બિભ્રાણ ઉપવીતં ચ કર્ણિકારસમદ્યુતિઃ ।
સુરત્નકુંડલો દેવઃ કિરીટકનકાંબરઃ

નાનાભૂષણસંયુક્તો નાનાગંધવિલેપનઃ ।
વામાંકન્યસ્તગિરિજો વીક્ષમાણસ્તદાનનમ્

મુગ્ધાં ચ સુમુખીં બાલાં નવયૌવનશોભિતામ્ ।
ભૂષિતાં ચારુસર્વાંગીં બિભ્રતીં કનકાંબુજમ્

આલિંગ્ય વામેનકરેણ દેવીં દક્ષેણ તસ્યા મુખમુન્નમય્ય ।
સ્પૃષ્ટ્વા શિરો વામકરેણ તસ્યા દક્ષેણ કુર્વંસ્તિલકં ચ દેવઃ

ભક્તિર્વીજયતે દેવં પ્રણવ વ્યજનેન ચ ।
પૂજાકાંતાપિ કુસુમૈર્માલાં દેવાય બિભ્રતી

જ્ઞપ્તિર્વિરક્તિર્વનિતે બિભ્રત્યૌ યોગચામરે ।
સમાધિઃ કાર્યકર્તાસ્ય ધારણાયોષિદસ્ય ચ

યમાશ્ચનિયમાશ્ચૈવ કિંકરાસ્તસ્ય કીર્તિતાઃ ।
પ્રાણાયામઃ પુરોધાસ્તુ પ્રત્યાહારઃ સુવર્ણધૃક્

ધ્યાનં ચ દ્રવિણાધ્યક્ષઃ સત્યં સેનાપતિસ્તથા ।
બ્રહ્મપ્રભૃતિકીટાંતાઃ પશવસ્તત્પતિઃ શિવઃ

પશૂનાં પાલકો ધર્મઃ સ્યાદધર્મશ્ચ તસ્કરઃ ।
માયાપાશેન તે બદ્ધા મોચની કાશિકા મૃતિઃ

નાનાવિધાશ્ચ પ્રમદા દેવદેવમુમાપતિમ્ ।
એતાદૃશમુમાનાથં કોટિજંતુરનુસ્મરેત્

ઇષ્ટાન્ભોગાનવાપ્યાથ શિવલોકે મહીયતે ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેંદ્રાદ્યાસ્તત્પુરદ્વારપાલકાઃ

લક્ષ્મીસરસ્વતીદેવ્યૌ દેહલ્યાદ્યર્ચ્ચનેક્ષિતેઃ ।
નિયુક્તે દેવદેવસ્ય દેવાશ્ચ સુરયોષિતઃ

દાસ્યો દેવાઃ સમસ્તાશ્ચ દાસા યસ્ય મહાત્મનઃ ।
એતાદૃશમહાશૈલમિક્ષ્વાકુઃ સંદદર્શ હ

મુનિં પ્રણમ્ય જાબાલિમિદમાહ વચસ્તદા ।
ગંતુકામો મહાશૈલં શક્તોસ્યસ્મિન્ન વા મુને

મમાયુરલ્પં કથિતં યમેન જ્ઞાનિના પુરા

નરકશ્ચ બહુઃપ્રોક્તઃ કથં શ્રેયો ભવિષ્યતિ ।
જાબાલિરુવાચ-
મયાપિ સર્વમેતત્તે જ્ઞાતં દિવ્યેન ચક્ષુષા

આયુર્દશદિનં બ્રહ્મન્વિદ્વાનપિ ન ધર્મકૃત્ ।
ન તપસ્તે હ્યનભ્યાસાન્ન ચ યોગોઽલ્પકાલતઃ

ન દાનં દ્રવિણાભાવાદસામર્થ્યાત્તથાર્હણા ।
ન યજ્ઞો ન વ્રતં પૂર્તં ન ચ પુણ્યમનાયુષઃ

ન ચાધ્યાપનતીર્થાદિ સેવાકાલવિરોધતઃ ।
તસ્માત્તત્પાપનાશાય પ્રાયશ્ચિત્તં ન વિદ્યતે

ગતિપ્રદં તથા ધર્મં ગચ્છ વા તિષ્ઠ વા મુને ।
ઇક્ષ્વાકુરુવાચ-।
યાવજ્જીવં પ્રતિજ્ઞાય ક્રિયતે યો વૃષો દ્વિજ

