પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.86

કુંજલ ઉવાચ-
તસ્યાસ્તુ ચેષ્ટિતં વત્સ દિવ્યા દેવ્યા વદામ્યહમ્ ।
પૂર્વજન્મકૃતં સર્વં તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

અસ્તિ વારાણસી પુણ્યા નગરી પાપનાશિની ।
તસ્યામાસ્તે મહાપ્રાજ્ઞઃ સુવીરો નામ નામતઃ

વૈશ્યજાત્યાં સમુત્પન્નો ધનધાન્યસમાકુલઃ ।
તસ્ય ભાર્યા મહાપ્રાજ્ઞ ચિત્રા નામ સુવિશ્રુતા

કુલાચારં પરિત્યજ્ય અનાચારેણ વર્તતે ।
ન મન્યતે હિ ભર્તારં સ્વૈરવૃત્ત્યા પ્રવર્તતે

ધર્મપુણ્યવિહીના તુ પાપમેવ સમાચરેત્ ।
ભર્તારં કુત્સતે નિત્યં નિત્યં ચ કલહપ્રિયા

નિત્યં પરગૃહે વાસો ભ્રમતે સા ગૃહે ગૃહે ।
પરચ્છિદ્રં સમાપશ્યેત્સદા દુષ્ટા ચ પ્રાણિષુ

સાધુનિંદાપરા દુષ્ટા સદા હાસ્યકરા ચ સા ।
અનાચારાં મહાપાપાં જ્ઞાત્વા વીરેણ નિંદિતા

સ તાં ત્યક્ત્વા મહાપ્રાજ્ઞ ઉપયેમે મહામતિઃ ।
અન્ય વૈશ્યસ્ય વૈ કન્યાં તયા સહ પ્રવર્તતે

ધર્માચારેણ પુણ્યાત્મા સત્યધર્મમતિઃ સદા ।
નિરસ્તા તેન સા ચિત્રા પ્રચંડા ભ્રમતે મહીમ્

દુષ્ટાનાં સંગતિં પ્રાપ્તા નરાણાં પાપિનાં સદા ।
દૂતીકર્મ ચકારાથ સા તેષાં પાપનિશ્ચયા

ગૃહભંગં ચકારાથ સાધૂનાં પાપકારિણી ।
સાધ્વીં નારીં સમાહૂય પાપવાક્યૈઃ સુલોભયેત્

ધર્મભંગં ચકારાથ વાક્યૈઃ પ્રત્યયકારકૈઃ ।
સાધૂનાં સા સ્ત્રિયં ચિત્રા અન્યસ્મૈ પ્રતિપાદયેત્

એવં ગૃહશતં ભગ્નં ચિત્રયા પાપનિશ્ચયાત્ ।
સંગ્રામં સા મહાદુષ્ટાઽકારયત્પતિપુત્રકૈઃ

મનાંસિ ચાલયેત્પાપા પુરુષાણાં સ્ત્રિયઃ પ્રતિ ।
અકારયચ્ચ સંગ્રામં યમગ્રામવિવર્ધનમ્

એવં ગૃહશતં ભંક્ત્વા પશ્ચાત્સા નિધનં ગતા।
શાસિતા યમરાજેન બહુદંડૈઃ સુનંદન

અભોજયત્સુનરકાન્રૌરવાંસ્તરણેઃ સુતઃ ।
પાચિતા રૌરવે ચિત્રા ચિત્રાઃ પીડાઃ પ્રદર્શિતાઃ

યાદૃશં ક્રિયતે કર્મ તાદૃશં પરિભુજ્યતે ।
તયા ગૃહશતં ભગ્નં ચિત્રયા પાપનિશ્ચયાત્

તત્તત્કર્મવિપાકોઽયં તયા ભુક્તો દ્વિજોત્તમ ।
યસ્માદ્ગૃહશતં ભગ્નં તસ્માદ્દુઃખં પ્રભુંજતિ

વિવાહસમયે પ્રાપ્તે દૈવં ચ પાકતાં ગતમ્ ।
પ્રાપ્તે વિવાહસમયે ભર્તા મૃત્યું પ્રયાતિ ચ

