પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.64

।
પિપ્પલૌવાચ-
પિતુઃપ્રસાદભાવાદ્વૈ યદુના સુખમુત્તમમ્ ।
કથં પ્રાપ્તં સુભુક્તં ચ તન્મે વિસ્તરતો વદ

કસ્માત્પાપપ્રભાવં ચ રુરુર્ભુંક્તે દ્વિજોત્તમ ।
સકલં વિસ્તરેણાપિ વદ મે કુંડલાત્મજ

સુકર્મોવાચ-
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ ચરિત્રં પાપનાશનમ્ ।
નહુષસ્ય સુપુણ્યસ્ય યયાતેશ્ચ મહાત્મનઃ

સોમવંશાત્પ્રભૂતો હિ નહુષો મેદિનીપતિઃ ।
દાનધર્માનનેકાંશ્ચ ચકા રહ્યતુલાનપિ

મખાનામશ્વમેધાનામિયાજ શતમુત્તમમ્ ।
વાજપેયશતં ચાપિ અન્યાન્યજ્ઞાનનેકધા

આત્મનઃ પુણ્યભાવેન ઇંદ્રલોકમવાપ સઃ ।
પુત્રં ધર્મગુણોપેતં પ્રજાપાલં ચકાર સઃ

યયાતિં સત્યસંપન્નં ધર્મવીર્યં મહામતિમ્ ।
એંદ્રં પદં ગતો રાજા તસ્ય પુત્રઃ પદે સ્વકે

યયાતિઃ સત્યસંપન્નઃ પ્રજા ધર્મેણ પાલયેત્ ।
સ્વયમેવ પ્રપશ્યેત્સ પ્રજાકર્માણિ તાન્યપિ

યાજયામાસ ધર્મજ્ઞઃ શ્રુત્વા ધર્મમનુત્તમમ્ ।
યજ્ઞતીર્થાદિકં સર્વં દાનપુણ્યં ચકાર સઃ

રાજ્યં ચકાર મેધાવી સત્યધર્મેણ વૈ તદા ।
યાવદશીતિસહસ્રાણિ વર્ષાણાં નૃપનંદનઃ

તાવત્કાલં ગતં તસ્ય યયાતેસ્તુ મહાત્મનઃ ।
તસ્ય પુત્રાશ્ચ ચત્વારસ્તદ્વીર્યબલવિક્રમાઃ

તેષાં નામાનિ વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ ।
તસ્યાસીજ્જ્યેષ્ઠપુત્રસ્તુ રુરુર્નામ મહાબલઃ

પુરુર્નામ દ્વિતીયોઽભૂત્કુરુશ્ચાન્યસ્તૃતીયકઃ ।
યદુર્નામ સ ધર્માત્મા ચતુર્થો નૃપતેઃ સુતઃ

એવં ચત્વારઃ પુત્રાશ્ચ યયાતેસ્તુ મહાત્મનઃ ।
તેજસા પૌરુષેણાપિ પિતૃતુલ્યપરાક્રમાઃ

એવં રાજ્યં કૃતં તેન ધર્મેણાપિ યયાતિના ।
તસ્ય કીર્તિર્યશો ભાવસ્ત્રૈલોક્યે પ્રચુરોભવત્

વિષ્ણુરુવાચ-
એકદા તુ દ્વિજશ્રેષ્ઠો નારદો બ્રહ્મનંદનઃ ।
એંદ્રં લોકં ગતો રાજન્દ્રષ્ટું ચૈવ પુરંદરમ્

સહસ્રાક્ષસ્તતોપશ્યદ્ધુતાશનસમપ્રભમ્ ।
દેવો વિપ્રં સમાયાંતં સર્વજ્ઞં જ્ઞાનપંડિતમ્

પૂજિતં મધુપર્કાદ્યૈર્ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ ।
નિવેશ્ય ચાસને પુણ્યે પપ્રચ્છ મુનિપુંગવમ્

ઇંદ્ર ઉવાચ-
કસ્માદાગમનં તેદ્ય કિમર્થમિહ ચાગતઃ ।
કિં તે હિ સુપ્રિયં વિપ્ર કરોમ્યદ્ય મહામુને