તેન પાપપરીહારો ભવિષ્યતિ સુનિશ્ચિતમ્ ।
તં બ્રૂહિ યેન ધર્મેણ મમ પાપં પ્રણશ્યતિ

કેન વા પુણ્યયોગેન સ્વર્ગતિશ્ચ ભવિષ્યતિ ।
શરણં ભવ વિપ્રર્ષે નરકાદતિબિભ્યતઃ

સર્વધર્મફલં પ્રાહુઃ શરણાગતપાલનમ્ ।
જાબાલિરુવાચ-
સત્યં સ્વલ્પેન કાલેન ન તાદૃગ્લભ્યતે વૃષઃ

અમૃતેત્વનૃતે શક્યં વક્તું સ્વપ્નાંતરેષ્વપિ ।
રહસ્યમેકં કિંચિત્તુ યસ્ય કસ્યાપિ નોચ્યતે

ઇક્ષ્વાકુરુવાચ-
શરણં પાલય મુને કાલો મે નિર્ગમિષ્યતિ ।
જાબાલિરુવાચ-
મમ પ્રાણાધિકં વિપ્ર રહસ્યં શ્રુતિચોદિતમ્

શિવલિંગાર્ચનં નામ બ્રહ્માદિભિરનુષ્ઠિતમ્ ।
સમસ્તપાપશમનં સર્વોપદ્રવનાશનમ્

ભુક્તિમુક્તિપ્રદં તસ્માચ્છિવપૂજાં સમાચર ।
નાતિક્રામેદ્યદિ મુને શિવલિંગાર્ચનં શુભમ્

યઃ શંભુપૂજાં વિચ્છિંદ્યાત્તેન ચ્છિન્નં હિ મે શિરઃ ।
વરં શૂલવિનિક્ષેપો વરં શાલ્મલિકર્ષણમ્

વરં પ્રાણપરિત્યાગો નૈવ પૂજાવ્યતિક્રમઃ ।
વરં વહ્નિપ્રપતનં વરં ચાધઃશિરઃ કૃતમ્

વરં સ્વમલભુક્તિર્વા નેશપૂજાવ્યતિક્રમઃ ।
અપૂજયિત્વા ચેશાનં યો હિ ભુંક્તે નરાધમઃ

પાપાનામન્નરૂપાણાં તસ્ય ભોજનમુચ્યતે ।
અનુચ્ચાર્ય પદં શંભોર્ભુઙ્ક્તે યદિ ચ ખાદતિ

શિવેતિ મંગલં નામ યસ્ય વાચિ પ્રવર્તતે ।
ભસ્મીભવંતિ તસ્યાશુ મહાપાતકકોટયઃ

શિવં પ્રદક્ષિણીકૃત્ય યો નમસ્યતિ માનવઃ ।
ભૂમેઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા યત્તત્પુણ્યમવાપ્નુયાત્

પ્રદક્ષિણત્રયં કૃત્વા નમસ્કારં ચ પંચધા ।
પુનઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા નત્વા મુચ્યેત પાતકૈઃ

સર્વવાદ્યાનિ યઃ કુર્યાત્કારયેદ્વા શિવાલયે ।
બલેન મહતા યુક્તો વેદસેવ્યત્ર જાયતે

શ્રાવયેદ્યઃ પુરાણાનિ દેવદેવં ત્રિલોચનમ્ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો વસેચ્છિવપુરે કૃતી

તં નિત્યમાદરેણેશો વક્તિ વાક્યં પ્રિયં સદા ।
એતત્સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તમીશપૂજનમુત્તમમ્

અલ્પાયુશ્ચ ભવાન્વિપ્ર શિવપૂજનમાચર ।
ત્રિકાલં વા દ્વિકાલં વા એકકાલમથાપિ વા

યામં યામાર્ધમથવા શિવપૂજનમાચર ।
વાનપ્રસ્થાશ્રમો ભૂત્વા વાનપ્રસ્થકૃતાશ્રયઃ

વાનપ્રસ્થપ્રસૂનૈશ્ચ પ્રાતઃપૂજય શંકરમ્ ।
શ્રીફલૈઃ શતપત્રૈશ્ચ પદ્મસૌગંધિકૈરપિ

નીપૈર્જપાભિઃ પુન્નાગૈઃ કરવીરૈશ્ચ પાટલૈઃ ।
તુલસ્યાચ રવિદલૈરપરાજિતયા તથા

અપામાર્ગદલૈ રુદ્ર જટાદમનકેન ચ ।
સર્વૈરેભિઃ સમફલૈર્બિલ્વપત્રૈશ્ચ ધૂર્તકૈઃ

દ્રોણૈઃ શિરીષૈઃ શક્તૈશ્ચ દૂર્વયા કોરકૈરપિ ।
નંદ્યાવર્તૈરક્ષતૈશ્ચ તિલમિશ્રૈશ્ચ કેવલૈઃ

અન્યૈરપિ યથાશક્તિ પ્રાતઃ સંપૂજયેચ્છિવમ્ ।
કર્ણિકારૈશ્ચ સૌવર્ણર્દૂવર્યયાપિ શિવાર્ચનમ્

