પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.33

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ-
વારાણસ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં સંક્ષેપાત્કથિતં ત્વયા ।
વિસ્તરેણ મુને બ્રૂહિ તદા પ્રીણાતિ મે મનઃ

નારદ ઉવાચ-।
અત્રેતિહાસં વક્ષ્યામિ વારાણસ્યા ગુણાશ્રયમ્ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા

મેરુશૃંગે પુરા દેવમીશાનં ત્રિપુરદ્વિષમ્ ।
દેવાસનગતા દેવી મહાદેવમપૃચ્છત

દેવ્યુવાચ-।
દેવદેવ મહાદેવ ભક્તાનામાર્તિનાશન ।
કથં ત્વાં પુરુષો દેવમચિરાદેવ પશ્યતિ

સાંખ્યયોગસ્તથા ધ્યાનં કર્મયોગોઽથ વૈદિકઃ ।
આયાસબહુલા લોકે યાનિ ચાન્યાનિ શંકર

યેન વિશ્રાંતચિત્તાનાં યોગિનાં કર્મિણામપિ ।
દૃશ્યો હિ ભગવાન્સૂક્ષ્મઃ સર્વેષામથ દેહિનામ્

એતદ્ગુહ્યતમં જ્ઞાનં ગૂઢં શક્રાદિસેવિતમ્ ।
હિતાય સર્વભૂતાનાં બ્રૂહિ કામાગ્નિનાશનમ્

ઈશ્વર ઉવાચ-।
અવાચ્યમત્ર વિજ્ઞાનં જ્ઞાનમજ્ઞૈર્બહિષ્કૃતમ્ ।
વક્ષ્યે તવ યથાતત્ત્વં યદુક્તં પરમર્ષિભિઃ

પરં ગુહ્યતમં ક્ષેત્રં મમ વારાણસી પુરી ।
સર્વેષામેવ ભૂતાનાં સંસારાર્ણવતારિણી

તત્ર ભક્ત્યા મહાદેવિ મદીયં વ્રતમાસ્થિતાઃ ।
નિવસંતિ મહાત્માનઃ પરં નિયમમાસ્થિતાઃ

ઉત્તમં સર્વતીર્થાનાં સ્થાનાનામુત્તમં ચ યત્ ।
જ્ઞાનાનામુત્તમં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં મમ

સ્થાનાંતર પવિત્રાણિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ ।
શ્મશાનસંસ્થિતાન્યેવ દિવ્યભૂમિગતાનિ ચ

ભૂર્લોકે નૈવ સંલગ્નમંતરિક્ષે મમાલયમ્ ।
અમુક્તાસ્તત્ર પશ્યંતિ મુક્તાઃ પશ્યંતિ ચેતસા

શ્મશાનમેતદ્વિખ્યાતમવિમુક્તમિતિ શ્રુતમ્ ।
કાલો ભૂત્વા જગદિદં સંહરામ્યત્ર સુંદરિ

દેવીદં સર્વગુહ્યાનાં સ્થાનં પ્રિયતરં મમ ।
મદ્ભક્તાસ્તત્ર ગચ્છંતિ મામેવ પ્રવિશંતિ ચ

દત્તં જપ્તં હુતં ચેષ્ટં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ ।
ધ્યાનમધ્યયનં જ્ઞાનં સર્વં તત્રાક્ષયં ભવેત્

જન્માંતરસહસ્રેષુ યત્પાપં પૂર્વસંચિતમ્ ।
અવિમુક્તં પ્રવિષ્ટસ્ય તત્સર્વં વ્રજતિ ક્ષયમ્

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ વર્ણસંકરાઃ ।
સ્ત્રિયો મ્લેચ્છાશ્ચ યે ચાન્યે સંકીર્ણાઃ પાપયોનયઃ

કીટાઃ પિપીલિકાશ્ચૈવ યે ચાન્યે મૃગપક્ષિણઃ ।
કાલેન નિધનં પ્રાપ્તા અવિમુક્તે વરાનને

ચંદ્રાર્દ્ધમૌલયસ્ત્ર્યક્ષા મહાવૃષભવાહનાઃ ।
શિવે મમ પુરે દેવિ જાયંતે તત્ર માનવાઃ

નાવિમુક્તે મૃતઃ કશ્ચિન્નરકં યાતિ કિલ્બિષી ।
ઈશ્વરાનુગૃહીતા હિ સર્વે યાંતિ પરાં ગતિમ્

મોક્ષં સુદુર્લ્લભં મત્વા સંસારં ચાતિભીષણમ્ ।
અશ્મના ચરણૌ ભંક્ત્વા વારાણસ્યાં વસેન્નરઃ