યથા ગૃહશતં ભગ્નં તથા વરશતં મૃતમ્ ।
સ્વયંવરે તદા વત્સ વિવાહે ચૈકવિંશતિઃ

દિવ્યા દેવ્યા મયા ખ્યાતં યથા મે પૃચ્છિતં ત્વયા ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં તસ્યાઃ પૂર્વવિચેષ્ટિતમ્

ઉજ્જ્વલ ઉવાચ-
દિવ્યા દેવ્યાસ્ત્વયા ખ્યાતં યત્પૂર્વં પૂર્વચેષ્ટિતમ્ ।
તથા પાપં કૃતં ઘોરં ગૃહભંગાખ્યમેવ ચ

પ્લક્ષદ્વીપસ્ય ભૂપસ્ય દિવોદાસસ્ય વૈ સુતા ।
કેન પુણ્યપ્રભાવેણ તયા પ્રાપ્તં મહાકુલમ્

એતન્મે સંશયં તાત તદેતત્પ્રબ્રવીતુ મે ।
એવં પાપસમાચારા કથં જાતા નૃપાત્મજા

કુંજલ ઉવાચ-
ચિત્રાયાશ્ચેષ્ટિતં પુણ્યં તત્સર્વં પ્રવદામ્યહમ્ ।
શ્રૂયતામુજ્જ્વલ સુત ચિત્રયા યત્કૃતં પુરા

ભ્રમમાણો મહાપ્રાજ્ઞઃ કશ્ચિત્સિદ્ધઃ સમાગતઃ ।
કુચૈલો વસ્ત્રહીનશ્ચ સંન્યાસી સ ચ દંડધૃક્

કૌપીનેન સમાયુક્તઃ પાણિપાત્રો દિગંબરઃ ।
ગૃહદ્વારં સમાશ્રિત્ય ચિત્રાયાઃ પરિસંશ્રિતઃ

સ મૌની સર્વમુંડસ્તુ વિજિતાત્મા જિતેંદ્રિયઃ ।
નિરાહારો જિતાહારઃ સર્વતત્ત્વાર્થદર્શકઃ

દૂરાધ્વાનપરિશ્રાંત આતપાકુલમાનસઃ ।
શ્રમેણ ખિદ્યમાનશ્ચ તૃષાક્રાંતઃ સુપુત્રક

ચિત્રા દ્વારં સમાશ્રિત્ય ચ્છાયામાશ્રિત્ય સંસ્થિતઃ ।
તયા દૃષ્ટો મહાત્મા સ ચિત્રયા શ્રમપીડિતઃ

સેવાં ચક્રે ચ ચિત્રા સા તસ્યૈવ સુમહાત્મનઃ ।
પાદપ્રક્ષાલનં કૃત્વા દત્વા આસનમુત્તમમ્

આસ્યતામાસને તાત સુખેનાપિ સુકોમલે ।
ક્ષુધાપનોદનાર્થં હિ ભુજ્યતામન્નમુત્તમમ્

સ્વેચ્છયા પરિતુષ્ટશ્ચ શીતલં સલિલં પિબ ।
એવમુક્ત્વા તથા કૃત્વા દેવવત્પૂજ્ય તં સુત

અંગસંવાહનં કૃત્વા નાશિતશ્રમ એવ ચ ।
તયોક્તો હિ મહાત્મા સ ભુક્ત્વા પીત્વા દ્વિજોત્તમ

એવં સંતોષિતઃ સિદ્ધસ્તયા તત્ત્વાર્થદર્શકઃ ।
સંતુષ્ટઃ સર્વધર્માત્મા કિંચિત્કાલં સ્થિરોભવત્

સ્વેચ્છયા સ ગતો વિપ્રો મહાયોગી યથાગતમ્ ।
ગતે તસ્મિન્મહાભાગે સિદ્ધે ચૈવ મહાત્મનિ

સા ચિત્રા મરણં પ્રાપ્તા સ્વકર્મવશમાગતા ।
શાસિતા ધર્મરાજેન મહાદંડૈઃ સુદુઃખદૈઃ

સા ચિત્રા નરકં પ્રાપ્તા વેદના વ્રાતદાયકમ્ ।
ભુંક્તે દુઃખં મહારાજ સા વૈ યુગસહસ્રકમ્

