પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.8

ઋષય ઊચુઃ-।
જંબૂખંડસ્ત્વયા પ્રોક્તો યથાવદિહ સત્તમઃ ।
વિષ્કંભસ્ય ચ પ્રબ્રૂહિ પરિમાણં હિ તત્ત્વતઃ

સમુદ્રસ્ય પ્રમાણં ચ સમ્યગચ્છિદ્ર દર્શનઃ ।
શાકદ્વીપં ચ નો બ્રૂહિ કુશદ્વીપં ચ ધાર્મિકમ્

શાલ્મલં ચૈવ તત્ત્વેન ક્રૌંચદ્વીપં તથૈવ ચ ।
સૂત ઉવાચ-।
વિપ્રાઃ સુબહવો દ્વીપાઃ યૈરિદં સંતતં જગત્ ।
સપ્તદ્વીપાન્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં દ્વિજપુંગવાઃ

અષ્ટાદશસહસ્રાણિ યોજનાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
ષટ્શતાનિ ચ પૂર્ણાનિ વિષ્કંભો જંબુપર્વતઃ

લવણસ્ય સમુદ્રસ્ય વિષ્કંભો દ્વિગુણઃ સ્મૃતઃ ।
નાનાજનપદાકીર્ણો મણિવિદ્રુમચિત્રિતઃ

નૈકધાતુવિચિત્રૈશ્ચ પર્વતૈરુપશોભિતઃ ।
સિદ્ધચારણસંકીર્ણૈઃ સાગરઃ પરિમંડલઃ

શાકદ્વીપં ચ વક્ષ્યામિ યથાવદિહ સત્તમાઃ ।
શૃણુતાદ્ય યથાન્યાયં બ્રુવતો મમ ધાર્મિકાઃ

જંબુદ્વીપપ્રમાણેન દ્વિગુણઃ સ દ્વિજર્ષભાઃ ।
વિષ્કંભેન મહાભાગાઃ સાગરોઽપિ વિભાગશઃ

ક્ષીરોદો મુનિશાર્દૂલા યેન સંપરિવારિતઃ ।
તત્ર પુણ્યાજનપદાસ્તત્ર ન મ્રિયતે જનઃ

કુત એવ હિ દુર્ભિક્ષં ક્ષમા તેજોયુતા હિ તે ।
શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવન્મુનિસત્તમાઃ ।
ઉક્ત એષ મહાભાગાઃ કિમન્યત્કથયામિ વઃ

ઋષય ઊચુઃ-।
શાકદ્વીપસ્ય સંક્ષેપો યથાવદિહ ધાર્મિક ।
ઉક્તસ્ત્વયા મહાપ્રાજ્ઞ વિસ્તરં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

સૂત ઉવાચ-।
તથૈવ પર્વતા વિપ્રાઃ સપ્તાત્ર મણિપર્વતાઃ ।
રત્નાકરાસ્તથા નદ્યસ્તેષાં નામાનિ વર્ણયે

અતીવગુણવત્સર્વં તત્ત્વં પૃચ્છથ ધાર્મિકાઃ ।
દેવર્ષિગંધર્વયુતઃ પ્રથમો મેરુરુચ્યતે

પ્રાગાયતો મહાભાગા મલયોનામ પર્વતઃ ।
તતો મેઘાઃ પ્રવર્ત્તંતે પ્રભવંતિ ચ સર્વશઃ

તતઃ પરેણ મુનયો જલધારો મહાગિરિઃ ।
તતો નિત્યમુપાદત્તે વાસવઃ પરમં જલમ્

તતો વર્ષં પ્રભવતિ વર્ષાકાલે દ્વિજોત્તમાઃ ।
ઉચ્ચૈર્ગિરી રૈવતકો યત્ર નિત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્

રેવતી દિવિ નક્ષત્રં પિતામહકૃતો વિધિઃ ।
ઉત્તરેણ તુ વિપ્રેંદ્રાઃ શ્યામો નામ મહાગિરિઃ

નવમેઘપ્રભઃ પ્રાંશુઃ શ્રીમાનુજ્જ્વલવિગ્રહઃ ।
યતઃ શ્યામત્વમાપન્નાઃ પ્રજા મુદિતમાનસાઃ

ઋષય ઊચુઃ-।
સુમહાન્સંશયોઽસ્માકં પ્રાપ્તોયં સૂત યત્ત્વયા ।
પ્રજાઃ કથં સૂત સમ્યક્સંપ્રાપ્તાઃ શ્યામતામિહ