દુર્લ્લભા તપસા ચાપિ મૃતસ્ય પરમેશ્વરિ ।
યત્ર તત્ર વિપન્નસ્ય ગતિઃ સંસારમોક્ષણી

પ્રસાદાજ્જાયતે સમ્યક્મમ શૈલેંદ્રનંદિનિ ।
અપ્રવૃદ્ધા ન પશ્યંતિ મમ માયાવિમોહિતાઃ

વિણ્મૂત્રરેતસાં મધ્યે તે વસંતિ પુનઃ પુનઃ ।
હન્યમાનોઽપિ યો વિદ્વાન્વસેદ્વિઘ્નશતૈરપિ

સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ।
જન્મમૃત્યુજરામુક્તં પરં યાંતિ શિવાલયમ્

અપુનર્મરણાનાં હિ સા ગતિર્મોક્ષકાંક્ષિણામ્ ।
યાં પ્રાપ્ય કૃતકૃત્યઃ સ્યાદિતિ મન્યંતિ પંડિતાઃ

ન દાનૈર્ન તપોભિશ્ચ ન યજ્ઞૈર્નાપિ વિદ્યયા ।
પ્રાપ્યતે ગતિરુત્કૃષ્ટા યાવિમુક્તે તુ લભ્યતે

નાનાવર્ણા વિવર્ણાશ્ચ ચાંડાલાદ્યા જુગુપ્સિતાઃ ।
કિલ્બિષૈઃ પૂર્ણદેહાશ્ચ વિશિષ્ટૈઃ પાતકૈસ્તથા

ભેષજં પરમં તેષામવિમુક્તં વિદુર્બુધાઃ ।
અવિમુક્તં પરં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં પદમ્

અવિમુક્તં પરં તત્ત્વમવિમુક્તં પરં શિવમ્ ।
કૃત્વા વૈ નૈષ્ઠિકીં દીક્ષામવિમુક્તે વસંતિ યે

તેષાં તત્પરમં જ્ઞાનં દદામ્યંતે પરં પદમ્ ।
પ્રયાગં નૈમિષારણ્યં શ્રીશૈલોઽથ મહાબલમ્

કેદારં ભદ્રકર્ણં તુ ગયા પુષ્કરમેવ ચ ।
કુરુક્ષેત્રં ભદ્રકોટિર્નર્મદામ્રાતકેશ્વરી

શાલગ્રામં ચ કુબ્જામ્રં કોકામુખમનુત્તમમ્ ।
પ્રભાસં વિજયેશાનં ગોકર્ણં ભદ્રકર્ણકમ્

એતાનિ પુણ્યસ્થાનાનિ ત્રૈલોક્યે વિશ્રુતાનિ હ ।
ન યાસ્યંતિ પરં તત્ત્વં વારાણસ્યાં યથા મૃતાઃ

વારાણસ્યાં વિશેષેણ ગંગા ત્રિપથગામિની ।
પ્રવિષ્ટા નાશયેત્પાપં જન્માંતરશતૈઃ કૃતમ્

અન્યત્ર સુલભા ગંગા શ્રાદ્ધં દાનં તપો જપઃ ।
વ્રતાનિ સર્વમેવૈતદ્વારાણસ્યાં સુદુર્લ્લભમ્

જપેચ્ચ જુહુયાન્નિત્યં દદાત્યર્ચયતેઽમરાન્ ।
વાયુભક્ષશ્ચ સતતં વારાણસ્યાં સ્થિતો નરઃ

યદિ પાપો યદિ શઠો યદિ વા ધાર્મિકો નરઃ ।
વારાણસીં સમાસાદ્ય પુનાતિ સકલં કુલમ્

વારાણસ્યાં યેઽર્ચયંતિ મહાદેવં સ્તુવંતિ વૈ ।
સર્વપાપવિનિર્મુક્તાસ્તે વિજ્ઞેયા ગણેશ્વરાઃ

અન્યત્ર યોગજ્ઞાનાભ્યાં સંન્યાસાદથવાન્યતઃ ।
પ્રાપ્યતે તત્પરં સ્થાનં સહસ્રેણૈવ જન્મનામ્

યે ભક્તા દેવદેવેશિ વારાણસ્યાં વસંતિ વૈ ।
તે વિંદંતિ પરં મોક્ષમેકેનૈવ તુ જન્મના

યત્ર યોગસ્તથા જ્ઞાનં મુક્તિરેકેન જન્મના ।
અવિમુક્તં તદાસાદ્ય નાન્યદિચ્છેત્તપોવનમ્

