પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 5.107

શુચિસ્મિતોવાચ-
કશ્યપં જમદગ્નિં ચ દેવાનાં ચ પુરા કથમ્ ।
રરક્ષ ભસ્મ તદ્બ્રહ્મન્સમાચક્ષ્વ મુને મમ

દધીચ ઉવાચ-
કશ્યપાદિયુતા દેવાઃ પૂર્વમભ્યાગમન્ગિરિમ્ ।
શોકરં નામ વિખ્યાતં ગિરિમધ્યે સુશોભનમ્

નાનાવિહંગસંકીર્ણં નાનામુનિગણાશ્રયમ્ ।
વાસુદેવાશ્રયં રમ્યમપ્સરોગણસેવિતમ્

વિચિત્રવૃક્ષસંવીતં સર્વર્તુકુસુમોજ્જ્વલમ્ ।
તથાવિધં પ્રવિશ્યૈતે ગિરિં વયમથાપરે

સ્તુવંતઃ કેશવં તત્ર ગતાઃ સ્મ ગિરિશેશ્વરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તત્ર મહાજ્વાલાં પ્રવિષ્ટાશ્ચ વયં ચ તામ્

મામેકં તુ તિરસ્કૃત્ય હ્યદહદ્દેવતા મુનીન્ ।
માં દદાહ તતઃ પશ્ચાદ્ભસ્મીભૂતા વયં શુભે

અસ્માનેતાદૃશાન્દૃષ્ટ્વા વીરભદ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
કેનાપિકારણેનાસૌ ગતવાન્પર્વતં ચ તમ્

ભસ્મોદ્ધૂલિતસર્વાંગો મસ્તકસ્થશિવઃ શુચિઃ ।
એકાકી નિઃસ્પૃહઃ શાન્તો હાહાશબ્દમથાશૃણોત્

અથ ચિંતાપરશ્ચાસીન્મ્રિયમાણ શવધ્વનિઃ ।
શવાનામિવગંધશ્ચ દૃશ્યતે તન્નિરીક્ષણે

ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા જગામાગ્નિમતિપ્રભમ્ ।
સ વહ્નિર્વીરભદ્રં ચ દગ્ધુમારબ્ધવાનથ

તૃણાગ્નિરિવ શાંતોઽભૂદાસાદ્ય સલિલં યથા ।
તતોઽપરાં મહાજ્વાલાં વીરભદ્રસ્તુ દૃષ્ટવાન્

ખં ગચ્છંતીં મહાકાલો જ્વાલાં નિપતિતામપિ ।
મનસા ચિંતયચ્ચાપિ વીરભદ્રઃ પ્રતાપવાન્

સર્વેષાં નાશિની જ્વાલા પ્રાણિનાં શતકોટિશઃ ।
તત્સર્વં રક્ષણાર્થં હિ પિપાસુશ્ચાપ્યહં ત્વિમામ્

પ્રાશ્નામિ મહતીં જ્વાલાં સલિલં તૃષિતો યથા ।
એતસ્મિન્નંતરે વીરં વાગાહ ચાશરીરિણી

ભારત્યુવાચ-
વીર મા સાહસં કાર્ષીઃ ક્વ તૃષા ક્વાશુશુક્ષણિઃ ।
તૃષિતાનાં જલેનાર્થો વિપરીતો વનાગ્નિના

નિકામં યોજનશિરાઃ પ્રણષ્ટો રાક્ષસેશ્વરઃ ।
શતયોજનવક્ત્રશ્ચ શતબાહુસ્તથાપરઃ

અગસ્ત્યશ્ચ મહાભાગો નિઃશેષં પીતસાગરઃ ।
એતાનન્યાનસંખ્યાતાઞ્જ્વાલેયં તાનમારયત્

વીરભદ્ર ઉવાચ-
ભીષિકેયં મહાજ્વાલા ત્વદુક્તા ન હિ જાયતે ।
સરસ્વતિ ભવત્યાં ચ મમરોષશ્ચ જાયતે

સર્વદેવાર્ચિતપદં વીરભદ્રમવેહિ મામ્ ।
ભારત્યુવાચ-
મયોક્તં હિતભાવેન ન દ્વેષાન્નાન્યતો મુને

