पद्म पुराण · अध्याय 3.52

व्यास उवाच-
भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे ।
ओष्ठावलोमकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च

रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गेऽनृतभाषणे ।
ष्ठीवित्वाऽध्ययनारंभे कासश्वासागमे तथा

चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः ।
संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचांतोऽप्याचमेत्पुनः

चंडालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे ।
उच्छिष्टं पुरुषं दृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम्

आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च ।
भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः

आगतो वाचमेत्सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः ।
अग्नेर्गवामथालंभे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा

स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीलद्यं वा परिधाय च ।
उपस्पर्शेज्जलं वार्तं तृणं वा भूमिमेव च

केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससः स्खलितस्य च ।
अनुष्णाभिरकेशाभिरदुष्टाभिश्च धर्मतः

शौचेऽप्सु सर्वदा चामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः ।
शिरः प्रावृत्य कंठं वा मुक्तकेशशिखोऽपि वा

अकृत्वा पादयोः शौचं मार्गतो न शुचिर्भवेत् ।
सोपानत्कोपानस्थो वा नोष्णीषी चाचमेद्बुधः

न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन्नुद्धृतोदकैः ।
नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः

न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा ।
न जल्पन्न हसन्प्रेक्षन्शयानस्तल्प एव च

नाविक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा ।
शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्नक्षाराभिस्तथैव च

न चैवांगुलिभिः शब्दं न कुर्यान्नान्यमानसः ।
न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः

न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिर्गंध एव वा ।
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कंठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः

प्राशिताभिस्तथा वैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतोंऽततः ।
अंगुष्ठमूलांतरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते

अंतरांगुष्ठदेशिन्यैः पितॄणां तीर्थमुच्यते ।
कनिष्ठामूलतः पश्चात्प्राजापत्यं प्रचक्षते

अंगुल्यग्रं स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम् ।
मूलेन दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतम्

तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति ।
ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत्

होमयेद्वाथ दैवेन न तु पित्र्येण वै द्विजाः ।
त्रिःप्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मेण प्रयतस्ततः

संमृज्यांगुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत् ।
अंगुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः

तर्जन्यंगुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापुटद्वयम् ।
कनिष्ठांगुष्ठयोगेन श्रवणे समुस्पृशेत्

सर्वासामथयोगेन हृदयं तु तनवा ।
स्पृशेद्वै शिरसस्तद्वदंगुष्ठेनांसकद्वयम्

त्रिःप्राश्नीयाद्यदंभस्तु प्रीतास्तेनास्य देवताः ।
ब्रह्माविष्णुर्महेशश्च भवंतीत्यनुशुश्रुम

गंगा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् ।
संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ

नासत्यदस्रौ प्रीयेते स्पृशेन्नासापुटद्वयम् ।
कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत्प्रीयेते चानिलानलौ

संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयंते सर्वदेवताः ।
मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्

नोच्छिष्टं कुर्वते वक्त्रे विप्रुषोंगे लगंति याः ।
दंतवद्दंतलग्नेषु जिह्वास्पर्शे शुचिर्भवेत्

स्पृशंति बिंदवः पादौ य आचामयतः परान् ।
भूमिपांशुसमा ज्ञेया न तैरस्पृश्यता भवेत्

मधुपर्के च सोमे च तांबूलस्य च भक्षणे ।
फलमूले चेक्षुदंडेन दोषं प्राह वै मनुः

प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः ।
भूमौ निक्षिप्य तद्द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत्

तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद्द्विजः ।
भूमौ निक्षिप्य तद्द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत्

यद्यद्द्रव्यं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः ।
अनिधायैव तद्द्रव्यं भूमौ त्वशुचितामियात्

वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात्तत्संस्पृश्याचमेदिह ।
अरण्ये निर्जने रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि

कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति ।
निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः

अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ।
अंतर्धाय महीं काष्टैः पत्रैर्लोष्टतृणेन वा

प्रावृत्य च शिरः कुर्याद्विण्मूत्रस्य विसर्जनम् ।
छायाकूपनदीगोष्ठचैत्यांभः पथि भस्मसु

अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रं न समाचरेत् ।
न गोमयेन काष्ठे वा महावृक्षेऽथ शाद्वले

न तिष्ठन्न च निर्वासा न च पर्वतमंडले ।
न जीर्णदेवायतने वल्मीके न कदाचन

न ससत्वेषु गर्तेषु न गच्छन्न समाचरेत् ।
तुषांगारकपालेषु राजमार्गे तथैव च

न क्षेत्रे न बिले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे ।
नोद्यानेऽपासमीपे वा नोषरे नगराशये

न सोपानत्पादुको वा छत्री वा नांतरिक्षके ।
न चैवाभिमुखः स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम्

न देवदेवालययोरपामपि कदाचन ।
न ज्योतींषि निरीक्षन्वानवाप्रतिमुखोथ वा

प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च ।
आहृत्य मृत्तिकां कूलाल्लेपगंधापकर्षणीम्

कुर्यादतंद्रितः शौचं विशुद्धैरुद्धृतोदकैः ।
नाहरेन्मृतिकां विप्रः पांशुलां न सकर्दमाम्

न मार्गान्नोषराद्देशाच्छौचशिष्टां परस्य च ।
न देवायतनात्कूपाद्धाम्नो न च जलात्तथा

उपस्पृशेत्ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे कर्मयोगकथने।
द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः