પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 3.31

નારદૌવાચ-
તતો હૃષ્ટમનાઃ સોઽથ દૂતં પપ્રચ્છ તં પથિ ।
સંદેહં હૃદિ કૃત્વા તુ વિસ્મયં પરમં ગતઃ ।
વિચારયન્હૃદિ સ્વર્ગઃ કસ્ય હેતોઃ ફલં મમ

વિકુંડલ ઉવાચ-
હે દૂતવર પૃચ્છામિ સંશયં ત્વામહં પરમ્ ।
આવાં જાતૌ કુલે તુલ્યે તુલ્યં કર્મ તથા કૃતમ્

દુર્મૃત્યુરપિ તુલ્યોભૂત્તુલ્યો દૃષ્ટો યમસ્તથા ।
કથં સ નરકે ક્ષિપ્તસ્તુલ્યકર્મ્મા મમાગ્રજઃ

મમાભવત્કથં નાકમિતિ મે છિંધિ સંશયમ્ ।
દેવદૂત ન પશ્યામિ મમ સ્વર્ગસ્ય કારણમ્

દેવદૂત ઉવાચ-
માતા પિતા સુતો જાયા સ્વસા ભ્રાતા વિકુંડલ ।
જન્મહેતોરિયં સંજ્ઞા જંતોઃ કર્મ્મોપભુક્તયે

એકસ્મિન્પાદપે યદ્વચ્છકુનાનાં સમાગમઃ ।
યદ્યત્સમીહિતં કર્મ કુરુતે પૂર્વભાવિતઃ

તસ્ય તસ્ય ફલં ભુંક્તે કર્મ્મણઃ પુરુષઃ સદા ।
સત્યં વદામિ તે પ્રીત્યા નરૈઃ કર્મ્મ શુભાશુભમ્

સ્વકૃતં ભુજ્યતે વૈશ્ય કાલેકાલે પુનઃપુનઃ ।
એકઃ કરોતિ કર્માણિ એકસ્તત્ફલમશ્નુતે

અન્યો ન લિપ્યતે વૈશ્ય કર્મણાન્યસ્ય કુત્રચિત્ ।
અપતન્નરકે પાપૈસ્તવભ્રાતા સુદારુણૈઃ ।
ત્વં ચ ધર્મેણ ધર્મજ્ઞ સ્વર્ગં પ્રાપ્નોષિ શાશ્વતમ્

વિકુંડલ ઉવાચ-
આબાલ્યાન્મમ પાપેષુ ન પુણ્યેષુ રતં મનઃ ।
અસ્મિઞ્જન્મનિ હે દૂત દુષ્કૃતં હિ કૃતં મયા

દેવદૂત ન જાનામિ સુકૃતં કર્મ ચાત્મનઃ ।
યદિ જાનાસિ મત્પુણ્યં તન્મે ત્વં કૃપયા વદ

દેવદૂત ઉવાચ-
શૃણુ વૈશ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યત્ત્વયા પુણ્યમર્જિતમ્ ।
જાનામિ તદહં સર્વં ન ત્વં વેત્સિ સુનિશ્ચિતમ્

હરિમિત્રસુતો વિપ્રઃ સુમિત્રો વેદપારગઃ ।
આસીત્તસ્યાશ્રમઃ પુણ્યો યમુના દક્ષિણેતટે

તેન સખ્યં વને તસ્મિંસ્તવ જાતં વિશાંવર ।
તત્સંગેન ત્વયા સ્નાતં માઘમાસદ્વયં તથા

કાલિંદી પુણ્યપાનીયે સર્વપાપહરે વરે ।
તત્તીર્થે લોકવિખ્યાતે નામ્ના પાપપ્રણાશને

એકેન સર્વપાપેભ્યો વિમુક્તસ્ત્વં વિશાંપતે ।
દ્વિતીયમાઘપુણ્યેન પ્રાપ્તઃ સ્વર્ગસ્ત્વયાનઘ

ત્વં તત્પુણ્યપ્રભાવેણ મોદસ્વ સતતં દિવિ ।
નરકેષુ તવ ભ્રાતા મહતીં પાપયાતનામ્

છિદ્યમાનોઽસિપત્રૈશ્ચ ભિદ્યમાનસ્તુ મુદ્ગરૈઃ ।
ચૂર્ણ્યમાનઃ શિલાપૃષ્ઠે તપ્તાંગારેષુ ભર્જિતઃ

ઇતિ દૂતવચઃ શ્રુત્વા ભ્રાતૃદુઃખેન દુઃખિતઃ ।
પુલકાંકિત સર્વાંગો દીનોઽસૌ વિનયાન્વિતઃ

ઉવાચ તં દેવદૂતં મધુરં નિપુણં વચઃ ।
મૈત્રી સપ્તપદી સાધો સતાં ભવતિ સત્ફલા

મિત્રભાવં વિચિંત્ય ત્વં મામુપાકર્તુમર્હસિ ।
તતો હિ શ્રોતુમિચ્છામિ સર્વજ્ઞસ્ત્વં મતો મમ

યમલોકં ન પશ્યંતિ કર્મણા કેન માનવાઃ ।
ગચ્છંતિ નિરયં યેન તન્મે ત્વં કૃપયા વદ

દેવદૂત ઉવાચ-
સમ્યક્પૃષ્ટં ત્વયા વૈશ્ય નષ્ટપાપોઽસિ સાંપ્રતમ્ ।
વિશુદ્ધે હૃદયે પુંસાં બુદ્ધિઃ શ્રેયસિ જાયતે

યદ્યપ્યવસરોનાસ્તિ મમ સેવાપરસ્ય વૈ ।
તથાપિ ચ તવ સ્નેહાત્પ્રવક્ષ્યામિ યથામતિ

કર્મણા મનસા વાચા સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા ।
પરપીડાં ન કુર્વંતિ ન તે યાંતિ યમાલયમ્