ભોગાંતે તુ પુનર્જન્મ સંપ્રાપ્તં માનુષસ્ય ચ ।
પૂર્વં સંપૂજિતઃ સિદ્ધસ્તયા પુણ્યવતાં વરઃ

તસ્ય કર્મવિપાકોયં પ્રાપ્તા પુણ્યવતાં કુલે ।
ક્ષત્રિયાણાં મહારાજ્ઞો દિવોદાસસ્ય વૈ ગૃહે

દિવ્યાદેવી ચ તન્નામ જાતં તસ્યા નરોત્તમ ।
સા હિ દત્તવતી ચાન્નં પાનં પુણ્યં મહાત્મને

તસ્ય દાનસ્ય સા ભુંક્તે મહત્પુણ્યફલોદયમ્ ।
પિબતે શીતલં તોયં મિષ્ટાન્નં ચ ભુનક્તિ વૈ

દિવ્યાન્ભોગાન્પ્રભુંજાના વર્તતે પિતૃમંદિરે ।
સિદ્ધસ્યાસ્ય પ્રભાવાચ્ચ રાજકન્યા વ્યજાયત

પાપકર્મપ્રભાવાચ્ચ ગૃહભંગાન્મહીપતે ।
વિધવાત્વં ભુંજતે સા દિવ્યાદેવી સુપુત્રક

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં દિવ્યાદેવ્યા વિચેષ્ટિતમ્ ।
અન્યત્કિન્તે પ્રવક્ષ્યામિ યત્ત્વં પૃચ્છસિ મામિહ

ઉજ્જ્વલ ઉવાચ-
કથં સા મુચ્યતે શોકાન્મહાદુઃખાદ્વદસ્વ મે ।
સાસ્યાચ્ચ કીદૃશી બાલા મહાદુઃખેન પીડિતા

તત્સુખં કીદૃશં તસ્માદ્વિપાકશ્ચ ભવિષ્યતિ ।
એતન્મે સંશયં તાત સાંપ્રતં છેત્તુમર્હસિ

કથં સા લભતે મોક્ષં તંચોપાયં વદસ્વ મે ।
એકાકિની મહાભાગા મહારણ્યે પ્રરોદિતિ

વિષ્ણુરુવાચ-
પુત્રવાક્યં મહચ્છ્રુત્વા ક્ષણમેકં વિચિંત્ય સઃ ।
પ્રત્યુવાચ મહાપ્રાજ્ઞઃ કુંજલઃ પુત્રકં પ્રતિ

શૃણુ વત્સ મહાભાગ સત્યમેતદ્વદામ્યહમ્ ।
પાપયોનિં તુ સંપ્રાપ્ય પૂર્વકર્મસમુદ્ભવામ્

તિર્યક્ત્વેન ચ મે જ્ઞાનં નષ્ટં સંપ્રતિ પુત્રક ।
અસ્ય વૃક્ષસ્ય સંગાચ્ચ પ્રયતસ્ય મહાત્મનઃ

રેવાયાશ્ચ પ્રસાદેન વિષ્ણોશ્ચૈવ પ્રસાદતઃ ।
યેન સા લભતે જ્ઞાનં મોક્ષસ્થાનં નિવર્તતે

ઉપદેશં પ્રવક્ષ્યામિ મોક્ષમાર્ગમનુત્તમમ્ ।
યાસ્યતે કલ્મષાન્મુક્તા યથા હેમ હુતાશનાત્

શુદ્ધં ચ જાયતે વત્સ સંગાદ્વહ્નેઃ સ્વરૂપવત્ ।
હરેર્ધ્યાનાન્મહાપ્રાજ્ઞ શીઘ્રં તસ્ય મહાત્મનઃ

જપહોમવ્રતાત્પાપં નાશં યાતિ હિ પાપિનામ્ ।
મદં ત્યજેદ્યથા નાગો ભયાત્સિંહસ્ય સર્વદા

નામોચ્ચારેણ કૃષ્ણસ્ય તત્પ્રયાતિ હિ કિલ્બિષમ્ ।
તેજસા વૈનતેયસ્ય વિષહીના ઇવોરગાઃ

બ્રહ્મહત્યાદિકાઃ પાપાઃ પ્રલયં યાંતિ નાન્યથા ।
નામોચ્ચારેણ તસ્યાપિ ચક્રપાણેઃ પ્રયાંતિ તે

