પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.85

વેન ઉવાચ-
ભગવન્દેવદેવેશ પ્રસાદાચ્ચ મમ ત્વયા ।
ભાર્યાતીર્થં સમાખ્યાતં પિતૃતીર્થમનુત્તમમ્

માતૃતીર્થં હૃષીકેશ બહુપુણ્યપ્રદાયકમ્ ।
પ્રસાદસુમુખો ભૂત્વા ગુરુતીર્થં વદસ્વ મે

શ્રીભગવાનુવાચ-
કથયિષ્યામ્યહં રાજન્ગુરુતીર્થમનુત્તમમ્ ।
સર્વપાપહરં પ્રોક્તં શિષ્યાણાં ગતિદાયકમ્

શિષ્યાણાં પરમં પુણ્યં ધર્મરૂપં સનાતનમ્ ।
પરં તીર્થં પરં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષફલદાયકમ્

યસ્યપ્રસાદાદ્રાજેંદ્ર ઇહૈવ ફલમશ્નુતે ।
પરલોકે સુખં ભુંક્તે યશઃ કીર્તિમવાપ્નુયાત્

પ્રસાદાદ્યસ્ય રાજેંદ્ર ગુરોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ ।
પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે શિષ્યૈસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

વ્યવહારં ચ લોકાનામાચારં નૃપનંદન ।
વિજ્ઞાનં વિંદતે શિષ્યો મોક્ષં ચૈવ પ્રયાતિ ચ

સર્વેષામેવ લોકાનાં યથા સૂર્યઃ પ્રકાશકઃ ।
ગુરુઃ પ્રકાશકસ્તદ્વચ્છિષ્યાણાં ગતિરુત્તમા

રાત્રાવેવ પ્રકાશેચ્ચ સોમો રાજા નૃપોત્તમ ।
તેજસા સાધયેત્સર્વમધિકારં ચરાચરમ્

ગૃહેપ્રકાશયેદ્દીપઃ સમૂહં નૃપસત્તમ ।
તેજસા નાશયેત્સર્વમંધકારઘનાવિલમ્

અજ્ઞાનતમસા વ્યાપ્તં શિષ્યં દ્યોતયતે ગુરુઃ ।
શિષ્યપ્રકાશૌદ્દ્યોતૈરુપદેશૈર્મહામતે

દિવાપ્રકાશકઃ સૂર્યઃ શશીરાત્રૌ પ્રકાશકઃ ।
ગૃહપ્રકાશકો દીપસ્તમોનાશકરઃ સદા

રાત્રૌ દિવા ગૃહસ્યાંતે ગુરુઃ શિષ્યં સદૈવ હિ ।
અજ્ઞાનાખ્યં તમસ્તસ્ય ગુરુઃ સર્વં પ્રણાશયેત્

તસ્માદ્ગુરુઃ પરં તીર્થં શિષ્યાણામવનીપતે ।
એવં જ્ઞાત્વા તતઃ શિષ્યઃ સર્વદા તં પ્રપૂજયેત્

ગુરું પુણ્યમયં જ્ઞાત્વા ત્રિવિધેનાપિ કર્મણા ।
ઇત્યર્થે શ્રૂયતે વિપ્ર ઇતિહાસઃ પુરાતનઃ

સર્વપાપહરઃ પ્રોક્તશ્ચ્યવનસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભાર્ગવસ્ય કુલે જાતશ્ચ્યવનો મુનિસત્તમઃ

તસ્ય ચિંતા સમુત્પન્ના એકદા તુ નૃપોત્તમ ।
કદાહં જ્ઞાનસંપન્નો ભવિષ્યામિ મહીતલે

દિવારાત્રૌપ્રચિંતેત્સ જ્ઞાનાર્થી મુનિસત્તમઃ ।
એવં તુ ચિંતમાનસ્ય મતિરાસીન્મહાત્મનઃ

તીર્થયાત્રાં પ્રયાસ્યામિ અભીષ્ટફલદાયિનીમ્ ।
ગૃહક્ષેત્રાદિસંત્યજ્ય ભાર્યાં પુત્રં ધનં તતઃ

તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન અટતે મેદિનીં તદા ।
લોમાનુલોમયાત્રાં સ ગંગાયાઃ કૃતવાન્નૃપ