ન વેદૈર્ન ચ દાનૈશ્ચ ન તપોભિર્ન ચાધ્વરૈઃ ।
કથંચિત્સ્વર્ગતિં યાંતિ પુરુષાઃ પ્રાણિહિંસકાઃ

અહિંસા પરમો ધર્મો હ્યહિંસૈવ પરં તપઃ ।
અહિંસા પરમં દાનમિત્યાહુર્મુનયઃ સદા

મશકાન્સરીસૃપાન્દંશાન્યૂકાદ્યાન્માનવાંસ્તથા ।
આત્મૌપમ્યેન પશ્યંતિ માનવા યે દયાલવઃ

તપ્તાંગારમયસ્કીલં માદંપ્રેતરંગિણીમ્ ।
દુર્ગતિં નૈવ ગચ્છંતિ કૃતાંતસ્ય ચ તે નરાઃ

ભૂતાનિ યેઽત્ર હિંસંતિ જલસ્થલચરાણિ ચ ।
જીવનાર્થં ચ તે યાંતિ કાલસૂત્રં ચ દુર્ગતિમ્

શ્વમાંસભોજનાસ્તત્ર પૂયશોણિતપાયિનઃ ।
મજ્જંતશ્ચ વસાપંકે દષ્ટાઃ કીટૈરધોમુખૈઃ

પરસ્પરં ચ ખાદંતો ધ્વાંતે ચાન્યોન્ય ઘાતિનઃ ।
વસંતિ કલ્પાનેકાંસ્તે રુદંતો દારુણં રવમ્

કૃમિયોનિ શતં ગત્વા સ્થાવરાઃ સ્યુશ્ચિરં તુ તે ।
તતોચ્છંતિ તે ક્રૂરાસ્તિર્યગ્યોનિ શતેષુ ચ

પશ્ચાદ્ભવંતિ જાતાંધાઃ કાણાઃ કુબ્જાશ્ચ પંગવઃ ।
દરિદ્રાશ્ચાંગહીનાશ્ચ માનુષાઃ પ્રાણિહિંસકાઃ

તસ્માદ્વૈશ્ય પરત્રેહ કર્મણા મનસા ગિરા ।
લોકદ્વયસુખપ્રેપ્સુર્ધર્મજ્ઞો ન તદાચરેત્

લોકદ્વયેન વિંદંતિ સુખાનિ પ્રાણિહિંસકાઃ ।
યેન હિંસન્તિ ભૂતાનિ ન તે બિભ્યતિ કુત્રચિત્

પ્રવિશંતિ યથા નદ્યઃ સમુદ્રમૃજુવક્રગાઃ ।
સર્વે ધર્મા અહિંસાયાં પ્રવિશંતિ તથા દૃઢમ્

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ।
અભયં યેન ભૂતેભ્યો દત્તમત્ર વિંશાંવર

યે નિયોગાંશ્ચ શાસ્ત્રોક્તાન્ધર્માધર્મ વિમિશ્રિતાન્ ।
પાલયંતીહ યે વૈશ્ય ન તે યાંતિ યમાલયમ્

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્તથા ।
સ્વધર્મનિરતાઃ સર્વે નાકપૃષ્ઠે વસંતિ તે

યથોક્તચારિણઃ સર્વે વર્ણાશ્રમસમન્વિતાઃ ।
નરા જિતેંદ્રિયા યાંતિ બ્રહ્મલોકં તુ શાશ્વતમ્

ઇષ્ટાપૂર્તરતા યે ચ પંચયજ્ઞરતાશ્ચ યે ।
દયાન્વિતાશ્ચ યે નિત્યં નેક્ષંતે તે યમાલયમ્

ઇંદ્રિયાર્થનિવૃત્તા યે સમર્થા વેદવાદિનઃ ।
અગ્નિપૂજારતા નિત્યં તે વિપ્રાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

અદીનવદનાઃ શૂરાઃ શત્રુભિઃ પરિવેષ્ટિતાઃ ।
આહવેષુ વિપન્ના યે તેષાં માર્ગો દિવાકરઃ

અનાથ સ્ત્રી દ્વિજાર્થે ચ શરણાગતપાલને ।
પ્રાણાંસ્ત્યજંતિ યે વૈશ્ય ન ચ્યવંતિ દિવસ્તુ તે

પંગ્વંધબાલવૃદ્ધાંશ્ચ રોગ્યનાથદરિદ્રિતાન્ ।
યે પુષ્ણંતિ સદા વૈશ્ય તે મોદંતિ સદા દિવિ

ગાં દૃષ્ટ્વા પંકનિર્મગ્નાં રોગમગ્નં દ્વિજં તથા ।
ઉદ્ધરંતિ નરા યે ચ તેષાં લોકોઽશ્વમેધિનામ્

ગોગ્રાસં યે પ્રયચ્છંતિ યે શુશ્રૂષંતિ ગાઃ સદા ।
યેનારોહંતિ ગોપૃષ્ઠે તે સ્વર્લોકનિવાસિનઃ

ગર્તમાત્રં તુ યે ચક્રુર્યત્ર ગૌરતૃષા ભવેત્ ।
યમલોકમદૃષ્ટ્વૈવ તે યાંતિ સ્વર્ગતિં નરાઃ

અગ્નિપૂજા દેવપૂજા ગુરુપૂજા રતાશ્ચ યે ।
દ્વિજપૂજા રતા નિત્યં તે વિપ્રાઃ સ્વર્ગગામિનઃ

વાપીકૂપતડાગાદૌ ધર્મસ્યાંતો ન વિદ્યતે ।
પિબંતિ સ્વેચ્છયા યત્ર જલસ્થલ ચરાસ્તદા

નિત્યં દાનપરઃ સોઽત્ર કથ્યતે વિબુધૈરપિ ।
યથાયથા ચ પાનીયં પિબંતિ પ્રાણિનો ભૃશમ્

તથાતથાઽક્ષયઃ સ્વર્ગો ધર્મબુદ્ધ્યા વિશાં વર ।
પ્રાણિનાં જીવનં વારિ પ્રાણા વારિણિ સંસ્થિતાઃ