નારદ ઉવાચ-
દેવરાજ કૃતં સર્વં ભક્ત્યા યચ્ચ પ્રભાષિતમ્ ।
સંતુષ્ટોસ્મિ મહાપ્રાજ્ઞ પ્રશ્નોત્તરં વદામ્યહમ્

મહીલોકાત્સુસંપ્રાપ્તઃ સાંપ્રતં તવ મંદિરમ્ ।
ત્વામન્વેષ્ટું સમાયાતો દૃષ્ટ્વા નાહુષમેવ ચ

ઇંદ્ર ઉવાચ-
સત્યધર્મેણ કો રાજા પ્રજાઃ પાલયતે સદા ।
સર્વધર્મસમાયુક્તઃ શ્રુતવાઞ્જ્ઞાનવાન્ગુણી

પૃથિવ્યામસ્તિ કો રાજા વેદજ્ઞો બ્રાહ્મણપ્રિયઃ ।
બ્રહ્મણ્યો વેદવિચ્છૂરો યજ્વા દાતા સુભક્તિમાન્

નારદ ઉવાચ-
એભિર્ગુણૈસ્તુ સંયુક્તો નહુષસ્યાત્મજો બલી ।
યસ્ય સત્યેન વીર્યેણ સર્વે લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ભવાદૃશો હિ ભૂર્લોકે યયાતિર્નહુષાત્મજઃ ।
ભવાન્સ્વર્ગે સ ચૈવાસ્તિ ભૂતલે ભૂતિવર્ધનઃ

પિતુઃ શ્રેષ્ઠો મહારાજ હ્યશ્વમેધશતં તથા ।
વાજપેયશતં ચક્રે યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ

દત્તાન્યનેકરૂપાણિ દાનાનિ તેન ભક્તિતઃ ।
ગવાં લક્ષસહસ્રાણિ ગવાં કોટિશતાનિ ચ

કોટિહોમાંશ્ચકારાથ લક્ષહોમાંસ્તથૈવ ચ ।
ભૂમિદાનાદિ દાનાનિ બ્રાહ્મણેભ્યોદદાચ્ચ યઃ

સર્વં યેન સ્વરૂપં હિ ધર્મસ્ય પરિપાલિતમ્ ।
એવં ગુણૈઃ સમાયુક્તો યયાતિર્નહુષાત્મજઃ

વર્ષાણાં તુ સહસ્રાણિ અશીતિર્નૃપસત્તમઃ ।
રાજ્યં ચકાર સત્યેન યથા દિવિ ભવાનિહ

સુકર્મોવાચ-
એવમાકર્ણ્ય દેવેંદ્રો નારદાત્સ મુનીશ્વરાત્ ।
સમાલોચ્ય સ મેધાવી સંભીતો ધર્મપાલનાત્

શતયજ્ઞપ્રભાવેણ નહુષો હિ પુરા મમ ।
એંદ્રં પદં ગતો વીરો દેવરાજોભવત્પુરા

શચી બુદ્ધિપ્રભાવેણ પદભ્રષ્ટો વ્યજાયત ।
તાદૃશોયં મહારાજઃ પિતુસ્તુલ્યપરાક્રમઃ

પ્રાપ્સ્યતે નાત્ર સંદેહઃ પદમૈંદ્રં ન સંશયઃ ।
યેન કેનાપ્યુપાયેન તં ભૂપં દિવમાનયે

ઇત્યેવં ચિંતયામાસ તસ્માદ્ભીતઃ સુરેશ્વરઃ ।
ભૂપાલસ્ય નૃપશ્રેષ્ઠ યયાતેઃ સુમહદ્ભયાત્

તમાનેતું તતો દૂતં પ્રેષયામાસ દેવરાટ્ ।
નહુષસ્ય વિમાનં તુ સર્વકામસમન્વિતમ્

સારથિં માતલિં નામ વિમાનેન સમન્વિતમ્ ।
ગતો હિ માતલિસ્તત્ર યત્રાસ્તે નહુષાત્મજઃ

પ્રહિતઃ સુરરાજેન સમાનેતું મહામતિમ્ ।
સભાયાં વર્ત્તમાનસ્તુ યથા ઇંદ્ર પ્રઃશોભતે

તથા યયાતિર્ધર્માત્મા સ્વસભાયાં વિરાજતે ।
તમુવાચ મહાત્માનં રાજાનં સત્યભૂષણમ્

સારથિર્દેવરાજસ્ય શૃણુ રાજન્વચો મમ ।
પ્રહિતો દેવરાજેન સકાશં તવ સાંપ્રતમ્

યદ્બ્રૂતે દેવરાજસ્તુ તત્સર્વં સુમનાઃ કુરુ ।
આગંતવ્યં ત્વયા દેવ એંદ્રં લોકં હિ નાન્યથા

પુત્રે રાજ્યં વિસૃજ્યૈવ કૃત્વા ચાંતેષ્ટિમુત્તમામ્ ।
ઇલો રાજા મહાતેજા વસતે નહુષાત્મજ

પુરૂરવા મહાવીર્યો વિપ્રચિત્તિર્મહામનાઃ ।
શિબિર્વસતિ તત્રૈવ મનુરિક્ષ્વાકુ ભૂપતિઃ

સગરો નામ મેધાવી નહુષશ્ચ પિતા તવ ।
ઋતવીર્યઃ કૃતજ્ઞશ્ચ શંતનુશ્ચ મહામનાઃ

ભરતો યુવનાશ્વશ્ચ કાર્તવીર્યો નરેશ્વરઃ ।
યજ્ઞાનાહૃત્ય બહુધા મોદંતે દિવિ ભૂભૃતઃ

અન્યે ચૈવ તુ રાજાનો યજ્ઞકર્મસુ તત્પરાઃ ।
સર્વે તે દિવિ ચેંદ્રેણ મોદંતે સ્વેન કર્મણા

ત્વં પુનઃ સર્વધર્મજ્ઞઃ સર્વધર્મેષુ સંસ્થિતઃ ।
શક્રેણ સહ મોદસ્વ સ્વર્ગલોકે મહીપતે

યયાતિરુવાચ-
કિં મયા તત્કૃતં કર્મ યેન મય્યર્થિતા તવ ।
ઇંદ્રસ્ય દેવરાજસ્ય તત્સર્વં મે વદસ્વ ચ

માતલિરુવાચ- [હ્ત્ત્પ્:॥www.અન્ગેલ્fઇરે.ચોમ્।ઇન્4।વેદસ્તુદ્ય્।પુર્_ઇન્દેx23।મતલિ.હ્ત્મ્ માતલિ ઉપરિ ટિપ્પણી]
યદશીતિસહસ્રાણિ વર્ષાણાં હિ ત્વયા નૃપ ।
દાનપુણ્યાદિકં કર્મ યજ્ઞૈસ્તુ પરિસાધિતમ્

દિવં ગચ્છ મહારાજ કર્મણા સ્વેન ભૂપતે ।
સખિત્વં દેવરાજેન કુરુ ગચ્છ સુરાલયમ્

પંચાત્મકં શરીરં ચ ભૂમૌ ત્યજ મહામતે ।
દિવ્યરૂપં સમાસ્થાય ભુંક્ષ્વ ભોગાન્મનોનુગાન્

યથાયથા કૃતા ભૂમૌ યજ્ઞા દાનં તપશ્ચ તે ।
તથાતથા સ્વર્ગભોગાઃ પ્રાર્થયંતે નરેશ્વર

યયાતિરુવાચ-
યેન કાયેન સિધ્યેત સુકૃતં દુષ્કૃતં ભુવિ ।
માતલે તત્કથં ત્યક્ત્વા ગચ્છેલ્લોકમુપાર્જિતમ્

માતલિરુવાચ-
યત્રૈવોપાર્જિતં કાયં પંચાત્મકમિદં નૃપ ।
તત્તત્રૈવ પરિત્યજ્ય દિવ્યેનૈવ વ્રજંતિ તમ્

ઇતરે માનવાઃ સર્વે પાપપુણ્યપ્રસાધકાઃ ।
તેઽપિ કાયં પરિત્યજ્ય અધઊર્ધ્વં વ્રજંતિ વૈ

યયાતિરુવાચ-
પંચાત્મકેન કાયેન સુકૃતં દુષ્કૃતં નરાઃ ।
ઉત્પાદ્યૈવ પ્રયાંત્યેવ અધઊર્ધ્વં તુ માતલે

કો વિશેષો હિ ધર્મજ્ઞ ભૂમૌ કાયં પરિત્યજેત્ ।
પાપપુણ્યપ્રભાવાદ્વૈ કાયસ્ય પતનં ભવેત્

