પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.77

સુકર્મોવાચ-
કામસ્ય ગીતલાસ્યેન હાસ્યેન લલિતેન ચ ।
મોહિતો રાજરાજેંદ્રો નટરૂપેણ પિપ્પલ

કૃત્વા મૂત્રં પુરીષં ચ સ રાજા નહુષાત્મજઃ ।
અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમાસને ઉપવિષ્ટવાન્

તદંતરં તુ સંપ્રાપ્ય સંચચાર જરા નૃપમ્ ।
કામેનાપિ નૃપશ્રેષ્ઠ ઇંદ્રકાર્યં કૃતં હિતમ્

નિવૃત્તે નાટકે તસ્મિન્ગતેષુ તેષુ ભૂપતિઃ ।
જરાભિભૂતો ધર્માત્મા કામસંસક્તમાનસઃ

મોહિતઃ કામમોહેન વિહ્વલો વિકલેંદ્રિયઃ ।
અતીવ મુગ્ધો ધર્માત્મા વિષયૈશ્ચાપવાહિતઃ

એકદા તુ ગતો રાજા મૃગયા વ્યસનાતુરઃ ।
વને ચ ક્રીડતે સોપિ મોહરાગવશં ગતઃ

સરસં ક્રીડમાનસ્ય નૃપતેશ્ચ મહાત્મનઃ ।
મૃગશ્ચૈકઃ સમાયાતશ્ચતુઃશૃંગો હ્યનૌપમઃ

સર્વાંગસુંદરો રાજન્હેમરૂપતનૂરુહઃ ।
રત્નજ્યોતિઃ સુચિત્રાંગો દર્શનીયો મનોહરઃ

અભ્યધાવત્સ વેગેન બાણપાણિર્ધનુર્દ્ધરઃ ।
ઇત્યમન્યત મેધાવી કોપિ દૈત્યઃ સમાગતઃ

મૃગેણ ચ સ તેનાપિ દૂરમાકર્ષિતો નૃપઃ ।
ગતઃ સરથવેગેન શ્રમેણ પરિખેદિતઃ

વીક્ષમાણસ્ય તસ્યાપિ મૃગશ્ચાંતરધીયત ।
સ પશ્યતિ વનં તત્ર નંદંનોપમમદ્ભુતમ્

ચારુવૃક્ષસમાકીર્ણં ભૂતપંચકશોભિતમ્ ।
ગુરુભિશ્ચંદનૈઃ પુણ્યૈઃ કદલીખંડમંડિતૈઃ

બકુલાશોકપુંનાગૈર્નાલિકેરૈશ્ચ તિંદુકૈઃ ।
પૂગીફલૈશ્ચ ખર્જૂરૈઃ કુમુદૈઃ સપ્તપર્ણકૈઃ

પુષ્પિતૈઃ કર્ણિકારૈશ્ચ નાનાવૃક્ષૈઃ સદાફલૈઃ ।
પુષ્પિતામોદસંયુક્તૈઃ કેતકૈઃ પાટલૈસ્તતઃ

વીક્ષમાણો મહારાજ દદર્શ સર ઉત્તમમ્ ।
પુણ્યોદકેન સંપૂર્ણં વિસ્તીર્ણં પંચયોજનમ્

હંસકારંડવાકીર્ણં જલપક્ષિવિનાદિતમ્ ।
કમલૈશ્ચાપિ મુદિતં શ્વેતોત્પલવિરાજિતમ્

રક્તોત્પલૈઃ શોભમાનં હાટકોત્પલમંડિતમ્ ।
નીલોત્પલૈઃ પ્રકાશિતં કલ્હારૈરતિશોભિતમ્

મત્તૈર્મધુકરૈશ્ચપિ સર્વત્ર પરિનાદિતમ્ ।
એવં સર્વગુણોપેતં દદર્શ સર ઉત્તમમ્

પંચયોજનવિસ્તીર્ણં દશયોજનદીર્ઘકમ્ ।
તડાગં સર્વતોભદ્રં દિવ્યભાવૈરલંકૃતમ્

રથવેગેન સંખિન્નઃ કિંચિચ્છ્રમનિપીડિતઃ ।
નિષસાદ તટે તસ્ય ચૂતચ્છાયાં સુશીતલામ્

સ્નાત્વા પીત્વા જલં શીતં પદ્મસૌગંધ્યવાસિતમ્ ।
સર્વશ્રમોપશમનમમૃતોપમમેવ તત્

વૃક્ષચ્છાયે તતસ્તસ્મિન્નુપવિષ્ટેન ભૂભૃતા ।
ગીતધ્વનિઃ સમાકર્ણિ ગીયમાનો યથા તથા

યથા સ્ત્રી ગાયતે દિવ્યા તથાયં શ્રૂયતે ધ્વનિઃ ।
ગીતપ્રિયો મહારાજ એવ ચિંતાં પરાં ગતઃ