નિત્યસ્નાનેન પૂયંતે યેઽપિ પાતકિનો નરાઃ ।
પ્રાતઃસ્નાનં હરેદ્વૈશ્ય બાહ્માભ્યંતરજં મલમ્

પ્રાતઃસ્નાનેન નિષ્પાપો નરો ન નિરયં વ્રજેત્ ।
સ્નાનં વિના તુ યો ભુંક્તે મલાશી સ સદા નરઃ

અસ્નાયી યો નરસ્તસ્ય વિમુખા પિતૃદેવતાઃ ।
સ્નાનહીનો નરઃ પાપઃ સ્નાનહીનો નરોઽશુચિઃ

અસ્નાયી નરકં ભુંક્તે પુંસ્કીટાદિષુ જાયતે ।
યે પુનઃ સ્રોતસિ સ્નાનમાચરંતીહ પર્વણિ

તે નૈવ નરકં યાંતિ ન જાયંતે કુયોનિષુ ।
દુઃસ્વપ્ના દુષ્ટચિંતાશ્ચ વંધ્યા ભવંતિ સર્વદા

પ્રાતઃસ્નાનેન શુદ્ધાનાં પુરુષાણાં વિશાંવર ।
તિલાંશ્ચ તિલપાત્રાંશ્ચ તિલપ્રસ્થં યથાવિધિ

દત્ત્વા પ્રેતપતેર્ભૂમૌ ન વ્રજંતિ નરાઃ ક્વચિત્ ।
પૃથિવીં કાંચનં ગાં ચ દત્વા દાનાનિ ષોડશ

ગત્વા ન વિનિવર્તંતે સ્વર્ગલોકાદ્વિકુંડલ ।
પુણ્યાસુ તિથિષુ પ્રાજ્ઞો વ્યતીપાતે ચ સંક્રમે

સ્નાત્વા દત્ત્વા ચ યત્કિંચિન્નૈવ મજ્જતિ દુર્ગતૌ ।
નૈવાક્રામંતિ દાતારો દારુણં રૌરવં પથમ્ ।
ઇહલોકે ન જાયંતે કુલે ધનવિવર્જિતે

સત્યવાદી સદા મૌની પ્રિયવાદી ચ યો નરઃ ।
અક્રોધનઃ સમાચારો નાતિવાદ્યનસૂયકઃ

સદા દાક્ષિણ્યસંપન્નઃ સદા ભૂતદયાન્વિતઃ ।
ગોપ્તા ચ પરમર્માણાં વક્તા પરગુણસ્ય ચ

પરસ્વં તૃણમાત્રં ચ મનસાપિ ન યો હરેત્ ।
ન પશ્યંતિ વિશાંશ્રેષ્ઠ હ્યેતે નરકયાતનામ્

પરાપવાદી પાખંડઃ પાપેભ્યોઽપિ મતોઽધિકઃ ।
પચ્યતે નરકે તાવદ્યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

વક્તા પરુષવાક્યાનાં મંતવ્યો નરકાગતઃ ।
સંદેહો ન વિશાંશ્રેષ્ઠ પુનર્યાતિ ચ દુર્ગતિમ્

ન તીર્થૈર્ન તપોભિશ્ચ કૃતઘ્નસ્યાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ ।
સહતે યાતનાં ઘોરાં સ નરો નરકે ચિરમ્

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ તેષુ મજ્જતિ યો નરઃ ।
જિતેંદ્રિયો જિતાહારો ન સ યાતિ યમાલયમ્

ન તીર્થે પાતકં કુર્યાન્ન ચ તીર્થોપજીવનમ્ ।
તીર્થે પ્રતિગ્રહસ્ત્યાજ્યસ્ત્યાજ્યો ધર્મસ્ય વિક્રયઃ

દુર્જરં પાતકં તીર્થે દુર્જરશ્ચ પ્રતિગ્રહઃ ।
તીર્થે ચ દુર્જરં સર્વમેતત્કિન્નરકં વ્રજેત્

સકૃદ્ગંગાંભસિ સ્નાતઃ પૂતો ગાંગેયવારિણા ।
ન નરો નરકં યાતિ અપિ પાતકરાશિકૃત્

વ્રતદાનતપો યજ્ઞાઃ પવિત્રાણીતરાણિ ચ ।
ગંગાબિંદ્વભિષિક્તસ્ય ન સમા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્

અન્યતીર્થસમાં ગંગાં યો બ્રવીતિ નરાધમઃ ।
સ યાતિ નરકં વૈશ્ય દારુણં રૌરવં મહત્

ધર્મદ્રવં હ્યપાં બીજં વૈકુંઠચરણચ્યુતમ્ ।
ધૃતં મૂર્ધ્નિ મહેશેન યદ્ગાંગમમલં જલમ્

તદ્બ્રહ્મૈવ ન સંદેહો નિર્ગુણં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ।
તેન કિં સમતાં ગચ્છેદપિ બ્રહ્માંડગોચરે

ગંગાગંગેતિ યો બ્રૂયાદ્યોજનાનાં શતૈરપિ ।
નરો ન નરકં યાતિ કિં તયા સદૃશં ભવેત્ ।
નાન્યેન દહ્યતે સદ્યઃ ક્રિયા નરકદાયિની

ગંગાંભસિ પ્રયત્નેન સ્નાતવ્યં તેન માનવૈઃ ।
પ્રતિગૃહ નિવૃત્તો યઃ પ્રતિગ્રહક્ષમોઽપિ સન્ ।
સ દ્વિજો દ્યોતતે વૈશ્ય તારારૂપશ્ચિરં દિવિ