સ તદ્વન્નર્મદાયાશ્ચ સરસ્વત્યા મુનીશ્વરઃ ।
ગોદાવર્યાદિસર્વાસાં નદીનાં સાગરસ્ય ચ

અન્યેષાં સર્વતીર્થાનાં ક્ષેત્રાણાં ચ નૃપોત્તમ ।
દેવાનાં પુણ્યલિગાનાં યાત્રાવ્યાજેન સોઽભ્રમત્

ભ્રમમાણસ્ય તસ્યાપિ તીર્થેષુ પરમેષુ ચ ।
ભ્રમમાણઃ સમાયાતઃ ક્ષેત્રાણામુત્તમં તદા ।
કાયશ્ચ નિર્મલો જાતઃ સૂર્યતેજઃ સમપ્રભઃ

ચ્યવનઃ કાશતે દીપ્ત્યા પૂતાત્માનેન કર્મણા

નર્મદા દક્ષિણે કૂલે નામ્ના અમરકંટકમ્ ।
દદર્શ સુમહાલિગં સર્વેષાં ગતિદાયકમ્

નત્વા સ્તુત્વા તુ સંપૂજ્ય સિદ્ધનાથં મહેશ્વરમ્ ।
જ્વાલેશ્વરં તતો દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વા ચાપ્યમરેશ્વરમ્

બ્રહ્મેશં કપિલેશં ચ માર્કંડેશ્વરમુત્તમમ્ ।
એવં યાત્રાં તતઃ કૃત્વા ૐકારં સમુપાગતઃ ૨૭ **।
વટચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય શીતલાં શ્રમનાશિનીમ્ ।
સુખેન સંસ્થિતો વિપ્રશ્ચ્યવનો ભૃગુનંદનઃ

તત્ર સ્વનં સ શુશ્રાવ સમુક્તં પક્ષિણા તદા ।
દિવ્યભાષા સમાયુક્તં જ્ઞાનવિજ્ઞાનસંયુતમ્

શુકશ્ચ એકસ્તત્રાસ્તે બહુકાલપ્રજીવકઃ ।
કુંજલોનામ ધર્માત્મા ચતુઃપુત્રઃ સભાર્યકઃ

આસંસ્તસ્ય હિ પુત્રાશ્ચ ચત્વારઃ પિતૃનંદનાઃ ।
તેષાં નામાનિ રાજેંદ્ર કથયિષ્યે તવાગ્રતઃ

જ્યેષ્ઠસ્તુ ઉજ્જ્વલો નામ દ્વિતીયસ્તુ સમુજ્જ્વલઃ ।
તૃતીયો વિજ્વલોનામ ચતુર્થશ્ચ કપિંજલઃ

એવં પુત્રાસ્તુ ચત્વારઃ કુંજલસ્ય મહામતે ।
શુકસ્ય તસ્ય પુણ્યસ્ય પિતૃમાતૃપરાયણાઃ

ભ્રમંતિ ગિરિકુંજેષુ દ્વીપેષુ ચ સમાહિતાઃ ।
ભોજનાર્થં તુ સંક્ષુબ્ધાઃ ક્ષુધયા પરિપીડિતાઃ

સ્વોદરસ્થાં ક્ષુધાં સૌમ્ય ફલૈરમૃતસન્નિભૈઃ ।
અમૃતસ્વાદુતોયેન શમયંતિ નૃપોત્તમ

ફલં પક્વં રસાલં તુ આહારાર્થં સુપુત્રકાઃ ।
દત્વા ફલાનિ દંપત્યોર્નિક્ષિપંતિ પ્રયત્નતઃ

માતુરર્થે મહાભાગા ભક્તિભાવસમન્વિતાઃ ।
તુષ્ટા આહારમુત્પાદ્ય ભક્ષયંતિ પઠંતિ ચ

તત્ર ક્રીડારતાઃ સર્વે વિલસંતિ રમંતિ ચ ।
સંધ્યાકાલં સમાજ્ઞાય પિતુરંતિકમુત્તમમ્

આયાંતિ ભક્ષ્યમાદાય ગુર્વર્થં તુ પ્રયત્નતઃ ।
પશ્યતસ્તસ્ય વિપ્રસ્ય ચ્યવનસ્ય મહાત્મનઃ