દૃષ્ટાંતો દૃશ્યતે સૂત પ્રત્યક્ષં મર્ત્યમંડલે ।
વિશેષં નૈવ પશ્યામિ પાપપુણ્યસ્ય ચાધિકમ્

સત્યધર્માદિકં કર્મ યેન કાયેન માનવઃ ।
સમર્જયતિ વૈ મર્ત્યસ્તં કસ્માદ્વિપ્રસર્જયેત્

આત્મા કાયશ્ચ દ્વાવેતૌ મિત્રરૂપાવુભાવપિ ।
કાયં મિત્રં પરિત્યજ્ય આત્મા યાતિ સુનિશ્ચિતઃ

માતલિરુવાચ-
સત્યમુક્તં ત્વયા રાજન્કાયં ત્યક્ત્વા પ્રયાતિ સઃ ।
સંબંધો નાસ્તિ તેનાપિ સમં કાયેન ચાત્મનઃ

યસ્માત્પંચત્વરૂપોઽયં સંધિજર્જરિતઃ સદા ।
જરયા પીડ્યમાનસ્તુ વ્યાધિભિર્દૂષિતઃ સદા

જરાદોષૈઃ પ્રભગ્નોઽસૌ અત્ર સ્થાતું સ નેચ્છતિ ।
આકુલવ્યાકુલો ભૂત્વા જીવસ્ત્યક્ત્વા પ્રયાતિ સઃ

સત્યેન ધર્મપુણ્યૈશ્ચ દાનૈર્નિયમસંયમૈઃ ।
અશ્વમેધાદિભિર્યજ્ઞૈસ્તીર્થૈઃ સંયમનૈસ્તથા

સુપુણ્યૈઃ સુકૃતૈશ્ચાન્યૈર્જરા નૈવ પ્રધાર્યતે ।
પાતકૈશ્ચ મહારાજ દ્રવતે કાયમેવ સા

યયાતિરુવાચ-
કસ્માજ્જરા સમુત્પન્ના કસ્માત્કાયં પ્રપીડયેત્ ।
મમ વિસ્તરતસ્ત્વં ચ વક્તુમર્હસિ સત્તમ

માતલિરુવાચ-
હંત તે વર્ણયિષ્યામિ જરાયાઃ પરિકારણમ્ ।
યસ્માચ્ચેયં સમુદ્ભૂતા કાયમધ્યે નૃપોત્તમ

પંચભૂતાત્મકઃ કાયો વિષયૈઃ પંચભિઃ શ્રિતઃ ।
યદાત્મા ત્યજતે રાજન્સ કાયઃ પરિધક્ષ્યતે

વહ્નિના દીપ્યમાનસ્તુ સરસો જ્વલતે નૃપ ।
તસ્માદ્વિજાયતે ધૂમો ધૂમાન્મેઘાશ્ચ જજ્ઞિરે

મેઘાદાપઃ પ્રવર્તંતે અદ્ભ્યઃ પૃથ્વી પ્રકલ્પતે ।
જલમાયાતિ સાધ્વી સા યથા નારી રજસ્વલા

તસ્માત્પ્રજાયતે ગંધો ગંધાદ્રસો નૃપોત્તમ ।
રસાત્પ્રભવતે ચાન્નમન્નાચ્છુક્રં ન સંશયઃ

શુક્રાદ્ધિ જાયતે કાયઃ કુરૂપઃ કાય એવ ચ ।
યથા પૃથ્વી સૃજેદ્ગંધાન્રસૈશ્ચરતિ ભૂતલે

તથા કાયશ્ચરેન્નિત્યં રસાધારો હિ સર્વશઃ ।
ગંધશ્ચ જાયતે તસ્માદ્ગંધાદ્રસો ભવેત્પુનઃ

તસ્માજ્જજ્ઞે મહાવહ્નિર્દૃષ્ટાંતં પશ્ય ભૂપતે ।
યથા કાષ્ઠાદ્ભવેદ્વહ્નિઃ પુનઃ કાષ્ઠં પ્રકાશયેત્