ગામુદ્ધરંતિ યે પંકાદ્યે રક્ષંતિ ચ રોગિણઃ ।
મ્રિયંતે ગોગૃહે યે ચ તેષાં નભસિ તારકાઃ ।
યમલોકં ન પશ્યંતિ પ્રાણાયામપરાયણાઃ

અપિ દુષ્કૃતકર્માણસ્તૈરેવ હતકિલ્બિષાઃ ।
દિવસે દિવસે વૈશ્ય પ્રાણાયામાસ્તુ ષોડશ ।
અપિ બ્રહ્મહણં સાક્ષાત્પુનંત્યહરહઃ કૃતાઃ

તપાંસિ યાનિ તપ્યંતે વ્રતાનિ નિયમાશ્ચ યે ।
ગોસહસ્રપ્રદાનં ચ પ્રાણાયામસ્તુ તત્સમઃ

અબ્બિંદું યઃ કુશાગ્રેણ માસેમાસે નરઃ પિબેત્ ।
સંવત્સરશતં સાગ્રં પ્રાણાયામસ્તુ તત્સમઃ

પાતકં તુ મહદ્યચ્ચ તથા ક્ષુદ્રોપપાતકમ્ ।
પ્રાણાયામૈઃ ક્ષણાત્સર્વં ભસ્મસાત્કુરુતે નરઃ

માતૃવત્પરદારાન્યે મન્યંતે વૈ નરોત્તમાઃ ।
ન તે યાંતિ નરશ્રેષ્ઠ કદાચિદ્યમ યાતનામ્

મનસાપિ પરેષાં યઃ કલત્રાણિ ન સેવતે ।
સહ લોકદ્વયે નાસ્તિ તેન વૈશ્ય ધરા ધૃતા

તસ્માદ્ધર્મ્માન્વિતૈસ્ત્યાજ્યં પરદારોપસેવનમ્ ।
નયંતિ પરદારાસ્તુ નરકાનેકવિંશતિમ્

લોભો ન જાયતે યેષાં પરદારેષુ માનસે ।
તે યાંતિ દેવલોકં તુ ન યમં વૈશ્યસત્તમ

શશ્વત્ક્રોધનિદાનેષુ યઃ ક્રોધેન ન જીયતે ।
જિતસ્વર્ગઃ સ મંતવ્યઃ પુરુષોઽક્રોધનો ભુવિ

માતરં પિતરં પુત્ર આરાધયતિ દેવવત્ ।
અપ્રાપ્તે વાર્દ્ધકે કાલે ન યાતિ ચ યમાલયમ્

પિતુશ્ચાધિકભાવેન યેઽર્ચયંતિ ગુરું નરાઃ ।
ભવંત્યતિથયો લોકે બ્રહ્મણસ્તે વિશાંવર

ઇહ ચૈવ સ્ત્રિયો ધન્યાઃ શીલસ્ય પરિરક્ષણાત્ ।
શીલભંગે ચ નારીણાં યમલોકઃ સુદારુણઃ

શીલં રક્ષ્યં સદા સ્ત્રીભિર્દુષ્ટસંગવિવર્જનાત્ ।
શીલેન હિ પરઃ સ્વર્ગઃ સ્ત્રીણાં વૈશ્ય ન સંશયઃ

શૂદ્રસ્ય પાકયજ્ઞેન નિષિદ્ધાચરણેન ચ ।
દુર્ગતિર્વિહિતા વૈશ્ય તસ્ય સા નારકી ગતિઃ

વિચારયંતિ યે શાસ્ત્રં વેદાભ્યાસરતાશ્ચ યે ।
પુરાણં સંહિતાં યે ચ શ્રાવયંતિ પઠંતિ ચ

વ્યાકુર્વંતિ સ્મૃતિર્યે ચ યે ધર્મપ્રતિબોધકાઃ ।
વેદાંતેષુ નિષણ્ણા યે તૈરિયં જગતી ધૃતા

તત્તદભ્યાસમાહાત્મ્યૈઃ સર્વે તે હતકિલ્બિષાઃ ।
ગચ્છંતિ બ્રહ્મણો લોકં યત્ર મોહો ન વિદ્યતે

જ્ઞાનમજ્ઞાય યો દદ્યાદ્વેદશાસ્ત્રસમુદ્ભવમ્ ।
અપિ વેદાસ્તમર્ચંતિ ભવબંધવિદારણમ્

શ્રૂયતામદ્ભુતં હ્યેતદ્રહસ્યં વૈશ્યસત્તમ ।
સમ્મતં ધર્મરાજસ્ય સર્વલોકામૃતપ્રદમ્

ન યમં યમલોકં ચ ન ભૂતાન્ઘોરદર્શનાન્ ।
પશ્યંતિ વૈષ્ણવા નૂનં સત્યં સત્યં મયોદિતમ્

પ્રાહાસ્માન્યમુના ભ્રાતા સદૈવ હિ પુનઃપુનઃ ।
ભવદ્ભિર્વૈષ્ણવાસ્ત્યાજ્યા ન તે સ્યુર્મમગોચરાઃ

સ્મરંતિ યે સકૃદ્ભૂતાઃ પ્રસંગેનાપિ કેશવમ્ ।
તે વિધ્વસ્તાખિલાઘૌઘા યાંતિ વિષ્ણોઃ પરં પદમ્

દુરાચારો દુષ્કૃતોઽપિ સદાચારરતોઽપિ યઃ ।
ભવદ્ભિઃ સ સદા ત્યાજ્યો વિષ્ણું ચ ભજતે નરઃ

વૈષ્ણવો યદ્ગૃહે ભુંક્તે યેષાં વૈષ્ણવસંગતિઃ ।
તેઽપિ વઃ પરિવાર્યાઃ સ્યુસ્તત્સંગહતકિલ્બિષાઃ

ઇત્થં વૈશ્યાનુશાસ્ત્યસ્માન્દેવો દંડધરઃ સદા ।
અતો નો વૈષ્ણવા યાંતિ રાજધાનીં યમસ્ય તુ