યતો મયાઽવિમુક્તં તદવિમુક્તં તતઃ સ્મૃતમ્ ।
તદેવ ગુહ્યં ગુહ્યાનામેતદ્વિજ્ઞાનમુચ્યતે

જ્ઞાનાજ્ઞાનાભિનિષ્ઠાનાં પરમાનંદમિચ્છતામ્ ।
યાગતિર્વિદિતા સુભ્રૂઃ સાવિમુક્તે મૃતસ્ય તુ

યાનિ ચૈવાવિમુક્તસ્ય દેહે દૃષ્ટાનિ કૃત્સ્નશઃ ।
પુરી વારાણસી તેભ્યઃ સ્થાનેભ્યોઽપ્યધિકા શુભા

યત્ર સાક્ષાન્મહાદેવો દેહાંતે સ્વયમીશ્વરઃ ।
વ્યાચષ્ટે તારકં બ્રહ્મ તત્રૈવ હ્યવિમુક્તયે

યત્તત્પરતરં તત્ત્વમવિમુક્તમિતિ શ્રુતમ્ ।
એકેન જન્મના દેવિ વારાણસ્યાં તદાપ્નુયાત્

ભ્રૂમધ્યે નાભિમધ્યે ચ હૃદયે ચૈવ મૂર્ધનિ ।
યથાવિમુક્તમાદિત્યે વારાણસ્યાં વ્યવસ્થિતમ્

વરણાયાસ્તથા ચાસ્યા મધ્યે વારાણસીપુરી ।
તત્રૈવ સંસ્થિતં તત્ત્વં નિત્યમેવંવિમુક્તકમ્

વારાણસ્યાઃ પરં સ્થાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
યત્ર નારાયણો દેવો મહાદેવો દિવીશ્વરઃ

તત્ર દેવાઃ સગંધર્વાઃ સયક્ષોરગરાક્ષસાઃ ।
ઉપાસતે યં સતતં દેવદેવઃ પિતામહઃ

મહાપાતકિનો દેવિ યે તેભ્યઃ પાપકૃત્તમાઃ ।
વારાણસીં સમાસાદ્ય તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્

તસ્માન્મુમુક્ષુર્નિયતો વસેદ્વૈ મરણાંતકમ્ ।
વારાણસ્યાં મહાદેવાજ્જ્ઞાનં લબ્ધ્વા વિમુચ્યતે

કિંતુ વિઘ્ના ભવિષ્યંતિ પાપોપહતચેતસઃ ।
તતો નૈવાચરેત્પાપં કાયેન મનસા ગિરા

એતદ્રહસ્યં દેવાનાં પુરાણાનાં ચ સુવ્રતે ।
અવિમુક્તાશ્રયં જ્ઞાનં ન કશ્ચિદ્વેત્તિ તત્ત્વતઃ

નારદ ઉવાચ-।
દેવતાનામૃષીણાં ચ શૃણ્વતાં પરમેષ્ઠિનામ્ ।
દેવદેવેન કથિતં સર્વપાપવિનાશનમ્

યથાનારાયણઃ શ્રેષ્ઠો દેવાનાં પુરુષોત્તમઃ ।
યથેશ્વરાણાં ગિરિશઃ સ્થાનાનામેતદુત્તમમ્

યૈઃ સમારાધિતો રુદ્રઃ પૂર્વસ્મિન્નેકજન્મનિ ।
તે વિદંતિ પરં ક્ષેત્રમવિમુક્તં શિવાલયમ્

કલિકલ્મષસંભૂતા યેષામુપહૃતા મતિઃ ।
ન તેષાં વેદિતું શક્યં સ્થાનં તત્પરમેષ્ઠિનઃ

યે સ્મરંતિ સદા કાલં વદંતિ ચ પુરીમિમામ્ ।
તેષાં વિનશ્યતિ ક્ષિપ્રમિહામુત્ર ચ પાતકમ્

યાનિ ચેહ પ્રકુર્વંતિ પાતકાનિ કૃતાલયાઃ ।
નાશયેત્તાનિ સર્વાણિ દેવઃ કાલતનુઃ શિવઃ

આગચ્છેત્તદિદં સ્થાનં સેવિતં મોક્ષકાંક્ષિભિઃ ।
મૃતાનાં ચ પુનર્જન્મ ન ભૂયો ભવસાગરે

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન વારાણસ્યાં વસેન્નરઃ ।
યોગી વાપ્યથવાયોગી પાપી વા પુણ્યકૃત્તમઃ

ન લોકવચનાત્પિત્રોર્ન ચૈવ ગુરુવાદતઃ ।
મતિર્ન ક્રમણીયા સ્યાદવિમુક્તગતિં પ્રતિ

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