આગતાસ્ત્વંડજાઃ સર્વે પિતુર્નીડં સુશોભનમ્ ।
પિતરં માતરં ચોભૌ પ્રણેમુસ્તે મહામતે

તાભ્યાં ભક્ષ્યં સમાસાદ્ય ઉપતસ્થુસ્તયોઃ પુરઃ ।
સર્વે સંભાષિતાઃ પિત્રા માનિતાસ્તે સુતોત્તમાઃ

માત્રા ચ કૃપયા રાજન્વચનૈઃ પ્રીતિસંમિતૈઃ ।
પક્ષવાતેન શીતેન માતાપિત્રોશ્ચ તે તદા

તેષામાપ્યાયનં તૌ દ્વૌ ચક્રાતે પક્ષિણૌ નૃપ ।
આશીર્ભિરભિનંદ્યૈવ દ્વાભ્યામપિ સુપુત્રકાન્

તૈશ્ચ દત્તં સુસંપુષ્ટમાહારમમૃતોપમમ્ ।
તાવેવ હિ સુસંપ્રીતિં ચક્રાતે દ્વિજસત્તમ

પિબતો નિર્મલં તોયં તીર્થકોટિસમુદ્ભવમ્ ।
સ્વસ્થાનં તુ સમાશ્રિત્ય સુખસંતુષ્ટમાનસૌ

ચક્રાતે ચ કથાં દિવ્યાં સુપુણ્યાં પાપનાશિનીમ્ ।
વિષ્ણુરુવાચ-
પિત્રા તુ કુંજલેનાપિ પૃષ્ટ ઉજ્જ્વલ આત્મજઃ

ક્વગતોઽસ્યદ્ય પુત્ર ત્વં કિમપૂર્વં ત્વયા પુનઃ ।
તત્ર દૃષ્ટં શ્રુતં પુણ્યં તન્મે કથય નંદન

કુંજલસ્ય પિતુર્વાક્યં સમાકર્ણ્ય સ ઉજ્જ્વલઃ ।
પિતરં પ્રત્યુવાચાથ ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ

પ્રણામમકરોન્મૂર્ધ્ના કથાં ચક્રે મનોહરામ્ ।
ઉજ્જ્વલ ઉવાચ-
પ્લક્ષદ્વીપં મહાભાગ નિત્યમેવ વ્રજામ્યહમ્

મહતા ઉદ્યમેનાપિ આહારાર્થં મહામતે ।
પ્લક્ષેદ્વીપે મહારાજ સંતિ દેશા અનેકશઃ

પર્વતાઃ સરિદુદ્યાન વનાનિ ચ સરાંસિ ચ ।
ગ્રામાશ્ચ પત્તનાશ્ચાન્યે સુપ્રજાભિઃ પ્રમોદિતાઃ

સદા સુખેન સંતુષ્ટા લોકા હૃષ્ટા વસંતિ તે ।
દાનપુણ્યજપોપેતાઃ શ્રદ્ધાભાવસમન્વિતાઃ

પ્લક્ષદ્વીપે મહારાજ આસીત્પુણ્યમતિઃ સદા ।
દિવોદાસસ્તુ ધર્માત્મા તત્સુતાસીદનૂપમા

ગુણરૂપસમાયુક્તા સુશીલા ચારુમંગલા ।
દિવ્યાદેવીતિ વિખ્યાતા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ

પિત્રા વિલોકિતા સા તુ રૂપતારુણ્યમંગલા ।
પ્રથમે વયસિ સા ચ વર્ત્તતે ચારુમંગલા

સ તાં દૃષ્ટ્વા દિવોદાસો દિવ્યાં દેવીં સુતાં તદા ।
કસ્મૈ પ્રદીયતે કન્યા સુવરાય મહાત્મને