કોપમુત્સૃજ વીર ત્વમાત્મનોહિતમાચર ।
ઇત્યુક્ત્વાંતર્દધે દેવી ભારતી વીરભીતિતઃ

અથ વીરો મહાજ્વાલામપાસીલ્લીલયૈવ તુ ।
ક્ષણેન મહતી જ્વાલા શતયોજનવિસ્તૃતા

એકેન વીરભદ્રેણ પીતા પરમદુઃસહા ।
અથ ચેંદ્રમુખાનાં ચ મુનીનાં ભસ્મરાશયઃ

દૃષ્ટા વૈ વીરભદ્રેણ આહૂતાશ્ચ મહાત્મના ।
ન ચાબ્રુવન્પ્રતિવચો મૃતા મુનિદિવૌકસઃ

વીરભદ્રસ્તુ વિજ્ઞાય નાશં મુનિદિવૌકસામ્ ।
દધ્યાવમૂન્કથં સર્વાઞ્જીવયામ્યદ્ય કોવિદઃ

ધ્યાનેન દૃષ્ટવાંશ્ચાપિ જીવિતં ભસ્મદેહિનામ્ ।
અથાચમ્ય મૃતાનાં તુ ભસ્માન્યથ ચ ભસ્મના

મૃત્યુંજયેન મંત્રેણ મંત્રિતેન હ્યમંત્રયત્ ।
અથોત્થિતા મુનિવરાઃ સ્વં સ્વં રૂપમુપાશ્રિતાઃ

અથ તે ગતવંતશ્ચ ગિરિપાર્શ્વં મહાપ્રભમ્ ।
તત્રાપિ ભક્ષિતાઃ સર્વે સર્પેણાતિશરીરિણા

અથ વીરો મહાસર્પસમીપમગમત્પ્રભુઃ ।
વીરમાગતમાલોક્ય ભુજગો યોદ્ધુમારભત્

યુયુધે વર્ષમેકં તુ નાનારૂપધરઃ ફણી ।
અથ વીરઃ પ્રગૃહ્યૌષ્ઠયુગં કરયુગેન ચ

દ્વિધા ચક્રે સમસ્તાંગં દેવાંસ્તત્ર ગતાયુષઃ ।
દૃષ્ટ્વાથ ભસ્મનૈવૈતાઞ્જીવયામાસ શંકરઃ

અથ દેવાઃ સમુનયો વીરભદ્રં પ્રણમ્ય તુ ।
ગતવંતો યથામાર્ગં દદૃશૂ રક્ષ આગતમ્

પંચમેઢ્રં મહાકાયં દોર્ભિશ્ચ દશભિર્યુતમ્ ।
પંચપાદસમોપેતં શિરોભિર્યુતમષ્ટભિઃ

કાંક્ષમાણં મહાહારં યુધ્યમાનો હિ વાલિના ।
મહાવરાહવપુષો વાસુદેવસ્ય યદ્બલમ્

તાદૃશં દ્વિગુણીભૂતં કપૌ વાલિનિ નિશ્ચિતમ્ ।
તાદૃશં વાનરશ્રેષ્ઠં સસુગ્રીવં સરાક્ષસઃ

મુષ્ટિયુદ્ધે પંચપાદૈઃ સહસા હત્ય વાલિનમ્ ।
સુગ્રીવં ચ કરાભ્યાં સ હંતુમેવ પ્રચક્રમે

આસ્યે નિક્ષિપ્ય સુગ્રીવમગ્રસત્કવલં યથા ।
વાલિસુગ્રીવગ્રસનં દૃષ્ટ્વા ચિંતામવાપ હ

કથમેનં હનિષ્યામિ રક્ષયિષ્યે કથં કપિમ્ ।
એવં હિ ચિંતયાનં તં વાનરં રાક્ષસેશ્વરઃ

અગ્રસીદેકયત્નેન તથાભૂતં ચ રાક્ષસમ્ ।
દૃષ્ટ્વા દેવર્ષયઃ સર્વે પલાયનપરાસ્તથા

પલાયમાનાંસ્તાન્દૃષ્ટ્વા પંચમેઢ્રઃ સ રાક્ષસઃ ।
હસ્તૈઃ સમસ્તૈસ્તાન્સર્વાનાદાયાભક્ષયત્તદા