મુકુલૈર્નાર્ચયેદ્દેવં ચંપકૈર્જલજં વિના ।
જલજાનાં ચ સર્વેષાં પત્રાણામક્ષતસ્ય ચ

કુશપુષ્પસ્ય રજતસુવર્ણકૃતયોરપિ ।
અન્યત્કૃત્વા યથા યત્તુ તૈલપક્વં ભવેન્નૃપ

ન તત્પર્યુષિતં પ્રોક્તમપૂપાદિ ગમિષ્યતિ ।
ઉક્ષિતં યત્ફલાયુક્તં તૈલક્ષારામ્લજીરકૈઃ

જલે તત્પ્રોક્ષિતં મૂલફલશાકાદિકં નૃપ ।
ન ચ પર્યુષિતં પ્રોક્તં ગંગાતોયં ચ સાગરમ્

મહાનદીજલં સર્વં કેદારજલમેવ ચ ।
હ્રદરૂપેણ યત્તીર્થં કૂપતીર્થેન રાઘવ

તડાગવાપીસરસાં કૂપેનાપાં ચ યદ્ભવેત્ ।
તત્તીર્થતોયં સર્વં ચ ન ચ પર્યુષિતં ભવેત્

ન રાત્રૌ જલમાહાર્યં દિવા સંપાદયેજ્જલમ્ ।
સસૈકતં તથા ધાર્યં ન ચ પર્યુષિતં હિ તત્

એવં વિદિત્વા પૂજાં ત્વં શિવલિંગે સમાચર ।
શંભુરુવાચ-
એવમુક્તોથ મુનિના ઇક્ષ્વાકુર્બ્રાહ્મણપ્રિયઃ

શિવપૂજાપરો ભૂત્વા દિનાષ્ટકમતિષ્ઠત ।
નવમેઽથ દિને પ્રાપ્તે પ્રાતઃકાલે કૃતાર્ચનઃ

મરણાવસરે પ્રાપ્તે શિવપૂજાં વિધાય સઃ ।
સ્વાન્પ્રાણાનુપહારાય તત્યાજૈવ મહેશિતુઃ

મૃતં તમથ વિજ્ઞાય યમદૂતાઃ સમાગતાઃ ।
યમલોકપ્રાપકા યે યતમાસ્થાય તસ્થિરે

શૈવાશ્ચાપિ સમાયાતા દૂતા વહ્નિમુખાદયઃ ।
તેષામન્યોન્યવાદોભૂન્મામકો મામકસ્ત્વિતિ

અથ યામઃ પાશપાણિઃ શિવદૂતમથાર્દયત્ ।
અથ વહ્નિમુખઃ ક્રુદ્ધો યમદૂતશતં તતઃ

મહાકાયસ્તથા ભૂત્વા ગૃહીત્વા ચ કરેણ તત્ ।
શિરાંસિ ચ તથૈકેનાપીડ્ય ચિચ્છેદ શષ્પવત્

મારયિત્વા તતો દૂતાનાદાયેક્ષ્વાકુમભ્યગાત્ ।
નિવેદયામાસ ચ તં વીરભદ્રાય ધીમતે

સ ચાપિ શંકરાયાથ તં પ્રાહ ચ મહેશ્વરઃ ।
ત્વયાષ્ટદિનપૂજૈવ કૃતા કૃષ્ણા દિને દિને

ત્વમનિંદઃ પુરા માં ચ લિંગં શિશ્નાગ્રમિત્યુત ।
તેનૈવ પાપયોગેન શિશ્નવક્ત્રો ભવિષ્યસિ

શિશ્નાગ્રે વિવરં ચક્રં જિહ્વાનાસાદિવર્જિતઃ ।
પૂર્વં મન્નામવક્તૃત્વાદ્વક્તા ચાપિ ભવિષ્યસિ

અથેશવચનાત્સોપિ તથાભૂતોભવત્ક્ષણાત્ ।
શંભુરુવાચ-
ય ઇદં શૃણુયાન્નિત્યં પુરાણાખ્યાનમુત્તમમ્

વિમુક્તપાપબંધશ્ચ શિવભક્તો ભવિષ્યતિ ।
સ યાતિ ચ શિવસ્થાને વક્તા ચાપિ તથા ભવેત્

યશ્ચ વક્તિ કથામેનાં હરેણ સદૃશો ભવેત્ ।
ઉક્ત્વા કથામિમાં પૂર્વમધીરો નામ ભૂમિપઃ

સ્વર્ગં સ ગતવાન્રાજા કૃતપાપોથ ભાર્યયા

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે વિભૂતિમાહાત્મ્યેન।
નવોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