વિષ્ણુભક્તિં વિના નૄણાં પાપિષ્ઠાનાં વિશાં વર ।
ઉપાયો નાસ્તિ નાસ્ત્યન્યઃ સંતર્તું નરકાંબુધિમ્

શ્વપાકમપિ નેક્ષેત લોકેષ્ટં વૈશ્ય વૈષ્ણવમ્ ।
વૈષ્ણવો વર્ણબાહ્યોઽપિ પુનાતિ ભુવનત્રયમ્

એતાવતા લમઘનિર્હરણાય પુંસાં સંકીર્તનં ભગવતો ગુણકર્મનામ્નામ્ ।
વિક્રુશ્ય પુત્ર મઘવાન્યદજામિલોઽપિ નારાયણેતિ મ્રિયમાણ ઇયાય મુક્તિમ્

નરકે તુ ચિરં મગ્નાઃ પૂર્વે યે ચ કુલદ્વયે ।
તદૈવ યાંતિ તે સ્વર્ગં યદાર્ચંતિ મુદા હરિમ્

વિષ્ણુભક્તસ્ય યે દાસા વૈષ્ણવાન્ન ભુજશ્ચ યે ।
તે તુ ક્રતુભુજાં વૈશ્ય ગતિં યાંતિ નિરાકુલાઃ

પ્રાર્થર્યદ્વૈષ્ણવસ્યાન્નં પ્રયત્નેન વિચક્ષણઃ ।
સર્વપાપવિશુદ્ધ્યર્થં તદભાવે જલં પિબેત્

ગોવિંદેતિ જપન્મંત્રં કુત્રચિન્મ્રિયતે યદિ ।
સ નરો ન યમં પશ્યેત્તં ચ નેક્ષામહે વયમ્

સાંગં સમુદ્રં સધ્યાનં સઋષિઃ છંદદૈવતમ્ ।
દીક્ષયાવિધિવન્મંત્રં જપેદ્વૈ દ્વાદશાક્ષરમ્

અષ્ટાક્ષરં ચ મંત્રેશં યે જપંતિ નરોત્તમાઃ ।
તાન્દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મહા શુદ્ધ્યદ્ભ્રાજતે વિષ્ણુવત્સ્વયમ્

શંખિનશ્ચક્રિણો ભૂત્વા બ્રહ્માભ્યંતરગામિનઃ ।
વસંતિ વૈષ્ણવે લોકે વિષ્ણુરૂપેણ તે નરાઃ

હૃદિ સૂર્યે જલે વાથ પ્રતિમા સ્થંડિલેપિ ચ ।
સમભ્યર્ચ્ય હરિં યાંતિ નરાસ્તદ્વૈષ્ણવં પદમ્

અથવા સર્વદા પૂજ્યો વાસુદેવો મુમુક્ષુભિઃ ।
શાલગ્રામે મણૌ ચક્રે વજ્રકીટવિનિર્મિતે

અધિષ્ઠાનં હિ તદ્વિષ્ણોઃ સર્વપાપપ્રણાશનમ્ ।
સર્વપુણ્યપ્રદં વૈશ્ય સર્વેષામપિ મુક્તિદમ્

યઃ પૂજયેદ્ધરિં ચક્રે શાલગ્રામશિલોદ્ભવે ।
રાજસૂયસહસ્રેણ તેનેષ્ટં પ્રતિવાસરે

સદામનંતિ વેદાંતા બ્રહ્મનિર્વાણમચ્યુતમ્ ।
તત્પ્રસાદો ભવેન્નૄણાં શાલગ્રામશિલાર્ચનાત્

મહાકાષ્ઠસ્થિતો વહ્નિર્મખસ્થાને પ્રકાશતે ।
યથા તથા હરિર્વ્યાપી શાલગ્રામે પ્રકાશતે

અપિ પાપસમાચારાઃ કર્મ્મણ્યનધિકારિણઃ ।
શાલગ્રામાર્ચકા વૈશ્ય નૈવ યાંતિ યમાલયમ્

ન તથા રમતે લક્ષ્મ્યાં ન તથા સ્વપુરે હરિઃ ।
શાલગ્રામશિલાચક્રે યથા સ રમતે સદા

અગ્નિહોત્રં કૃતં તેન દત્તા પૃથ્વી સસાગરા ।
યેનાર્ચિતો હરિશ્ચક્રે શાલગ્રામશિલોદ્ભવે

શિલા દ્વાદશ ભો વૈશ્ય શાલગ્રામશિલોદ્ભવાઃ ।
વિધિવત્પૂજિતા યેન તસ્ય પુણ્યં વદામિ તે

કોટિદ્વાદશલિંગૈસ્તુ પૂજિતૈઃ સ્વર્ણપંકજૈઃ ।
યત્સ્યાદ્દ્વાદશકાલેષુ દિનેનૈકેન તદ્ભવેત્

યઃ પુનઃ પૂજયેદ્ભક્ત્યા શાલગ્રામશિલા શતમ્ ।
ઉષિત્વા સ હરેર્લોકે ચક્રવર્ત્તીહ જાયતે

કામૈઃ ક્રોધૈઃ પ્રલોભૈશ્ચ વ્યાપ્તો યત્ર નરાધમઃ ।
સોઽપિ યાતિ હરેર્લોકં શાલગ્રામશિલાર્ચનાત્

યઃ પૂજયેચ્ચ ગોવિંદં શાલગ્રામે મુદા નરઃ ।
આભૂતસંપ્લવં યાવન્ન સ પ્રચ્યવતે દિવઃ

વિના તીર્થૈર્વિના દાનૈર્વિના યજ્ઞૈર્વિના મતિમ્ ।
મુક્તિં યાંતિ નરા વૈશ્ય શાલગ્રામશિલાર્ચનાત્