વીરભદ્રસ્તતો દૃષ્ટ્વા વાનરર્ષિસુરાદનમ્ ।
પંચાશદ્યોજનશિલાં કરેણાદાય તં રુષા

નિજઘાન શિરોમધ્યે મધ્યમં પતિતં શિરઃ ।
તત આદાય શૈલસ્ય શૃંગં તચ્છતયોજનમ્

સ્થાપયિત્વા દૃઢતરં રાક્ષસેંદ્રં તથાહરત્ ।
રાક્ષસોઽથ બભાષે તં વીરભદ્રં ત્રિલોચનમ્

મમ બાહુબલં પશ્ય વીક્ષિતં ત્વદ્બલં મયા ।
અસિદ્વયં તૈલધૌતં પંચાશદ્યોજનોન્નતમ્

એકયોજનવિસ્તારં સુદૃઢં લક્ષણાન્વિતમ્ ।
એકં ગૃહાણાભિમતં વિશિષ્ટં તન્મમપ્રિયમ્

વીરભદ્રસ્તથેત્યુક્ત્વા ગૃહીત્વાસિં મહાબલઃ ।
કરેણાચાલયત્તીક્ષ્ણં ક્ષ્વેલીં ચક્રે તતઃ ક્રુધા

ગૃહીતાસિસ્તથા ક્ષ્વેલદ્યં ચક્રે રાક્ષસપુંગવઃ ।
વીરભદ્રં સમભ્યેત્ય કંઠં પ્રતિસમર્પયત્

તદ્ગાત્રં ભિન્નમભવચ્છોણિતં નિર્ગતં બહુ ।
રાક્ષસસ્ત્વેકહસ્તેન પપૌ તચ્છોણિતં તતઃ

વીરભદ્રઃ કંઠદેશે રાક્ષસં પ્રાહરદ્રુષા ।
શિરોદ્વયં તથાચ્છિન્નં પતમાનં તતોઽગ્રહીત્

ન્યભક્ષયદમેયાત્મા સિંહનાદં ચકાર હ ।
તેન નાદેન મહતા ક્ષુબ્ધમાસીજ્જગત્ત્રયમ્

અન્યોન્યમસિઘાતેન ભિન્નગાત્રૌ વિકસ્વરૌ ।
કિંશુકાવિવ દૃશ્યેતે પુષ્પિતૌ રુધિરોક્ષિતૌ

વર્ષમેકં તુ સંયુધ્ય સાસીદેવાસુરૌ તદા ।
અતઃપરં વર્ષમેકં ગદાયુદ્ધમભૂત્તયોઃ

અસિપુત્રિકયા પશ્ચાદ્વર્ષમેકમભૂદ્રણઃ ।
પુનર્ગૃહીત્વાસિયુગં યુયુધાતે પરસ્પરમ્

શં બ્રુવાણો મહાખડ્ગં દંષ્ટ્રાકારો ગણેશ્વરઃ ।
સરોષરક્તનયનશ્ચાલયિત્વાસિમગ્રતઃ

તસ્ય કંઠવનં સર્વં ચિચ્છેદ કદલદ્યં યથા ।
શિરાંસિ સર્વાણ્યાદાય બભક્ષ ભગનેત્રહા

તસ્ય ગાત્રં કરરુહૈર્વિદાર્યાહૃત્ય દેવતાઃ ।
કપીંદ્રૌ ચ તથા ચાન્યા અદ્રાક્ષીત્પરમેશ્વરીમ્

એતદ્યુદ્ધં મહાઘોરં નારદો વીક્ષ્ય ચાભ્યગાત્ ।
બ્રહ્મણે વાસુદેવાય શંકરાય વ્યજિજ્ઞપત્

મુનયો રક્ષિતા દેવા વાલિસુગ્રીવ વાનરૌ ।
એતૌ સંજીવયામાસ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મકઃ