યદા નામશતં પુણ્યમઘરાશિવિનાશનમ્ ।
સા જપેત સ્થિરા ભૂત્વા કામક્રોધવિવર્જિતા

સર્વેંદ્રિયાણિ સંયમ્ય આત્મજ્ઞાનેન ગોપયેત્ ।
તસ્ય ધ્યાનપ્રવિષ્ટા સા એકભૂતા સમાહિતા

સા જપેત્પરમં જ્ઞાનં તદા મોક્ષં પ્રયાતિ ચ ।
તન્મનાસ્તત્પદે લીના યોગયુક્તા યદા ભવેત્

ઉજ્જ્વલ ઉવાચ-
વદ તાત પરં જ્ઞાનં પરમં મમ સાંપ્રતમ્ ।
પશ્ચાદ્ધ્યાન વ્રતં પુણ્યં નામ્નાં શતમિહૈવ ચ

કુંજલ ઉવાચ-
પરં જ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ યન્ન દૃષ્ટં તુ કેનચિત્ ।
શ્રૂયતાં પુત્ર કૈવલ્યં કેવલં મલવર્જિતમ્

સૂત ઉવાચ-
યથા દીપો નિવાતસ્થો નિશ્ચલો વાયુવર્જિતઃ।
પ્રજ્વલન્નાશયેત્સર્વમંધકારં મહામતે

તદ્વદ્દોષવિહીનાત્મા ભવત્યેવ નિરાશ્રયઃ ।
નિરાશો નિર્મલો વત્સ ન મિત્રં ન રિપુઃ કદા

ન શોકો ન ચ હર્ષશ્ચ ન લોભો ન ચ મત્સરઃ ।
એકો વિષાદહર્ષૈશ્ચ સુખદુઃખૈર્વિમુચ્યતે

વિષયૈશ્ચાપિ સર્વૈશ્ચ ઇંદ્રિયાણિ સ સંહરેત્ ।
તદા સ કેવલો જાતઃ કેવલત્વં પ્રજાયતે

અગ્નિકર્મપ્રસંગેન દીપસ્તૈલં પ્રશોષયેત્ ।
વર્ત્યાધારેણ રાજેંદ્ર નિઃસંગો વાયુવર્જિતઃ

કજ્જલં વમતે પશ્ચાત્તૈલસ્યાપિ મહામતે ।
કૃષ્ણાસૌ દૃશ્યતે રેખા દીપસ્યાગ્રે મહામતે

સ્વયમાકૃષ્યતે તૈલં તેજસા નિર્મલો ભવેત્ ।
કાયવર્તિસ્થિતસ્તદ્વત્કર્મતૈલં પ્રશોષયેત્

વિષયાન્કજ્જલીકૃત્ય પ્રત્યક્ષં સંપ્રદર્શયેત્ ।
જનયેન્નિર્મલોભૂત્વા સ્વયમેવ પ્રકાશયેત્

ક્રોધાદિભિઃ ક્લેશસંજ્ઞૈર્વાયુભિઃ પરિવર્જિતઃ ।
નિઃસ્પૃહો નિશ્ચલો ભૂત્વા તેજસા સ્વયમુજ્જ્વલેત્

ત્રૈલોક્યં પશ્યતે સર્વં સ્વસ્થાનસ્થઃ સ્વતેજસા ।
કેવલજ્ઞાનરૂપોઽયં મયા તે પરિકીર્તિતઃ

ધ્યાનં તસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ દ્વિવિધં તસ્ય ચક્રિણઃ ।
કેવલજ્ઞાનરૂપેણ દૃશ્યતે જ્ઞાનચક્ષુષા