નરકં ગર્ભવાસં ચ તિર્યક્ત્વં કૃમિયોનિતામ્ ।
ન યાતિ વૈશ્ય પાપોઽપિ શાલગ્રામશિલાર્ચકઃ

દીક્ષાવિધાન મંત્રજ્ઞો યશ્ચક્રે બલિમાહરેત્ ।
ગંગા ગોદાવરી રેવા નદ્યો મુક્તિપ્રદાશ્ચ યાઃ

નિવસંતિ હિતાઃ સર્વાઃ શાલગ્રામશિલા જલે ।
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્ધૂપદીપૈર્વિલેપનૈઃ

ગીતવાદિત્રસ્તોત્રાદ્યૈઃ શાલગ્રામશિલાર્ચનમ્ ।
કુરુતે માનવો યસ્તુ કલૌ ભક્તિપરાયણઃ

કલ્પકોટિસહસ્રાણિ રમતે સન્નિધૌ હરેઃ ।
લિંગૈસ્તુ કોટિભિર્દૃષ્ટૈર્યત્ફલં પૂજિતૈસ્તુ તૈઃ

શાલગ્રામશિલાયાસ્તુ હ્યેકેનાહ્ના હિ તત્ફલમ્ ।
સકૃદભ્યર્ચિતે લિંગે શાલગ્રામશિલોદ્ભવે

મુક્તિં પ્રયાંતિ મનુજા નૂનં સાંખ્યેન વર્જિતાઃ ।
શાલગ્રામશિલારૂપી યત્ર તિષ્ઠતિ કેશવઃ

તત્ર દેવાઃ સુરા યક્ષા ભુવનાનિ ચતુર્દશ ।
શાલગ્રામશિલાયાં તુ યઃ શ્રાદ્ધં કુરુતે નરઃ

પિતરસ્તસ્ય તિષ્ઠંતિ તૃપ્તાઃ કલ્પશતં દિવિ ।
યે પિબંતિ નરા નિત્યં શાલગ્રામશિલાજલમ્

પંચગવ્યસહસ્રૈસ્તુ સેવિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્ ।
કોટિતીર્થસહસ્રૈસ્તુ સેવિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્

તોયં યદિ પિબેત્પુણ્યં શાલગ્રામશિલાંગજમ્ ।
શાલગ્રામ શિલા યત્ર તત્તીર્થં યોજનત્રયમ્

તત્ર દાનં ચ હોમં ચ સર્વં કોટિગુણં ભવેત્ ।
શાલગ્રામશિલા તોયં યઃ પિબેદ્બિંદુના સમમ્

માતૃસ્તન્યં પુનર્નૈવ સ પિબેદ્વિષ્ણુભાઙ્નરઃ ।
શાલગ્રામ સમીપે તુ ક્રોશમાત્રં સમંતતઃ

કીટકોપિ મૃતો યાતિ વૈકુંઠં ભવનં પરમ્ ।
શાલગ્રામશિલાચક્રં યો દદ્યાદ્દાનમુત્તમમ્

ભૂચક્રં તેન દત્તં સ્યાત્સશૈલવનકાનનમ્ ।
શાલગ્રામશિલાયા યો મૂલ્યમુત્પાદયેન્નરઃ

વિક્રેતા ચાનુમંતા યઃ પરીક્ષાસુ ચ મોદતે ।
તે સર્વે નરકં યાંતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્

તતઃ સંવર્જયેદ્વૈશ્ય ચક્રસ્ય ક્રયવિક્રયમ્ ।
બહુનોક્તેન કિં વૈશ્ય કર્તવ્યં પાપભીરુણા

સ્મરણં વાસુદેવસ્ય સર્વપાપહરં હરેઃ ।
તપસ્તપ્ત્વા નરો ઘોરમરણ્યે નિયતેંદ્રિયઃ

યત્ફલં સમવાપ્નોતિ તન્નત્વા ગરુડધ્વજમ્ ।
કૃત્વાપિ બહુશઃ પાપં નરો મોહસમન્વિતઃ

ન યાતિ નરકં ગત્વા સર્વપાપહરં હરિમ્ ।
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ પુણ્યાન્યાયતનાનિ ચ

તાનિ સર્વાણ્યવાપ્નોતિ વિષ્ણોર્નામાનુકીર્તનાત્ ।
દેવં શાર્ઙ્ગધરં વિષ્ણું યે પ્રપન્નાઃ પરાયણાઃ

ન તેષાં યમસાલોક્યં ન તે સ્યુર્નરકૌકસઃ ।
વૈષ્ણવઃ પુરુષો વૈશ્ય શિવનિંદાં કરોતિ યઃ

ન વિંદેદ્વૈષ્ણવં લોકં સ યાતિ નરકં મહત્ ।
ઉપોષ્યૈકાદશીમેકાં પ્રસંગેનાપિ માનવઃ

ન યાતિ યાતનાં યામીમિતિ લોમશતઃ શ્રુતમ્ ।
નેદૃશં પાવનં કિંચિત્ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે

ઉભયં પદ્મનાભસ્ય દિનં પાતકનાશનમ્ ।
તાવત્પાપાનિ દેહેઽસ્મિન્વસંતીહ વિશાંવર

યાવન્નોપવસેજ્જંતુઃ પદ્મનાભદિનં શુભમ્ ।
અશ્વમેધસહસ્રાણિ રાજસૂયશતાનિ ચ

એકાદશ્યુપવાસસ્ય કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્ ।
એકાદશેંદ્રિયૈઃ પાપં યત્કૃતં વૈશ્ય માનવૈઃ

એકાદશ્યુપવાસેન તત્સર્વં વિલયં વ્રજેત્ ।
એકાદશીસમં કિંચિત્પુણ્યં લોકે ન વિદ્યતે

વ્યાજેનાપિ કૃતા યૈસ્તુ વશં યાંતિ ન ભાસ્કરેઃ ।
સ્વર્ગમોક્ષપ્રદા હ્યેષા શરીરારોગ્યદાયિની