કાયમધ્યે રસાદગ્નિસ્તદ્વદેવ પ્રજાયતે ।
તત્ર સંચરતે નિત્યં કાયં પુષ્ણાતિ ભૂપતે

યાવદ્રસસ્ય ચાધિક્યં તાવજ્જીવઃ પ્રશાંતિમાન્ ।
ચરિત્વા તાદૃશં વહ્નિઃ ક્ષુધારૂપેણ વર્તતે

અન્નમિચ્છત્યસૌ તીવ્રઃ પયસા ચ સમન્વિતમ્ ।
પ્રદાનં લભતે ચાન્નમુદકં ચાપિ ભૂપતે

શોણિતં ચરતે વહ્નિસ્તદ્વદ્વીર્યં ન સંશયઃ ।
યક્ષ્મરોગો ભવેત્તસ્માત્સર્વકાયપ્રણાશકઃ

રસાધિક્યં ભવેદ્રાજન્નથ વહ્નિઃ પ્રશામ્યતિ ।
રસેન પીડ્યમાનસ્તુ જ્વરરૂપોભિજાયતે

ગ્રીવા પૃષ્ઠં કટિં પાયું સર્વાસ્વેવ તુ સંધિષુ ।
આરુધ્ય તિષ્ઠતે વહ્નિઃ કાયે વહ્નિઃ પ્રવર્તતે

તસ્યાઽધિક્યં ચરેન્નિત્યં કાયં પુષ્ણાતિ સર્વતઃ ।
રસસ્તુ બંધમાયાતિ બલરૂપો ભવેત્તદા

અતિરિક્તો બલેનૈવ વીર્યાન્મર્માણિ ચાલયેત્ ।
તેનૈવ જાયતે કામઃ શલ્યરૂપો ભવેન્નૃપ

સકામાગ્નિઃ સમાખ્યાતો બલનાશકરો નૃપ ।
મૈથુનસ્ય પ્રસંગેન વિનાશત્વં કલેવરે

નારીં ચ સંશ્રયેત્પ્રાણી પીડિતઃ કામવહ્નિના ।
મૈથુનસ્ય પ્રસંગેન મૂર્છિતઃ કામકર્શિતઃ

તેજોહીનો ભવેત્કાયો બલહાનિશ્ચ જાયતે ।
બલહીનો યદા સ્યાદ્વૈ દુર્બલો વહ્નિનેરિતઃ

સ વહ્નિઃ પ્રચરેત્કાયે શોણિતં શુક્રમેવ ચ ।
શુક્રશોણિતયોર્નાશાચ્છૂન્યદેહોભિજાયતે

અતીવ જાયતે વાયુઃ પ્રચંડો દારુણાકૃતિઃ ।
વિવર્ણો દુઃખસંતપ્તઃ શૂન્યબુદ્ધિસ્તતો ભવેત્

દૃષ્ટા શ્રુતા તુ યા નારી તચ્ચિત્તો ભ્રમતે સદા ।
તૃપ્તિર્ન જાયતે કાયે લોલુપે ચિત્તવર્ત્મનિ

વિરૂપશ્ચ સુરૂપશ્ચ ધ્યાનાન્મધ્યે પ્રજાયતે ।
બલહીનો યદા કામી માંસશોણિતસંક્ષયાત્

પલિતં જાયતે કાયે નાશિતે કામવહ્નિના ।
તસ્માત્સંજાયતે કામી વૃદ્ધો ભૂત્વા દિનેદિને

સુરતે ચિંતતે નારીં યથા વાર્દ્ધુષિકો નરઃ ।
તથાતથા ભવેદ્ધાનિસ્તેજસોઽસ્ય નરેશ્વર

તસ્માત્પ્રજાયતે કાયો નાશરૂપં સમૃચ્છતિ ।
અગ્નિઃ પ્રજાયતે ભૂયો જરારૂપો ન સંશયઃ

પ્રાણિનાં ક્ષયરૂપેણ જ્વરો ભવતિ દારુણઃ ।
સ્થાવરા જંગમાઃ સર્વે જ્વરેણ પરિપીડિતાઃ

નાશમાયાંતિ તે સર્વે બહુપીડા પ્રપીડિતાઃ ।
એતત્તે સર્વમાખ્યાતમન્યત્કિં તે વદામ્યહમ્

એવમુક્તો મહારાજો માતલિં વાક્યમબ્રવીત્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને માતાપિતૃતીર્થમાહાત્મ્યે ચતુઃષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