ચિંતાકુલસ્તુ ધર્માત્મા યાવચ્ચિંતયતે ક્ષણમ્ ।
તાવન્નારી વરા કાચિત્પીનશ્રોણી પયોધરા

નૃપતેઃ પશ્યતસ્તસ્ય વને તસ્મિન્સમાગતા ।
સર્વાભરણશોભાંગી શીલલક્ષણસંપદા

તસ્મિન્વને સમાયાતા નૃપતેઃ પુરતઃ સ્થિતા ।
તામુવાચ મહારાજઃ કા હિ કસ્ય ભવિષ્યસિ

કિમર્થં હિ સમાયાતા તન્મે ત્વં કારણં વદ ।
પૃષ્ટા સતી તદા તેન ન કિંચિદપિ પિપ્પલ

શુભાશુભં ચ ભૂપાલં પ્રત્યવોચદ્વરાનના ।
પ્રહસ્યૈવ ગતા શીઘ્રં વીણાદંડકરાઽબલા

વિસ્મયેનાપિ રાજેંદ્રો મહતા વ્યાપિતસ્તદા ।
મયા સંભાષિતા ચેયં માં ન બ્રૂતે સ્મ સોત્તરમ્

પુનશ્ચિંતાં સમાપેદે યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ ।
યો વૈ મૃગો મયા દૃષ્ટશ્ચતુઃશૃંગઃ સુવર્ણકઃ

તસ્માન્નારી સમુદ્ભૂતા તત્સત્યં પ્રતિભાતિ મે ।
માયારૂપમિદં સત્યં દાનવાનાં ભવિષ્યતિ

ચિંતયિત્વા ક્ષણં રાજા યયાતિર્નહુષાત્મજઃ ।
યાવચ્ચિંતયતે રાજા તાવન્નારી મહાવને

અંતર્ધાનં ગતા વિપ્ર પ્રહસ્ય નૃપનંદનમ્ ।
એતસ્મિન્નંતરે ગીતં સુસ્વરં પુનરેવ તત્

શુશ્રુવે પરમં દિવ્યં મૂર્છનાતાનસંયુતમ્ ।
જગામ સત્વરં રાજા યત્ર ગીતધ્વનિર્મહાન્

જલાંતે પુષ્કરં ચૈવ સહસ્રદલમુત્તમમ્ ।
તસ્યોપરિ વરા નારી શીલરૂપગુણાન્વિતા

દિવ્યલક્ષણસંપન્ના દિવ્યાભરણભૂષિતા ।
દિવ્યૈર્ભાવૈઃ પ્રભાત્યેકા વીણાદંડકરાવિલા

ગાયંતી સુસ્વરં ગીતં તાલમાનલયાન્વિતમ્ ।
તેન ગીતપ્રભાવેણ મોહયંતી ચરાચરાન્

દેવાન્મુનિગણાન્સર્વાન્દૈત્યાન્ગંધર્વકિન્નરાન્ ।
તાં દૃષ્ટ્વા સ વિશાલાક્ષીં રૂપતેજોપશાલિનીમ્

સંસારે નાસ્તિ ચૈવાન્યા નારીદૃશી ચરાચરે ।
પુરા નટો જરાયુક્તો નૃપતેઃ કાયમેવ હિ

સંચારિતો મહાકામસ્તદાસૌ પ્રકટોભવત્ ।
ઘૃતં સ્પૃષ્ટ્વા યથા વહ્ની રશ્મિવાન્સંપ્રજાયતે

તાં ચ દૃષ્ટ્વા તથા કામસ્તત્કાયાત્પ્રકટોઽભવત્ ।
મન્મથાવિષ્ટચિત્તોસૌ તાં દૃષ્ટ્વા ચારુલોચનામ્

ઈદૃગ્રૂપા ન દૃષ્ટા મે યુવતી વિશ્વમોહિની ।
ચિંતયિત્વા ક્ષણં રાજા કામસંસક્તમાનસઃ

તસ્યાઃ સવિરહેણાપિ લુબ્ધોભૂન્નૃપતિસ્તદા ।
કામાગ્નિના દહ્યમાનઃ કામજ્વરેણપીડિતઃ

કથં સ્યાન્મમ ચૈવેયં કથં ભાવો ભવિષ્યતિ ।
યદા માં ગૂહતે બાલા પદ્માસ્યા પદ્મલોચના

યદીયં પ્રાપ્યતે તર્હિ સફલં જીવિતં ભવેત્ ।
એવં વિચિંત્ય ધર્માત્મા યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ

તામુવાચ વરારોહાં કા ત્વં કસ્યાપિ વા શુભે ।
પૂર્વં દૃષ્ટા તુ યા નારી સા દૃષ્ટા પુનરેવ ચ

તાં પપ્રચ્છ સ ધર્માત્મા કા ચેયં તવ પાર્શ્વગા ।
સર્વં કથય કલ્યાણિ અહં હિ નહુષાત્મજઃ

સોમવંશપ્રસૂતોહં સપ્તદ્વીપાધિપઃ શુભે ।
યયાતિર્નામ મે દેવિ ખ્યાતોહં ભુવનત્રયે

તવ સંગમને ચેતો ભાવમેવં પ્રવાંછતે ।
દેહિ મે સંગમં ભદ્રે કુરુ સુપ્રિયમેવ હિ

યં યં હિ વાંછસે ભદ્રે તદ્દદામિ ન સંશયઃ ।
દુર્જયેનાપિ કામેન હતોહં વરવર્ણિનિ

તસ્માત્ત્રાહિ સુદીનં માં પ્રપન્નં શરણં તવ ।
રાજ્યં ચ સકલામુર્વીં શરીરમપિ ચાત્મનઃ

સંગમે તવ દાસ્યામિ ત્રૈલોક્યમિદમેવ તે ।
તસ્ય રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા સા સ્ત્રી પદ્મનિભાનના

વિશાલાં સ્વસખીં પ્રાહ બ્રૂહિ રાજાનમાગતમ્ ।
નામ ચોત્પત્તિસ્થાનં ચ પિતરં માતરં શુભે

મમાપિ ભાવમેકાગ્રમસ્યાગ્રે ચ નિવેદય ।
તસ્યાશ્ચ વાંછિતં જ્ઞાત્વા વિશાલા ભૂપતિં તદા

ઉવાચ મધુરાલાપૈઃ શ્રૂયતાં નૃપનંદન ।
વિશાલોવાચ-
કામ એષ પુરા દગ્ધો દેવદેવેન શંભુના

રુરોદ સા રતિર્દુઃખાદ્ભર્ત્રાહીનાપિ સુસ્વરમ્ ।
અસ્મિન્સરસિ રાજેંદ્ર સા રતિર્ન્યવસત્તદા

તસ્ય પ્રલાપમેવં સા સુસ્વરં કરુણાન્વિતમ્ ।
સમાકર્ણ્ય તતો દેવાઃ કૃપયા પરયાન્વિતાઃ

સંજાતા રાજરાજેંદ્ર શંકરં વાક્યમબ્રુવન્ ।
જીવયસ્વ મહાદેવ પુનરેવ મનોભવમ્

વરાકીયં મહાભાગ ભર્તૃહીના હિ કીદૃશી ।
કામેનાપિ સમાયુક્તામસ્મત્સ્નેહાત્કુરુષ્વ હિ

તચ્છ્રુત્વા ચ વચઃ પ્રાહ જીવયામિ મનોભવમ્ ।
કાયેનાપિ વિહીનોયં પંચબાણો મનોભવઃ

ભવિષ્યતિ ન સંદેહો માધવસ્ય સખા પુનઃ ।
દિવ્યેનાપિ શરીરેણ વર્તયિષ્યતિ નાન્યથા

મહાદેવપ્રસાદાચ્ચ મીનકેતુઃ સ જીવિતઃ ।
આશીર્ભિરભિનંદ્યૈવં દેવ્યાઃ કામં નરોત્તમ

ગચ્છ કામ પ્રવર્તસ્વ પ્રિયયા સહ નિત્યશઃ ।
એવમાહ મહાતેજાઃ સ્થિતિસંહારકારકઃ

પુનઃ કામઃ સરઃપ્રાપ્તો યત્રાસ્તે દુઃખિતા રતિઃ ।
ઇદં કામસરો રાજન્રતિરત્ર સુસંસ્થિતા

દગ્ધે સતિ મહાભાગે મન્મથે દુઃખધર્ષિતા ।
રત્યાઃ કોપાત્સમુત્પન્નઃ પાવકો દારુણાકૃતિઃ

અતીવદગ્ધા તેનાપિ સા રતિર્મોહમૂર્છિતા ।
અશ્રુપાતં મુમોચાથ ભર્તૃહીના નરોત્તમ

નેત્રાભ્યાં હિ જલે તસ્યાઃ પતિતા અશ્રુબિંદવઃ ।
તેભ્યો જાતો મહાશોકઃ સર્વસૌખ્યપ્રણાશકઃ

