પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.108

શ્રીરામ ઉવાચ-
ભસ્મોત્પત્તિં મહાભાગ ભસ્મમાહાત્મ્યમેવ ચ ।
ભસ્મસંધારણે પુણ્યં ભસ્મદાને ચ તદ્વદ

શંભુરુવાચ-
ભસ્મોત્પત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ ।
સ્મરણાત્કીર્તનાદ્રામ તાં શૃણુષ્વ નરાધિપ

ય એકઃ શાશ્વતો દેવો બ્રહ્મવંદ્યઃ સદાશિવઃ ।
ત્રિલોચનો ગુણાધારો ગુણાતીતોઽક્ષરોવ્યયઃ

સિસૃક્ષા તસ્ય જાતાથ વીક્ષ્યાત્મસ્થં ગુણત્રયમ્ ।
વેદત્રયમિદં જ્ઞેયં ગુણત્રયમિદં હિ યત્

પૃથક્કૃત્વાત્મનસ્તાત તત્રસ્થાનં વિભજ્ય ચ ।
દક્ષિણાંગેસૃજત્પુત્રં બ્રહ્માણં વામતો હરિમ્

પૃષ્ઠદેશે મહેશાનં ત્રીન્પુત્રાનસૃજદ્વિભુઃ ।
જાતમાત્રાસ્ત્રયો દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

ઇદમૂચુર્વચઃ સ્પષ્ટં કો ભવાન્કે વયંત્વિતિ ।
તાનાહ ચ શિવઃ પુત્રાન્યૂયં પુત્રા અહં પિતા

ઇદં ગુણત્રયં પુત્રા ભજધ્વં કર્મહેતુકમ્ ।
પુત્રા ઊચુઃ -
કં વા ગુણં કો ભજતાં કિયંતં કાલમીશ્વર

કથં ગુણનિવૃત્તિશ્ચ ભવેદેતદ્વદસ્વ નઃ ।
શિવ ઉવાચ-
યાવજ્જ્ઞાનં હિ ભવતાં યાવદાયુરથાપિ વા

ધારણં તાવદેવસ્યાદેકૈકસ્ય ગુણસ્ય ચ ।
સત્વં બ્રહ્મા રજોવિષ્ણુર્ભજેન્મહેશ્વરસ્તમઃ

ઇત્યુક્તમાત્રે દેવેશે બ્રહ્મા સત્વમથાગ્રહીત્ ।
ન ચ ચાલયિતું શક્તો ધારણે કિમુ શક્તિમાન્

તં ગુણં તુ તિરસ્કૃત્ય રજોગુણમથાગ્રહીત્ ।
ન ચ ચાલયિતું શક્તો જગ્રાહાથ તમોગુણમ્

ન ચ ચાલયિતું શક્તો નિપપાત રુરોદ ચ ।
વિષ્ણુશ્ચ વામહસ્તેન રજોગુણમધારયત્

અંગુલીભ્યાં મહેશોઽપિ તમોગુણમધારયત્ ।
સત્વમેકોંગુલીભ્યાં ચ સત્વં વિષ્ણુમથાદધાત્

બ્રહ્માણં પાદપીઠે ચ દધાર ચ નનર્ત ચ

નૃત્યંતમત્યંતવિલાસરૂપં ગોક્ષીરરૂપં તરુણં ત્રિનેત્રમ્ ।
સર્વં દધાનં કૃતકૌતુકં શિવં સમીક્ષ્ય પુત્રાન્વરદો બભાષે

શિવ ઉવાચ-
પ્રીતોઽસ્મિ તવ પુત્રાહં વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્ ।
અથાહ પિતરં પુત્રો વરમેનં દદસ્વ મે

મામુદ્દિશ્ય કૃતા પૂજા તવ પૂજા ભવેચ્છિવ ।
તિષ્ઠેર્મયિ સદા ત્વં ચ ત્વમેવાહં ચ વાવ્યયઃ

શિવ ઉવાચ-
એવમેતન્મહાભાગ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ ।
રક્તગૌરાવિમૌ પુત્રૌ બ્રહ્મવિષ્ણૂ મમૈવ તુ

બાહુમૂલસ્થરોમૌ ચ મમાકારૌ તથાનઘૌ ।
અથ બ્રહ્માણમાહેદં ભજત્વેકં ગુણં ભવાન્

બ્રહ્મોવાચ-
ત્વન્નિર્દિષ્ટં ગુણમહં ધર્તું શક્તો ન હીશ્વર ।
ધારયિષ્યે રજો દેવ સત્વં ભજતુ વૈ હરિઃ

