પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.52

વ્યાસ ઉવાચ-
ભુક્ત્વા પીત્વા ચ સુપ્ત્વા ચ સ્નાત્વા રથ્યોપસર્પણે ।
ઓષ્ઠાવલોમકૌ સ્પૃષ્ટ્વા વાસો વિપરિધાય ચ

રેતોમૂત્રપુરીષાણામુત્સર્ગેઽનૃતભાષણે ।
ષ્ઠીવિત્વાઽધ્યયનારંભે કાસશ્વાસાગમે તથા

ચત્વરં વા શ્મશાનં વા સમાક્રમ્ય દ્વિજોત્તમઃ ।
સંધ્યયોરુભયોસ્તદ્વદાચાંતોઽપ્યાચમેત્પુનઃ

ચંડાલમ્લેચ્છસંભાષે સ્ત્રીશૂદ્રોચ્છિષ્ટભાષણે ।
ઉચ્છિષ્ટં પુરુષં દૃષ્ટ્વા ભોજ્યં ચાપિ તથાવિધમ્

આચામેદશ્રુપાતે વા લોહિતસ્ય તથૈવ ચ ।
ભોજને સંધ્યયોઃ સ્નાત્વા પીત્વા મૂત્રપુરીષયોઃ

આગતો વાચમેત્સુપ્ત્વા સકૃત્સકૃદથાન્યતઃ ।
અગ્નેર્ગવામથાલંભે સ્પૃષ્ટ્વા પ્રયતમેવ વા

સ્ત્રીણામથાત્મનઃ સ્પર્શે નીલદ્યં વા પરિધાય ચ ।
ઉપસ્પર્શેજ્જલં વાર્તં તૃણં વા ભૂમિમેવ ચ

કેશાનાં ચાત્મનઃ સ્પર્શે વાસસઃ સ્ખલિતસ્ય ચ ।
અનુષ્ણાભિરકેશાભિરદુષ્ટાભિશ્ચ ધર્મતઃ

શૌચેઽપ્સુ સર્વદા ચામેદાસીનઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ ।
શિરઃ પ્રાવૃત્ય કંઠં વા મુક્તકેશશિખોઽપિ વા

અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચં માર્ગતો ન શુચિર્ભવેત્ ।
સોપાનત્કોપાનસ્થો વા નોષ્ણીષી ચાચમેદ્બુધઃ

ન ચૈવ વર્ષધારાભિર્ન તિષ્ઠન્નુદ્ધૃતોદકૈઃ ।
નૈકહસ્તાર્પિતજલૈર્વિના સૂત્રેણ વા પુનઃ

ન પાદુકાસનસ્થો વા બહિર્જાનુરથાપિ વા ।
ન જલ્પન્ન હસન્પ્રેક્ષન્શયાનસ્તલ્પ એવ ચ

નાવિક્ષિતાભિઃ ફેનાદ્યૈરુપેતાભિરથાપિ વા ।
શૂદ્રાશુચિકરોન્મુક્તૈર્નક્ષારાભિસ્તથૈવ ચ

ન ચૈવાંગુલિભિઃ શબ્દં ન કુર્યાન્નાન્યમાનસઃ ।
ન વર્ણરસદુષ્ટાભિર્ન ચૈવ પ્રદરોદકૈઃ

ન પાણિક્ષુભિતાભિર્વા ન બહિર્ગંધ એવ વા ।
હૃદ્ગાભિઃ પૂયતે વિપ્રઃ કંઠ્યાભિઃ ક્ષત્રિયઃ શુચિઃ

પ્રાશિતાભિસ્તથા વૈશ્યઃ સ્ત્રીશૂદ્રૌ સ્પર્શતોંઽતતઃ ।
અંગુષ્ઠમૂલાંતરતો રેખાયાં બ્રાહ્મમુચ્યતે

અંતરાંગુષ્ઠદેશિન્યૈઃ પિતૄણાં તીર્થમુચ્યતે ।
કનિષ્ઠામૂલતઃ પશ્ચાત્પ્રાજાપત્યં પ્રચક્ષતે

અંગુલ્યગ્રં સ્મૃતં દૈવં તદેવાર્ષં પ્રકીર્તિતમ્ ।
મૂલેન દૈવમાર્ષં સ્યાદાગ્નેયં મધ્યતઃ સ્મૃતમ્

તદેવ સૌમિકં તીર્થમેતજ્જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ ।
બ્રાહ્મેણૈવ તુ તીર્થેન દ્વિજો નિત્યમુપસ્પૃશેત્

હોમયેદ્વાથ દૈવેન ન તુ પિત્ર્યેણ વૈ દ્વિજાઃ ।
ત્રિઃપ્રાશ્નીયાદપઃ પૂર્વં બ્રાહ્મેણ પ્રયતસ્તતઃ

સંમૃજ્યાંગુષ્ઠમૂલેન મુખં વૈ સમુપસ્પૃશેત્ ।
અંગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ સ્પૃશેન્નેત્રદ્વયં તતઃ

તર્જન્યંગુષ્ઠયોગેન સ્પૃશેન્નાસાપુટદ્વયમ્ ।
કનિષ્ઠાંગુષ્ઠયોગેન શ્રવણે સમુસ્પૃશેત્

સર્વાસામથયોગેન હૃદયં તુ તનવા ।
સ્પૃશેદ્વૈ શિરસસ્તદ્વદંગુષ્ઠેનાંસકદ્વયમ્

ત્રિઃપ્રાશ્નીયાદ્યદંભસ્તુ પ્રીતાસ્તેનાસ્ય દેવતાઃ ।
બ્રહ્માવિષ્ણુર્મહેશશ્ચ ભવંતીત્યનુશુશ્રુમ