સુકલત્રપ્રદા હ્યેષા જીવત્પુત્રપ્રદાયિની ।
ન ગંગા ન ગયા વૈશ્ય ન કાશી ન ચ પુષ્કરમ્

ન ચાપિ વૈષ્ણવં ક્ષેત્રં તુલ્યં હરિદિનેન તુ ।
યમુના ચન્દ્રભાગા ન તુલ્યા હરિદિનેન તુ

અનાયાસેન યેનાત્ર પ્રાપ્યતે વૈષ્ણવં પદમ્ ।
રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા સમુપોષ્ય હરેર્દિને

દશ વૈ પૈતૃકે પક્ષે માતૃકે દશ પૂર્વજાઃ ।
પ્રિયાયા દશ યે વૈશ્ય તાનુદ્ધરતિ નિશ્ચિતમ્

દ્વંદ્વસંગ પરિત્યક્તા નાગારિ કૃતકેતનાઃ ।
સ્રગ્વિણઃ પીતવસનાઃ પ્રયાંતિ હરિમંદિરમ્

બાલત્વે યૌવને વાપિ વાર્દ્ધકે વા વિશાંવર ।
ઉપોષ્યૈકાદશીં નૂનં નૈતિ પાપોઽતિદુર્ગતિમ્

ઉપોષ્યેહ ત્રિરાત્રાણિ કૃત્વા વા તીર્થમજ્જનમ્ ।
દત્વા હેમતિલાન્ગાશ્ચ સ્વર્ગં યાંતીહ માનવાઃ

તીર્થે સ્નાંતિ ન યે વૈશ્ય ન દત્તં કાંચનં ચ યૈઃ ।
નૈવ તપ્તં તપઃ કિંચિત્તે સ્યુઃ સર્વત્ર દુઃખિતાઃ

સંક્ષિપ્ય કથિતં ધર્મ્મં નરકસ્ય નિરૂપણમ્ ।
અદ્રોહઃ સર્વભૂતેષુ વાઙ્મનઃ કાય કર્મભિઃ

ઇંદ્રિયાણાં નિરોધશ્ચ દાનં ચ હરિસેવનમ્ ।
વર્ણાશ્રમક્રિયાણાં ચ પાલનં વિધિતઃ સદા

સ્વર્ગાર્થી સર્વદા વૈશ્ય તપોદાનં ન કીર્તયેત્ ।
યથાશક્તિ તથા દદ્યાદાત્મનો હિતકામ્યયા

ઉપાનદ્વસ્ત્રમન્નાનિ પત્રં મૂલં ફલં જલમ્ ।
અવંધ્યં દિવસં કાર્ય્યં દરિદ્રેણાપિ વૈશ્યક

ઇહલોકે પરે ચૈવ ન દત્તં નોપતિષ્ઠતે ।
દાતારો નૈવ પશ્યંતિ તાં તાં વૈ યમયાતનામ્

દીર્ઘાયુષો ધનાઢ્યાશ્ચ ભવંતીહ પુનઃપુનઃ ।
કિમત્ર બહુનોક્તેન યાંત્યધર્મેણ દુર્ગતિમ્

આરોહંતિ દિવં ધર્મ્મે નરાઃ સર્વત્ર સર્વદા

તેન બાલત્વમારભ્ય કર્તવ્યો ધર્મસંગ્રહઃ ।
ઇતિ તે કથિતં સર્વં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ

વિકુંડલ ઉવાચ-
શ્રુત્વા ત્વદ્વચનં સૌમ્ય પ્રસન્નં ચિત્તમેવ મે ।
ગંગોદં પાપહં સદ્યઃ પાપહારિ સતાં વચઃ

ઉપકર્તું પ્રિયં વક્તું ગુણો નૈસર્ગિકઃ સતામ્ ।
શીતાંશુઃ ક્રિયતે કેન શીતલોઽમૃતમંડલઃ

દેવદૂત તતો બ્રૂહિ કારુણ્યાન્મમ પૃચ્છતઃ ।
નરકાન્નિષ્કૃતિઃ સદ્યો ભ્રાતુર્મે જાયતે કથમ્

ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવદૂતો જગાદ હ ।
ધ્યાનં દૃષ્ટ્વા ક્ષણં ધ્યાત્વા તન્મૈત્રી રજ્જુબન્ધનઃ

યત્તે વૈશ્યાષ્ટમે પુણ્યં ત્વયા જન્મનિ સંચિતમ્ ।
તદ્ભ્રાત્રે દીયતાં સર્વં સ્વર્ગં તસ્ય યદીચ્છસિ

વિકુંડલ ઉવાચ-
કિં તત્પુણ્યં કથં જાતં કિં જન્મ ચ પુરાતનમ્ ।
તત્સર્વં કથ્યતાં દૂત તતો દાસ્યામિ સત્વરમ્

દેવદૂત ઉવાચ-
શૃણુ વૈશ્ય પ્રવક્ષ્યામિ તત્પુણ્યં ચ સહેતુકમ્ ।
પુરા મધુવને પુણ્યે ઋષિરાસીચ્ચ શાકુનિઃ

તપોઽધ્યયન સંપન્નસ્તેજસાં બ્રહ્મણા સમઃ ।
જજ્ઞિરે તસ્ય રેવત્યાં નવ પુત્રા ગ્રહા ઇવ

ધ્રુવઃ શીલો બુધસ્તારો જ્યોતિષ્માનુત પંચમઃ ।
અગ્નિહોત્રરતા હ્યેતે ગૃહધર્મેષુ રેમિરે

નિર્મોહો જિતકામશ્ચ ધ્યાનકોશો ગુણાધિકઃ ।
એતે ગૃહવિરક્તાશ્ચ ચત્વારો દ્વિજસૂનવઃ

ચતુર્થાશ્રમમાપન્નાઃ સર્વકામવિનિસ્પૃહાઃ ।
ગ્રામૈકવાસિનઃ સર્વે નિઃસંગા નિષ્પરિગ્રહાઃ