અવશિષ્ટં ગુણં ચાયમીશ્વરો ધારયિષ્યતિ ।
શંભુરુવાચ-
ગુણાનાદાયતે દેવા નશેકુર્નિત્યધારણમ્

કર્તું ભરણશક્ત્યર્થં શિવમિત્યવદત્પુનઃ ।
ગુણાન્વયં સર્વકાલં ન ચ ધારયિતું ક્ષમાઃ

દીયતાં ભગવઞ્છક્તિર્યદિ ભોસ્ત્વં વરપ્રદઃ ।
અથ તદ્વચનં શ્રુત્વા શિવો વાક્યમભાષત

શિવ ઉવાચ-
વિદ્યાશક્તિઃ સમસ્તાનાં શક્તિરિત્યભિધીયતે ।
ગુણત્રયાશ્રયા વિદ્યા અવિદ્યા ચ તદાશ્રયા

ગુણત્રયં ચ દગ્ધ્વૈવ તત્સારં ધર્તુમર્હથ ।
યચ્ચ કિંચિદ્ભવેત્તત્ર ભવદ્ભિર્ધ્રિયતાં હિ તત્

અથાહુસ્તત્સુતા વાક્યં ન દાહો જ્વલનં વિના ।
શિવઃ પ્રાહ મહેશસ્ય લોચને વહ્નિરસ્તિ વૈ

ગુણત્રયમિદં ધેનુર્વિદ્યા સ્યાદ્ગોમયં શુભમ્ ।
મૂત્રં ચોપનિષત્પ્રોક્તં કુર્યાદ્ભસ્મ તતઃ પરમ્

વત્સાસ્તુ સ્મૃતયો યસ્યાસ્તત્સંભૂતં તુ ગોમયમ્ ।
આગાવ ઇતિ મંત્રેણ ધેનું તત્રાભિમંત્રયેત્

ગાવો ગાવો ગાવ ઇતિ પ્રાશયેત્તુ તૃણં જલમ્ ।
ઉપોષ્ય ચ ચતુર્દ્દશ્યાં શુક્લે કૃષ્ણેઽથવા વ્રતી

પરેદ્યુઃ પ્રાતરુત્થાય શુચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ ।
કૃતસ્નાનો ધૌતવસ્ત્રો ગોમયાર્થં વ્રજેત્તુ ગામ્

ઉત્થાપ્ય તાં પ્રયત્નેન ગાયત્ર્યા મૂત્રમાહરેત્ ।
સૌવર્ણે રાજતે તામ્રે ધારયેન્મૃન્મયે ઘટે

પૌષ્કરે વા પલાશે વા પાત્રે ગોશૃંગ એવ વા ।
આદધીત હિ ગોમૂત્રં ગંધદ્વારેતિ ગોમયમ્

અભૂમિપાતં ગૃહ્ણીયાત્પાત્રે પૂર્વોદિતેઽધિકે ।
ગોમયં શોધયેદ્વિદ્વાઞ્છ્રીર્મે ભજતુ મંત્રતઃ

અલક્ષ્મીર્મયીતિ મંત્રેણ ગોમયસ્યાપમાર્જનમ્ ।
સં ત્વા સિંચામિ મંત્રેણ ગોમૂત્રં ગોમયે ક્ષિપેત્

પંચાનાં ત્વેતિ મંત્રેણ પિંડાંશ્ચૈવ ચતુર્દ્દશ ।
કુર્યાત્સંશોષ્ય કિરણૈસ્તરણેરાહરેત્તુ તાન્

નિદધ્યાદથ પૂર્વોક્તપાત્રે ગોમયપિંડકાન્ ।
સ્વગૃહ્યોક્તવિધાનેન પ્રતિષ્ઠાપ્યાગ્નિમિંધયેત્

પિંડાન્વિનિક્ષિપેત્તત્તદર્ણદેવાય પિંડકાન્ ।
આઘારાવાજ્યભાગૌ ચ પ્રક્ષિપ્ય દ્વૌ હુનેત્સુધીઃ