ઇતિ ચિંતાપરો ભૂત્વા સમાલોક્ય નરોત્તમઃ ।
રૂપદેશસ્ય રાજાનં સમાલોક્ય મહીપતિઃ

ચિત્રસેનં મહાત્માનં સમાહૂય નરોત્તમઃ ।
કન્યાં દદૌ મહાત્માસૌ ચિત્રસેનાય ધીમતે

તસ્યા વિવાહકાલે તુ સંપ્રાપ્તે સમયે નૃપ ।
મૃતોસૌ ચિત્રસેનસ્તુ કાલધર્મેણ વૈ કિલ

દિવોદાસસ્તુ ધર્માત્મા ચિંતયામાસ ભૂપતિઃ ।
સુબ્રાહ્મણાન્સમાહૂય પપ્રચ્છ નૃપનંદનઃ

અસ્યા વિવાહકાલે તુ ચિત્રસેનો દિવં ગતઃ ।
અસ્યાસ્તુ કીદૃશં કર્મ ભવિષ્યતિ વદંતુ મે

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ-
વિવાહો દૃશ્યતે રાજન્કન્યાયાસ્તુ વિધાનતઃ ।
પતિર્મૃત્યું પ્રયાત્યસ્યા નોચેત્સંગં કરોતિ ચ

મહાધિવ્યાધિના ગ્રસ્તસ્ત્યાગં કૃત્વા પ્રયાતિ ચ ।
પ્રવ્રાજિતો ભવેદ્રાજન્ધર્મશાસ્ત્રેષુ દૃશ્યતે

અનુદ્વાહિતાયાઃ કન્યાયા ઉદ્વાહઃ ક્રિયતે બુધૈઃ ।
ન સ્યાદ્રજસ્વલા યાવદન્યઃ પતિર્વિધીયતે

વિવાહં તુ વિધાનેન પિતા કુર્યાન્ન સંશયઃ ।
એવં રાજન્સમાદિષ્ટં ધર્મશાસ્ત્રં બુધૈર્જનૈઃ

વિવાહઃ ક્રિયતામસ્યા ઇત્યૂચુસ્તે દ્વિજોત્તમાઃ ।
દિવોદાસસ્તુ ધર્માત્મા દ્વિજવાક્યપ્રણોદિતઃ

વિવાહાર્થં મહારાજ ઉદ્યમં કૃતવાન્નૃપ ।
પુનર્દત્તા તુ દાનેન દિવ્યાદેવી દ્વિજોત્તમ

રૂપસેનાય પુણ્યાય તસ્મૈ રાજ્ઞે મહાત્મને ।
મૃત્યુધર્મં ગતો રાજા વિવાહે તુ મહીપતિઃ

યદા યદા મહાભાગ દિવ્યાદેવ્યાશ્ચ ભૂપતિઃ ।
ભર્તા ચ મ્રિયતે કાલે પ્રાપ્તે લગ્નસ્ય સર્વદા

એકવિંશતિભર્તારઃ કાલે કાલે મૃતાઃ પિતઃ ।
તતો રાજા મહાદુઃખી સંજાતઃ ખ્યાતવિક્રમઃ

સમાલોચ્ય સમાહૂય સમામંત્ર્ય સ મંત્રિભિઃ ।
સ્વયંવરે મહાબુદ્ધિં ચકાર પૃથિવીપતિઃ

પ્લક્ષદ્વીપસ્ય રાજાનઃ સમાહૂતા મહાત્મના ।
સ્વયંવરાર્થમાહૂતાસ્તથા તે ધર્મતત્પરાઃ

તસ્યાસ્તુ રૂપસંમુગ્ધા રાજાનો મૃત્યુનોદિતાઃ ।
સંગ્રામં ચક્રિરે મૂઢાસ્તે મૃતાઃ સમરાંગણે

એવં તાત ક્ષયો જાતઃ ક્ષત્રિયાણાં મહાત્મનામ્ ।
દિવ્યાદેવી સુદુઃખાર્તા ગતા સા વનકંદરમ્

રુરોદ કરુણં બાલા દિવ્યાદેવી મનસ્વિની ।
એવં તાત મયા દૃષ્ટમપૂર્વં તત્ર વૈ તદા

તન્મે સુવિસ્તરં તાત તસ્યાઃ કથય કારણમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થે।
ચ્યવનોપાખ્યાને પંચાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

સંદર્ભાઃ
[હ્ત્ત્પ્સ્:॥હિ.wઇકિપેદિઅ.ઓર્ગ્।સ્।અસિન્ ઓંકારેશ્વરમન્દિરસ્ય વિવરણમ્] (હિન્દી)