જરા પશ્ચાત્સમુત્પન્ના અશ્રુભ્યો નૃપસત્તમ ।
વિયોગો નામ દુર્મેધાસ્તેભ્યો જજ્ઞે પ્રણાશકઃ

દુઃખસંતાપકૌ ચોભૌ જજ્ઞાતે દારુણૌ તદા ।
મૂર્છા નામ તતો જજ્ઞે દારુણા સુખનાશિની

શોકાજ્જજ્ઞે મહારાજ કામજ્વરોથ વિભ્રમઃ ।
પ્રલાપો વિહ્વલશ્ચૈવ ઉન્માદો મૃત્યુરેવ ચ

તસ્યાશ્ચ અશ્રુબિંદુભ્યો જજ્ઞિરે વિશ્વનાશકાઃ ।
રત્યાઃ પાર્શ્વે સમુત્પન્નાઃ સર્વે તાપાંગધારિણઃ

મૂર્તિમંતો મહારાજ સદ્ભાવગુણસંયુતાઃ ।
કામ એષ સમાયાતઃ કેનાપ્યુક્તં તદા નૃપ

મહાનંદેન સંયુક્તા દૃષ્ટ્વા કામં સમાગતમ્ ।
નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં પતિતા અશ્રુબિન્દવઃ

અપ્સુ મધ્યે મહારાજ ચાપલ્યાજ્જજ્ઞિરે પ્રજાઃ ।
પ્રીતિર્નામ તદા જજ્ઞે ખ્યાતિર્લજ્જા નરોત્તમ

તેભ્યો જજ્ઞે મહાનંદ શાંતિશ્ચાન્યા નૃપોત્તમ ।
જજ્ઞાતે દ્વે શુભે કન્યે સુખસંભોગદાયિકે

લીલાક્રીડા મનોભાવ સંયોગસ્તુ મહાન્નૃપ ।
રત્યાસ્તુ વામનેત્રાદ્વૈ આનંદાદશ્રુબિંદવઃ

જલાંતે પતિતા રાજંસ્તસ્માજ્જજ્ઞે સુપંકજમ્ ।
તસ્માત્સુપંકજાજ્જાતા ઇયં નારી વરાનના

અશ્રુબિંદુમતી નામ રતિપુત્રી નરોત્તમ ।
તસ્યાઃ પ્રીત્યા સુખં કૃત્વા નિત્યં વર્ત્તે સમીપગા

સખીભાવસ્વભાવેન સંહૃષ્ટા સર્વદા શુભા ।
વિશાલા નામ મે ખ્યાતં વરુણસ્ય સુતા નૃપ

અસ્યાશ્ચાંતે પ્રવર્તામિ સ્નેહાત્સ્નિગ્ધાસ્મિ સર્વદા ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતમસ્યાશ્ચાત્મન એવ તે

તપશ્ચચાર રાજેંદ્ર પતિકામા વરાનના ।
રાજોવાચ-
સર્વમેવ ત્વયાખ્યાતં મયા જ્ઞાતં શુભે શૃણુ

મામેવં હિ ભજત્વેષા રતિપુત્રી વરાનના ।
યમેષા વાંછતે બાલા તત્સર્વં તુ દદામ્યહમ્

તથા કુરુષ્વ કલ્યાણિ યથા મે વશ્યતાં વ્રજેત્ ।
વિશાલોવાચ-
અસ્યા વ્રતં પ્રવક્ષ્યામિ તદાકર્ણય ભૂપતે

પુરુષં યૌવનોપેતં સર્વજ્ઞં વીરલક્ષણમ્ ।
દેવરાજસમં રાજન્ધર્માચારસમન્વિતમ્

તેજસ્વિનં મહાપ્રાજ્ઞં દાતારં યજ્વિનાં વરમ્ ।
ગુણાનાં ધર્મભાવસ્ય જ્ઞાતારં પુણ્યભાજનમ્

લોક ઇંદ્રસમં રાજન્સુયજ્ઞૈર્ધર્મતત્પરમ્ ।
સર્વૈશ્વર્યસમોપેતં નારાયણમિવાપરમ્

દેવાનાં સુપ્રિયં નિત્યં બ્રાહ્મણાનામતિપ્રિયમ્ ।
બ્રહ્મણ્યં વેદતત્ત્વજ્ઞં ત્રૈલોક્યે ખ્યાતવિક્રમમ્