તતો નિધનપતયે ત્રયોદશજયાદયઃ ।
હોતવ્યાઃ પંચબ્રહ્માણિ નમો હિરણ્યબાહવે

ઇતિ સર્વાહુતીર્હુત્વા ચતુર્થ્યંતૈસ્તુ મંત્રકૈઃ ।
તતઃ શર્વાય રુદ્રાય યસ્ય વૈકંકતીતિ ચ

એતૈસ્તુ જુહુયાદ્વિદ્વાનનાજ્ઞાતત્રયં તથા ।
વ્યાહૃતીરથ હુત્વા તુ તતઃ સ્વિષ્ટકૃતં હુનેત્

ઇધ્મશેષં તુ નિર્વર્ત્ય પૂર્ણપાત્રોદકં તતઃ ।
પૂર્ણમાસાંતયજુષા જલેનાન્યેન બૃંહયેત્

બ્રાહ્મણેષ્વમૃતમિતિ તજ્જલં શિરસિ ક્ષિપેત્ ।
પ્રાચ્યામિતિ દિશાં લિંગૈર્દિક્ષુ તોયં વિનિક્ષિપેત્

બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દત્વા શાંતે પુલકમાહરેત્ ।
આહરિષ્યામિ દેવાનાં સર્વેષાં કર્મગુપ્તયે

જાતવેદસમેને ત્વાં પુલાકં ચ્છાદયાદ્ય મે ।
મંત્રેણાનેન તં વહ્નિં પુલાકે છાદયેદથ

ત્રિદિનં જ્વલનસ્થિત્યૈ છાદનં પુલકૈઃ સ્મૃતમ્ ।
બ્રાહ્મણાન્ભોજયેદ્ભક્ત્યા સ્વયં ભુંજીત વાગ્યતઃ

ભસ્માધિકમભીપ્સંસ્તુ હ્યધિકં ગોમયં હરેત્ ।
દિનત્રયેણ યદિ વા એકસ્મિન્દિવસે બહુ

તૃતીયે વા ચતુર્થે વા પ્રાતઃસ્નાત્વા સિતાંબરઃ ।
શુક્લયજ્ઞોપવીતી ચ શુક્લમાલ્યાનુલેપનઃ

શુક્લદંતો ભસ્મદિગ્ધો મંત્રેણાનેન મંત્રવિત્ ।
તદ્વેતિ ચોચ્ચારયિત્વા ભસ્મસત્યં ન સંત્યજેત્

તત આવાહનમુખા ઉપચારાસ્તુ ષોડશ ।
કર્તવ્યા હુતદાનેન તતોઽગ્નિમુપસંહરેત્

અગ્ને ભસ્મેતિ મંત્રેણ ગૃહ્ણીયાદ્ભસ્મ ચોદ્ભવમ્ ।
અગ્નિરસ્મીતિ મંત્રેણ પ્રમૃજ્ય ચ તતઃ પરમ્

સંયોજ્ય ગંગાસલિલૈઃ કપિલાપયસાથવા ।
ચંદ્રં કુંકુમકાશ્મીરમુશીરં ચંદનં તથા

અગુરુદ્વિતયં ચૈવ ચૂર્ણયિત્વા તુ સૂક્ષ્મતઃ ।
ક્ષિપેદ્ભસ્મનિ તચ્ચૂર્ણમોમિતિ બ્રહ્મમંત્રતઃ

તતઃ પયઃ સેચને ચ ગદિતઃ કપિલા મનુઃ ।
અમૃતં દેવિ તે ક્ષીરં પવિત્રમિહ વર્દ્ધિતમ્

તવપ્રસાદાન્મુચ્યંતે મનુજાઃ સર્વપાપ્મનઃ ।
પ્રણવેનાવહેદ્વિદ્વાન્ભસ્મનો વટકાનથ

અણોરણીયાનિતિ હિ મંત્રેણ તુ વિચક્ષણમ્ ।
શંભુરુવાચ-
ઇત્થં તુ ભસ્મસંપાદ્ય શુષ્કમાદાય મંત્રવિત્