રક્ષસે શંભુના દત્તો વરઃ પરમદારુણઃ ।
હિરણ્યકશિપોરાજ્યે બલવાનેક રાક્ષસઃ

દેવૈઃ સાર્દ્ધં તુ યુયુધે વર્ષાણાં શતમદ્ભુતમ્ ।
પલાયિતાશ્ચ બહુધા મૃતાશ્ચ શતશોસુરાઃ

શુક્રેણ રક્ષિતઃ સોઽથ ગુરુણાચિંતયત્ત્વિદમ્ ।
મૃતોઽસ્મિ શતશઃ શુક્ર જીવિતોઽસ્મિ ત્વયૈવ હિ

અમૃત્યવે ત્વમેતસ્માદુદરસ્થમૃતાય ચ ।
અન્યથા મરણં મહ્યં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

ગુરો યમેન સાકં મે યુદ્ધમાસીત્સુદારુણમ્ ।
મયાસૌ ગ્રસિતો યુદ્ધે યમરાજઃ પ્રતાપવાન્

મમોદરં પ્રવિશ્યાસૌ બિભેદ ચ નનાદ ચ ।
અહં મૃતસ્તદા ચાસં ત્વયા સંજીવિતઃ પુનઃ

તસ્માદુદરસંસ્થાનાં મરણાય તપે તપઃ ।
શુક્ર ઉવાચ-
એવમેતન્ન સંદેહો યથાવત્ત્વં સમાચર

સ્યમંતપંચકં તીર્થં તત્ર ત્વં તપ્તુમર્હસિ ।
રાક્ષસ ઉવાચ-
તપે મહત્તપો ઘોરં યન્ન ચીર્ણં સુરાસુરૈઃ

ગુલ્ફપ્રદેશે પાદાન્તે ત્વયઃપાશૈઃ પ્રબધ્ય ચ ।
અયઃસ્તંભયુગં કૃત્વા અયઃપટ્ટિકયાન્વિતમ્

પટ્ટિકાયાં પાદબંધં કૃત્વાધઃ શીર્ષતાં તથા ।
વિવૃતાસ્યં તથા કલ્પં કૃત્વાધોમુખમુચ્ચકૈઃ

સ્તંભોત્તરેણ જ્વાલાયાં ચક્રિકાયામિતસ્તતઃ ।
અધઃશિરાસ્તથા તિષ્ઠન્નુન્મીલ્યૈવ વિલોચને

એવં તપશ્ચરિષ્યામિ વરદઃ કોપિ મે ભવેત્ ।
બ્રહ્મા વા વરદઃ સોઽસ્તુ શંકરો વિષ્ણુરેવ ચ

વરદે ન તુ મે ભાવ્યં યો વા કોવા વરપ્રદઃ ।
ઇત્થમાભાષ્ય મુનિના ગુરુણા ભાર્ગવેણ સઃ

તથાતપચ્ચ ષણ્માસં પુનરન્યચ્ચકાર હ ।
નખાભ્યાં સ્વશિરશ્છિત્ત્વા જુહાવાગ્નૌ સમંત્રકમ્

નમો ભદ્રાય મંત્રેણ ચત્વારિ ચ શિરાંસિ સઃ ।
પંચમં તુ શિરો હાતું યતમાને ચ રાક્ષસે

વહ્નિમધ્યાત્સમુત્તસ્થૌ ભગવાનંબિકાપતિઃ ।
શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશો બાલચન્દ્ર વિભૂષણઃ

અધઃશિરસ્કં તદ્રક્ષ ઇદમાહ મહેશ્વરઃ ।
મા સાહસં કૃથા રક્ષો વરદોઽસ્મિ વરં વૃણુ

રાક્ષસ ઉવાચ-
બહૂનાં ચ વરાણાં ત્વં દાતા નૂનં મહેશ્વરઃ ।
હતશીર્ષસમુત્પત્તિં ગ્રસ્તજીવમૃતિં તથા