નિરાશા નિષ્પ્રયત્નાશ્ચ સમ લોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ ।
યેનકેનચિદાચ્છન્ના યેનકેનચિદાશિતાઃ

સાયંગ્રહાસ્તથા નિત્યં વિષ્ણુધ્યાનપરાયણાઃ ।
જિતનિદ્રા જિતાહારા વાતશીતસહિષ્ણવઃ

પશ્યંતો વિષ્ણુરૂપેણ જગત્સર્વં ચરાચરમ્ ।
ચરંતિ લીલયા પૃથ્વદ્યંતેઽન્યોન્યં મૌનમાસ્થિતાઃ

ન કુર્વંતિ ક્રિયાં કાંચિદર્થમાત્રં હિ યોગિનઃ ।
દૃષ્ટજ્ઞાના અસંદેહાશ્ચિદ્વિકાર વિશારદાઃ

એવં તે તવ વિપ્રસ્ય પૂર્વમષ્ટમજન્મનિ ।
તિષ્ઠતો મધ્યદેશેષુ પુત્રદારકુટુંબિનઃ

ગેહં તાવકમાજગ્મુર્મધ્યાહ્ને ક્ષુત્પિપાસિતાઃ ।
વૈશ્વદેવાંતરે કાલે ત્વયા દૃષ્ટા ગૃહાંગણે

સગદ્ગદં સાશ્રુનેત્રં સહર્ષં ચ સસંભ્રમમ્ ।
દંડવત્પ્રણિપાતેન બહુમાનપુરઃસરમ્

પ્રણમ્ય ચરણૌ મૂર્ધ્ના કૃત્વા પાણિયુગાઞ્જલિમ્ ।
તદાભિનન્દિતાઃ સર્વે તયા સૂનૃતયા ગિરા

અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં સફલં તથા ।
અદ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નો મે સનાથોઽદ્યાસ્મિ પાવનઃ

ધન્યોઽસ્મ્યદ્ય ગૃહં ધન્યં ધન્યા અદ્ય કુટુંબિનઃ ।
મમાદ્ય પિતરો ધન્યા ધન્યા ગાવઃ શ્રુતં ધનમ્

યદ્દૃષ્ટૌ ભવતાં પાદૌ તાપત્રયહરૌ મયા ।
ભવતાં દર્શનં યસ્માદ્ધન્યસ્યૈવ હરેરિવ

એવં સંપૂજ્ય કૃત્વા તુ પાદપ્રક્ષાલનં તથા ।
ધૃતં મૂર્ધ્નિ વિશાંશ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધયા પરયા તદા

યત્ર પાદોદકં વૈશ્ય શ્રદ્ધયા શિરસા ધૃતમ્ ।
ગંધપુષ્પાક્ષતૈર્ધૂપૈર્દીપૈર્ભાવપુરઃસરમ્

સંપૂજ્ય સુંદરાન્નેન ભોજિતા યતયસ્તથા ।
તૃપ્તાઃ પરમહંસાસ્તે વિશ્રાંતા મંદિરે નિશિ

ધ્યાયંતશ્ચ પરં બ્રહ્મ યજ્જ્યોતિર્જ્યોતિષાં મતમ્ ।
તેષામાતિથ્યજં પુણ્યં જાતં યત્તે વિશાંવર

ન તદ્વક્ત્રસહસ્રેણ વક્તું શક્નોમ્યહં ખલુ ।
ભૂતાનાં પ્રાણિનઃ શ્રેષ્ઠાઃ પ્રાણિનાં મતિજીવિનઃ

મતિમત્સુ સુરાઃ શ્રેષ્ઠા નરેષુ બ્રહ્મજાતયઃ ।
બ્રાહ્મણેષુ ચ વિદ્વાંસો વિદ્વત્સુ કૃતબુદ્ધયઃ

કૃતબુદ્ધિષુ કર્તારઃ કર્તૃષુ બ્રહ્મવેદિનઃ ।
અતએવ સુપૂજ્યાસ્તે તસ્માચ્છ્રેષ્ઠા જગત્ત્રયે

તત્સંગતિર્વિશાંશ્રેષ્ઠ મહાપાતકનાશિની ।
વિશ્રાંતા ગૃહિણો ગેહે સંતુષ્ટા બ્રહ્મવેદિનઃ

આજન્મસંચિતં પાપં નાશયંતીક્ષણેન વૈ ।
સંચિતં યદ્ગૃહસ્થસ્ય પાપમામરણાંતિકમ્

વિનિર્દહતિ તત્સર્વમેકરાત્રોષિતો યતિઃ ।
સ્વભ્રાત્રે દેહિ તત્પુણ્યં નરકાદ્યેન મુચ્યતે

ઇતિ દૂતવચઃ શ્રુત્વા દદૌ પુણ્યં સ સત્વરમ્ ।
હૃષ્ટેન ચેતસા ભ્રાતા નિરયાત્સોઽપિ નિર્ગતઃ

દેવૈસ્તુ પુષ્પવર્ષેણ પૂજિતૌ ચ દિવંગતૌ ।
તાભ્યાં સંપૂજિતઃ સમ્યગ્ગતો દૂતો યથાગતઃ

અખિલભુવનબોધં દેવદૂતસ્યવાક્યં નિગમવચનતુલ્યં વૈશ્યપુત્રો નિશમ્ય ।
સ્વકૃતસુકૃતદાનાદ્ભ્રાતરં તારયિત્વા સુરપતિવરલોકં તેન સાર્દ્ધં જગામ

ઇતિહાસમિમં રાજન્યઃ પઠેચ્છૃણુયાદપિ ।
સ ગોસહસ્રદાનસ્ય વિશોકો લભતે ફલમ્

ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે એકત્રિંશોઽધ્યાયઃ