પ્રણવેન વિમૃજ્યાથ સપ્તપ્રણવમંત્રિતમ્ ।
ઈશાનેન શિરોદેશં મુખં તત્પુરુષેણ ચ

ઉરોદેશમઘોરેણ ગુહ્યં વામેન મંત્રયેત્ ।
સદ્યોજાતેન વૈ પાદૌ સર્વાંગં પ્રણવેન તુ

તત ઉદ્ધૂલ્ય સર્વાંગમાપાદતલમસ્તકમ્ ।
તત આચમ્ય વસનં ધૌતં શ્વેતં પ્રધારયેત્

પુનરાચમ્ય કર્મ સ્વં કર્તુમર્હતિ સર્વતઃ ।
તતો ભસ્મસમાદાય પ્રમૃજ્ય પ્રણવેન તુ

ત્રિનેત્રં ત્રિગુણાધારં ત્રયાણાં જનકં વિભુમ્ ।
સ્મરન્નમઃ શિવાયેતિ લલાટે તુ ત્રિપુંડ્રકમ્

નમઃ શિવાભ્યામિત્યુક્ત્વા બાહ્વોર્વાપિ ત્રિપુંડ્રકમ્ ।
અઘોરાય નમ ઇતિ ઉભાભ્યાં ચ પ્રકોષ્ઠયોઃ

ભીમાયેતિ તતઃ પૃષ્ઠે શિરોધિ પશ્ચિમે તથા ।
નીલકંઠાય શિરસિ ક્ષિપેત્સર્વાત્મને નમઃ

પ્રક્ષાલ્યાથ તતો હસ્તૌ કર્માનુષ્ઠાનમાચરેત્ ।
શિવ ઉવાચ-
યૂયમેવં પ્રકારેણ ભસ્મ કૃત્વા પ્રઘૃષ્ય ચ

ગુણાન્ધારયિતું શક્તાસ્તતઃ સ્રક્ષ્યથ વૈ પ્રજાઃ ।
શંભુરુવાચ-
ઇત્થં શિવોદિતા દેવા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

તથા કૃત્વા ચ વિધિના હમહમિકયા તદા ।
અન્યોન્યબોધનાશક્તાઃ પ્રણમ્ય શિવમૂચિરે

કં ગુણં ધારયેત્કો વા શિવઃ પ્રાહ સુતાનથ ।
કર્મશક્તિં તથા જ્ઞાનં મુખરેણ્વૈવ નશ્યતિ

અલ્પાયુર્દૃશ્યતે બ્રહ્મા મનુભિશ્ચાસ્ય જીવિતમ્ ।
યોઽહં બ્રહ્માંડમાલાભિર્ભૂષિતો બ્રહ્મગોપનમ્

રજોગુણમવષ્ટભ્ય ન ચ જાનાસિ માં તદા ।
બ્રહ્માધિકબલો વિષ્ણુરાયુષિ બ્રહ્મણોઽધિકઃ

બ્રહ્માંડમાલાભરણે મહેશસ્ય મમૈવ તુ ।
ચતુર્નિઃશ્વાસમાત્રેણ વિષ્ણોરાયુરુદાહૃતમ્

બ્રહ્મણોઽધિકસત્વત્વાત્સત્વમાલંબતાં હરિઃ ।
જાનાતિ સર્વકાલં માં ક્વચિદેવ ન વિસ્મરેત્

સાત્વિકૈકૈવ પૂજાસ્ય રાજસી તામસી ન તુ ।
શાંતં શિવં સત્વગુણં રજવક્ત્રાવમાનતઃ

નભોનીલં તથા ચૈવ ગુણં શંભુસ્તથાભજત્ ।
સત્વં રજસ્તમશ્ચાપિ દધાર ચ પુરા કિલ

અતોઽસ્ય વિવિધા પૂજા શંકરસ્ય વિધીયતે ।
રજશ્ચ તમસાયુક્તં દારુણં પરિકીર્તિતમ્

દારુણાપિ તતઃ પૂજા શંકરે ગતિદા મતા ।
રજશ્ચ તમસાયુક્તમલં શાસ્ત્રપ્રવર્તકમ્

વિચ્છિન્નાપિ તતઃ પૂજા શંકરે ફલદા મતા ।
તમશ્ચ સત્વસંયુક્તં મિશ્રકં ચ પ્રવર્તકમ્

મિશ્રપૂજા વિફલદા શંકરે લોકશંકરે ।
યાદૃશં તાદૃશં વાપિ નિયમેનાર્ચનં વિભોઃ

શંકરસ્યાશુફલદં યાદૃશસ્યાપિ દેહિનઃ ।
શંભુરુવાચ-
એતત્સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં વિધાનં ભસ્મનોઽનઘ

વક્તૃશ્રોતૃજનાનાં ચ સમસ્તાઘવિનાશનમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે ભસ્મોત્પત્તિવિધાનં નામાષ્ટોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