વરાહવપુષો વિષ્ણોરસ્તુ શક્તિશ્ચતુર્ગુણા ।
મયિ તેન હિ રોષઃ સ્યાત્સંનિધિસ્તુ સદા મમ

ત્વજ્જટોત્પાટનેનૈકઃ પુરુષઃ સંભવિષ્યતિ ।
તેનૈવ મરણં નાન્યૈરિદમસ્તુ વૃતં મમ

ભવિષ્યત્યેવમેવૈતદિત્યુક્ત્વાંતર્હિતોહરઃ ।
એવંલબ્ધવરઃ પાપી રાક્ષસો નિહતસ્ત્વયા

અથાલિંગ્ય હરિર્વીરં શંકરશ્ચ પિતામહઃ ।
યથાગતમથોજગ્મુરથ દેવાદિયોષિતઃ

નિપત્ય દંડવદ્ભૂમૌ વીરભદ્રમથાબ્રુવન્ ।
નમસ્તે દેવદેવેશ નમસ્તે કરુણાકર

નમસ્તે શાશ્વતાનંત નમસ્તે વરદો ભવ ।
વીરભદ્ર ઉવાચ-
ભસ્મના જીવયિષ્યામિ સુરાન્સમુનિ વાનરાન્

ભવતીભિઃ પ્રતોષ્ટવ્યં શોકઃ કાર્યો ન ચાધુના ।
ઇત્યુક્ત્વા વીરભદ્રસ્તુ ભસ્મનાજીવયત્સતાન્

ઉત્થિતા મુનિદેવાશ્ચ વાનરૌ ચોત્થિતૌ તતઃ ।
ઇદમૂચુર્વચો હૃષ્ટાઃ શિરઃસ્થાંજલયો નમન્

ત્વયાત્ર જીવિતાસ્તાત પિતા ત્વં ધર્મતો હિ નઃ ।
અસ્માકં શરણં નિત્યં ભવ શંકરસંભવ

શિશૂનાં દુષ્ટચરિતં દૃષ્ટ્વા શિક્ષેસ્તથા ચ તાન્ ।
રક્ષેઃ પરકૃતા બાધા વ્યાધિભ્યશ્ચ યથૌરસાન્

દક્ષાધ્વરે કૃતાગસ્કાઃ શિક્ષિતા ભવતાનઘ ।
ઇદાનીં રક્ષિતાસ્તાત વયં શિશુવદેવ તે

વીરભદ્ર ઉવાચ-
સત્યમેતન્ન સંદેહો યત્ર બાધા ભવેત્તુ વઃ ।
તત્ર માં સ્મરત ક્ષિપ્રં બાધાનાશં ગમિષ્યતિ

વીરભદ્રં પદં યેપિ પઠંત્યષ્ટશતં તતઃ ।
પ્રણવાદિ નમોંઽતં ચ ચતુર્થીસહિતં તથા

તેષાં રાક્ષસપીડાનાં નાશનં ચ ભવિષ્યતિ ।
બ્રહ્મરાક્ષસપીડાસુ પિશાચાદિભયેષુ ચ

નામાનુસ્મરણાત્સર્વબાધાનાં ચ વિનાશનમ્

વિદ્યુત્પ્રભાલોચનમુગ્રમીશં બાલેંદુદંષ્ટ્રારુણશોભિતાધરમ્ ।
સુનીલગાત્રં ચ જટાકૃતસ્રજં દધાનમંગે ભસિતત્રિપુંડ્રકમ્

બ્રહ્મરાક્ષસમુક્ત્યર્થં સ્મરણં ત્વિદમીરિતમ્ ।
મંત્રે ચ વીરભદ્રસ્ય સર્વમેતદુદીરિતમ્

દધીચ ઉવાચ-
અથૈવં વિદધે વીરો મુનિદેવાસ્તથાગતાઃ ।
એતત્ત્રિયાયુષં પ્રોક્તં ભસ્મમાહાત્મ્યમુત્તમમ્

પઠતઃ શૃણ્વતો વાપિ સ્મરતોઽઘવિનાશનમ્ ।
શિવભક્તિપ્રદં પુણ્યમાયુરારોગ્યવર્દ્ધનમ્

શુચિસ્મિતોવાચ-।
અહં કૃતાર્થા ધન્યા ચ નારીણામુત્તમાસ્મ્યહમ્ ।
હતપાપા તથા ચાસ્મિ નમસ્તે મુનિપુંગવ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે શિવરાઘવસંવાદે સપ્તોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