યોગયુક્તા મહાત્માનઃ પરમાર્થપરાયણાઃ ।
યં પશ્યંતિ વિનિદ્રાસ્તુ યત્તપઃ સર્વદર્શકમ્

હસ્તપાદવિહીનં ચ સર્વત્ર પરિગચ્છતિ ।
સર્વં ગૃહ્ણાતિ ત્રૈલોક્યં સ્થાવરં જંગમં સુત

નાસામુખવિહીનસ્તુ ઘ્રાતિ જક્ષિતિ પુત્રક ।
અકર્ણઃ શૃણુતે સર્વં સર્વસાક્ષી જગત્પતિઃ

અરૂપો રૂપસંબદ્ધઃ પંચવર્ગવશંગતઃ ।
સર્વલોકસ્ય યઃ પ્રાણઃ પૂજિતઃ સ ચરાચરૈઃ

અજિહ્વો વદતે સર્વં વેદશાસ્ત્રાનુગં સુત ।
અત્વચઃ સ્પર્શનં ચાપિ સર્વેષામેવ જાયતે

સદાનંદો વિરક્તાત્મા એકરૂપો નિરાશ્રયઃ ।
નિર્જરો નિર્મમો ન્યાયી સગુણો નિર્મમોમલઃ

અવશ્યઃ સર્વવશ્યાત્મા સર્વદઃ સર્વવિત્તમઃ ।
તસ્ય ધાતા ન ચૈવાસ્તિ સ વૈ સર્વમયો વિભુઃ

એવં સર્વમયં ધ્યાનં પશ્યતે યો મહાત્મનઃ ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનમમૂર્તમમૃતોપમમ્

દ્વિતીયં તુ પ્રવક્ષ્યામિ અસ્ય ધ્યાનં મહાત્મનઃ ।
મૂર્તાકારં તુ સાકારં નિરાકારં નિરામયમ્

બ્રહ્માણ્ડં સર્વમતુલં વાસિતં યસ્ય વાસના ।
સ તસ્માદ્વાસુદેવેતિ ઉચ્યતે મમ નંદન

વર્ષમાણસ્ય મેઘસ્ય યદ્વર્ણં તસ્ય તદ્ભવેત્ ।
સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશં ચતુર્બાહું સુરેશ્વરમ્

દક્ષિણે શોભતે શંખો હેમરત્નવિભૂષિતઃ ।
સૂર્યબિંબસમાકારં ચક્રં પદ્મપ્રતિષ્ઠિતમ્

કૌમોદકી ગદા તસ્ય મહાસુરવિનાશિની ।
વામે ચ શોભતે વત્સ હસ્તે તસ્ય મહાત્મનઃ

મહાપદ્મં સુગંધાઢ્યં તસ્ય દક્ષિણહસ્તગમ્ ।
શોભમાનઃ સદૈવાસ્તે સાયુધઃ કમલાપ્રિયઃ

કંબુગ્રીવં વૃત્તમાસ્યં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્ ।
રાજમાનં હૃષીકેશં દશનૈ રત્નસન્નિભૈઃ

ગુડાકેશાઃ સન્તિ યસ્ય અધરો વિદ્રુમાકૃતિઃ ।
શોભતે પુંડરીકાક્ષઃ કિરીટેનાપિ પુત્રક

વિશાલેનાપિ રૂપેણ કેશવસ્તુ સુવર્ચસા ।
કૌસ્તુભેનાંકિતેનૈવ રાજમાનો જનાર્દનઃ

સૂર્યતેજઃ પ્રતીકાશ કુંડલાભ્યાં પ્રભાતિ ચ ।
શ્રીવત્સાંકેન પુણ્યેન સર્વદા રાજતે હરિઃ

કેયૂરકંકણૈર્હારૈર્મૌક્તિકૈરૃક્ષસન્નિભૈઃ ।
વપુષા ભ્રાજમાનસ્તુ વિજયો જયતાં વરઃ

ભ્રાજતે સોપિ ગોવિંદો હેમવર્ણેન વાસસા ।
મુદ્રિકારત્નયુક્તાભિરંગુલીભિર્વિરાજતે

સર્વાયુધૈઃ સુસંપૂર્ણૈર્દિવ્યૈરાભરણૈર્હરિઃ ।
વૈનતેયસમારૂઢો લોકકર્તા જગત્પતિઃ

એવંતં ધ્યાયતે નિત્યમનન્યમનસા નરઃ ।
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ધ્યાનમેવ જગત્પતેઃ ।
વ્રતં ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ સર્વપાપનિવારણમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થવર્ણને ષડશીતિતમોઽધ્યાયઃ