ગંગા ચ યમુના ચૈવ પ્રીયેતે પરિમાર્જનાત્ ।
સંસ્પૃષ્ટયોર્લોચનયોઃ પ્રીયેતે શશિભાસ્કરૌ

નાસત્યદસ્રૌ પ્રીયેતે સ્પૃશેન્નાસાપુટદ્વયમ્ ।
કર્ણયોઃ સ્પૃષ્ટયોસ્તદ્વત્પ્રીયેતે ચાનિલાનલૌ

સંસ્પૃષ્ટે હૃદયે ચાસ્ય પ્રીયંતે સર્વદેવતાઃ ।
મૂર્ધ્નિ સંસ્પર્શનાદેકઃ પ્રીતઃ સ પુરુષો ભવેત્

નોચ્છિષ્ટં કુર્વતે વક્ત્રે વિપ્રુષોંગે લગંતિ યાઃ ।
દંતવદ્દંતલગ્નેષુ જિહ્વાસ્પર્શે શુચિર્ભવેત્

સ્પૃશંતિ બિંદવઃ પાદૌ ય આચામયતઃ પરાન્ ।
ભૂમિપાંશુસમા જ્ઞેયા ન તૈરસ્પૃશ્યતા ભવેત્

મધુપર્કે ચ સોમે ચ તાંબૂલસ્ય ચ ભક્ષણે ।
ફલમૂલે ચેક્ષુદંડેન દોષં પ્રાહ વૈ મનુઃ

પ્રચરંશ્ચાન્નપાનેષુ દ્રવ્યહસ્તો ભવેન્નરઃ ।
ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય તદ્દ્રવ્યમાચમ્યાભ્યુક્ષયેત્તુ તત્

તૈજસં વૈ સમાદાય યદ્યુચ્છિષ્ટો ભવેદ્દ્વિજઃ ।
ભૂમૌ નિક્ષિપ્ય તદ્દ્રવ્યમાચમ્યાભ્યુક્ષયેત્તુ તત્

યદ્યદ્દ્રવ્યં સમાદાય ભવેદુચ્છેષણાન્વિતઃ ।
અનિધાયૈવ તદ્દ્રવ્યં ભૂમૌ ત્વશુચિતામિયાત્

વસ્ત્રાદિષુ વિકલ્પઃ સ્યાત્તત્સંસ્પૃશ્યાચમેદિહ ।
અરણ્યે નિર્જને રાત્રૌ ચૌરવ્યાઘ્રાકુલે પથિ

કૃત્વા મૂત્રં પુરીષં વા દ્રવ્યહસ્તો ન દુષ્યતિ ।
નિધાય દક્ષિણે કર્ણે બ્રહ્મસૂત્રમુદઙ્મુખઃ

અહ્નિ કુર્યાચ્છકૃન્મૂત્રં રાત્રૌ ચેદ્દક્ષિણામુખઃ ।
અંતર્ધાય મહીં કાષ્ટૈઃ પત્રૈર્લોષ્ટતૃણેન વા

પ્રાવૃત્ય ચ શિરઃ કુર્યાદ્વિણ્મૂત્રસ્ય વિસર્જનમ્ ।
છાયાકૂપનદીગોષ્ઠચૈત્યાંભઃ પથિ ભસ્મસુ

અગ્નૌ ચૈવ શ્મશાને ચ વિણ્મૂત્રં ન સમાચરેત્ ।
ન ગોમયેન કાષ્ઠે વા મહાવૃક્ષેઽથ શાદ્વલે

ન તિષ્ઠન્ન ચ નિર્વાસા ન ચ પર્વતમંડલે ।
ન જીર્ણદેવાયતને વલ્મીકે ન કદાચન

ન સસત્વેષુ ગર્તેષુ ન ગચ્છન્ન સમાચરેત્ ।
તુષાંગારકપાલેષુ રાજમાર્ગે તથૈવ ચ

ન ક્ષેત્રે ન બિલે વાપિ ન તીર્થે ન ચતુષ્પથે ।
નોદ્યાનેઽપાસમીપે વા નોષરે નગરાશયે

ન સોપાનત્પાદુકો વા છત્રી વા નાંતરિક્ષકે ।
ન ચૈવાભિમુખઃ સ્ત્રીણાં ગુરુબ્રાહ્મણયોર્ગવામ્

ન દેવદેવાલયયોરપામપિ કદાચન ।
ન જ્યોતીંષિ નિરીક્ષન્વાનવાપ્રતિમુખોથ વા

પ્રત્યાદિત્યં પ્રત્યનલં પ્રતિસોમં તથૈવ ચ ।
આહૃત્ય મૃત્તિકાં કૂલાલ્લેપગંધાપકર્ષણીમ્

કુર્યાદતંદ્રિતઃ શૌચં વિશુદ્ધૈરુદ્ધૃતોદકૈઃ ।
નાહરેન્મૃતિકાં વિપ્રઃ પાંશુલાં ન સકર્દમામ્

ન માર્ગાન્નોષરાદ્દેશાચ્છૌચશિષ્ટાં પરસ્ય ચ ।
ન દેવાયતનાત્કૂપાદ્ધામ્નો ન ચ જલાત્તથા

ઉપસ્પૃશેત્તતો નિત્યં પૂર્વોક્તેન વિધાનતઃ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે કર્મયોગકથને।
દ્વિપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