એવંગુણૈઃ સમુપેતં ત્રૈલોક્યેન પ્રપૂજિતમ્ ।
સુમતિં સુપ્રિયં કાંતં મનસા વરમીપ્સતિ

યયાતિરુવાચ-
એવં ગુણૈઃ સમુપેતં વિદ્ધિ મામિહ ચાગતમ્ ।
અસ્યાનુરૂપો ભર્ત્તાહં સૃષ્ટો ધાત્રા ન સંશયઃ

વિશાલોવાચ-
ભવંતં પુણ્યસંવૃદ્ધં જાને રાજઞ્જગત્ત્રયે ।
પૂર્વોક્તા યે ગુણાઃ સર્વે મયોક્તાઃ સંતિ તે ત્વયિ

એકેનાપિ ચ દોષેણ ત્વામેષા હિ ન મન્યતે ।
એષ મે સંશયો જાતો ભવાન્વિષ્ણુમયો નૃપ

યયાતિરુવાચ-
સમાચક્ષ્વ મહાદોષં યમેષા નાનુમન્યતે ।
તત્ત્વેન ચારુસર્વાંગી પ્રસાદસુમુખી ભવ

વિશાલોવાચ-
આત્મદોષં ન જાનાસિ કસ્માત્ત્વં જગતીપતે ।
જરયા વ્યાપ્તકાયસ્ત્વમનેનેયં ન મન્યતે

એવં શ્રુત્વા મહદ્વાક્યમપ્રિયં જગતીપતિઃ ।
દુઃખેન મહતાવિષ્ટસ્તામુવાચ પુનર્નૃપઃ

જરાદોષો ન મે ભદ્રે સંસર્ગાત્કસ્યચિત્કદા ।
સમુદ્ભૂતં મમાંગે વૈ તં ન જાને જરાગમમ્

યં યં હિ વાંછતે ચૈષા ત્રૈલોક્યે દુર્લભં શુભે ।
તમસ્યૈ દાતુકામોહં વ્રિયતાં વર ઉત્તમઃ

વિશાલોવાચ-
જરાહીનો યદા સ્યાસ્ત્વં તદા તે સુપ્રિયા ભવેત્ ।
એતદ્વિનિશ્ચિતં રાજન્સત્યં સત્યં વદામ્યહમ્

શ્રુતિરેવં વદેદ્રાજન્પુત્રે ભ્રાતરિ ભૃત્યકે ।
જરા સંક્રામ્યતે યસ્ય તસ્યાંગે પરિસંચરેત્

તારુણ્યં તસ્ય વૈ ગૃહ્ય તસ્મૈ દત્વા જરાં પુનઃ ।
ઉભયોઃ પ્રીતિસંવાદઃ સુરુચ્યા જાયતે શુભઃ

યથાત્મદાનપુણ્યસ્ય કૃપયા યો દદાતિ ચ ।
ફલં રાજન્હિ તત્તસ્ય જાયતે નાત્ર સંશયઃ

દુઃખેનોપાર્જિતં પુણ્યમન્યસ્મૈ હિ પ્રદીયતે ।
સુપુણ્યં તદ્ભવેત્તસ્ય પુણ્યસ્ય ફલમશ્નુતે

પુત્રાય દીયતાં રાજંસ્તસ્માત્તારુણ્યમેવ ચ ।
પ્રગૃહ્યૈવ સમાગચ્છ સુંદરત્વેન ભૂપતે

યદા ત્વમિચ્છસે ભોક્તું તદા ત્વં કુરુભૂપતે ।
એવમાભાષ્ય સા ભૂપં વિશાલા વિરરામ હ

સુકર્મોવાચ-
એવમાકર્ણ્ય રાજેંદ્રો વિશાલામવદત્તદા ।
રાજોવાચ-
એવમસ્તુ મહાભાગે કરિષ્યે વચનં તવ

કામાસક્તઃ સમૂઢસ્તુ યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ ।
ગૃહં ગત્વા સમાહૂય સુતાન્વાક્યમુવાચ હ

તુરું પૂરું કુરું રાજા યદું ચ પિતૃવત્સલમ્ ।
કુરુધ્વં પુત્રકાઃ સૌખ્યં યૂયં હિ મમ શાસનાત્

પુત્રા ઊચુઃ-
પિતૃવાક્યં પ્રકર્તવ્યં પુત્રૈશ્ચાપિ શુભાશુભમ્ ।
ઉચ્યતાં તાત તચ્છીઘ્રં કૃતં વિદ્ધિ ન સંશયઃ

એવમાકર્ણ્યતદ્વાક્યં પુત્રાણાં પૃથિવીપતિઃ ।
આચચક્ષે પુનસ્તેષુ હર્ષેણાકુલમાનસઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને માતાપિતૃતીર્થવર્ણને યયાતિચરિત્રે સપ્તસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