સૂત ઉવાચ-।
સર્વેષ્વેવ મહાપ્રાજ્ઞા દ્વીપેષુ મુનિપુંગવાઃ ।
ગૌરઃ કૃષ્ણશ્ચ પતગસ્તયોર્વર્ણાંતરે દ્વિજાઃ

શ્યામો યસ્માત્પ્રવૃત્તો વૈ તસ્માત્શ્યામગિરિઃ સ્મૃતઃ ।
તતઃ પરં મુનિશ્રેષ્ઠા દુર્ગશૈલો મહોદયઃ

કેશરી કેશરયુતો યતો વાતઃ પ્રવર્ત્તતે ।
તેષાં યોજનવિષ્કંભો દ્વિગુણઃ પ્રવિભાગશઃ

વર્ષાણિ તેષુ વિપ્રેંદ્રાઃ સંપ્રોક્તાનિ મનીષિભિઃ ।
મહામેરુર્મહાકાશો જલદઃ કુમુદોત્તરમ્

જલધારો મહાપ્રાજ્ઞઃ સુકુમાર ઇતિ સ્મૃતઃ ।
રેવતસ્ય તુ કૌમારઃ શ્યામશ્ચ મણિકાંચનઃ

કેશરસ્યાથ મૌદાકી પરેણ તુ મહાન્પુમાન્ ।
પરિવાર્ય્યં તુ વિપ્રેંદ્રા દૈર્ઘ્યં હ્રસ્વત્વમેવ ચ

જંબૂદ્વીપેન સંખ્યાતસ્તસ્ય મધ્યે મહાદ્રુમઃ ।
શાકો નામ મહાપ્રાજ્ઞાઃ પ્રજાસ્તસ્ય સહાનુગાઃ

તત્ર પુણ્યા જનપદાઃ પૂજ્યતે તત્ર શંકરઃ ।
તત્ર ગચ્છંતિ સિદ્ધાશ્ચ ચારણા દૈવતાનિ ચ

ધાર્મિકાશ્ચ પ્રજાઃ સર્વાઃ ચત્વારો ગતમત્સરાઃ ।
વર્ણાઃ સ્વકર્મનિરતા ન ચ સ્તેનોઽત્ર દૃશ્યતે

દીર્ઘાયુષો મહાપ્રાજ્ઞા જરામૃત્યુવિવર્જિતાઃ ।
પ્રજાસ્તત્ર વિવર્દ્ધંતે વર્ષાસ્વિવ સમુદ્રગાઃ

નદ્યઃ પુણ્યજલાસ્તત્ર ગંગા ચ બહુધા ગતા ।
સુકુમારી કુમારી ચ શીતા શીતોદકા તથા

મહાનદી ચ ભો વિપ્રાસ્તથા મણિજલા નદી ।
ઇક્ષુવર્દ્ધનિકા ચૈવ નદી મુનિવરાઃ સ્મૃતાઃ

તતઃ પ્રવૃત્તાઃ પુણ્યોદા નદ્યઃ પરમશોભનાઃ ।
સહસ્રાણાં શતાન્યેવ યતો વર્ષતિ વાસવઃ

ન તાસાં નામધેયાનિ પરિસ્મર્તું તથૈવ ચ ।
શક્યંતે પરિસંખ્યાતું પુણ્યાસ્તા હિ સરિદ્વરાઃ

તતઃ પુણ્યા જનપદાશ્ચત્વારો લોકવિશ્રુતાઃ ।
મૃગાશ્ચ મશકાશ્ચૈવ માનસા મલ્લકાસ્તથા

મૃગાશ્ચ બ્રહ્મભૂયિષ્ઠાઃ સ્વકર્મનિરતા દ્વિજાઃ ।
મશકેષુ તુ રાજન્યા ધાર્મિકાઃ સર્વકામદાઃ

માનસાશ્ચ મહાભાગા વૈશ્યધર્મોપજીવિનઃ ।
સર્વકામસમાયુક્તાઃ શૂરા ધર્માર્થનિશ્ચિતાઃ

શૂદ્રાસ્તુ મલ્લકા નિત્યં પુરુષા ધર્મશીલિનઃ ।
ન તત્ર રાજા વિપ્રેંદ્રા ન દંડો ન ચ દંડિકાઃ

સ્વધર્મેણૈવ ધર્મજ્ઞાસ્તે રક્ષંતિ પરસ્પરમ્ ।
એતાવદેવ શક્યં તુ તત્ર દ્વીપે પ્રભાષિતુમ્

એતદેવ ચ શ્રોતવ્યં શાકદ્વીપે મહૌજસિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડેઽષ્ટમોઽધ્યાયઃ