પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.62

વિષ્ણુરુવાચ-
કુંડલસ્યાશ્રમં ગત્વા સત્યધર્મ સમાકુલમ્ ।
સુકર્માણં તતો દૃષ્ટ્વા પિતૃમાતૃપરાયણમ્

શુશ્રૂષંતં મહાત્માનં ગુરૂસત્યપરાક્રમમ્ ।
મહારૂપં મહાતેજં મહાજ્ઞાનસમાકુલમ્

માતાપિત્રોઃ પદાંતે તમુપવિષ્ટં દદર્શ સઃ ।
મહાભક્ત્યાન્વિતં શાંતં સર્વજ્ઞાનમહાનિધિમ્

કુંડલસ્યાપિ પુત્રેણ સુકર્મણા મહાત્મના ।
આગતં પિપ્પલં દૃષ્ટ્વા દ્વારદેશે મહામતિમ્

આસનાત્તૂર્ણમુત્થાય અભ્યુત્થાનં કૃતં પુનઃ ।
આગચ્છ ત્વં મહાભાગ વિદ્યાધર મહામતે

આસનં પાદ્યમર્ઘં ચ દદૌ તસ્મૈ મહામતિઃ ।
નિર્વિઘ્નોઽસિ મહાપ્રાજ્ઞ કુશલેન પ્રવર્ત્તસે

નિરામયં ચ પપ્રચ્છ પિપ્પલં તં સમાગતમ્ ।
યસ્માદાગમનં તેદ્ય તત્સર્વં પ્રવદામ્યહમ્

વર્ષાણાં ચ સહસ્રાણિ ત્રીણિ યાવત્ત્વયા તપઃ ।
તપ્તમેવ મહાભાગ સુરેભ્યઃ પ્રાપ્તવાન્વરમ્

વશ્યત્વં ચ ત્વયા પ્રાપ્તં કામચારસ્તથૈવ ચ ।
તેન મત્તો ન જાનાસિ ગર્વમુદ્વહસે વૃથા

દૃષ્ટ્વા તે ચેષ્ટિતં સર્વં સારસેન મહાત્મના ।
મમાભિધાનં કથિતં મમ જ્ઞાનમનુત્તમમ્

પિપ્પલ ઉવાચ-
યોસૌ માં સારસો વિપ્ર સરિત્તીરે પ્રયુક્તવાન્ ।
સર્વં જ્ઞાનં વદેન્માં હિ સ તુ કઃ પ્રભુરીશ્વરઃ

સુકર્મોવાચ-
ભવંતમુક્તવાન્યો વૈ સરિત્તીરે તુ સારસઃ ।
બ્રહ્માણં ત્વં મહાજ્ઞાનં તં વિદ્ધિ પરમેશ્વરમ્

અન્યત્કિં પૃચ્છસે બ્રૂહિ તમેવં પ્રવદામ્યહમ્ ।
વિષ્ણુરુવાચ-
એવમુક્તઃ સ ધર્માત્મા સુકર્મા નૃપનંદન

પિપ્પલ ઉવાચ-
ત્વયિ વશ્યં જગત્સર્વમિતિ શુશ્રુમ ભૂતલે ।
તન્મે ત્વં કૌતુકં વિપ્ર દર્શયસ્વ પ્રયત્નતઃ

પશ્ય કૌતુકમેવાદ્ય ત્વં વશ્યાવશ્યકારણમ્ ।
તમુવાચ સ ધર્માત્મા સુકર્મા પિપ્પલં પ્રતિ

અથ સસ્માર વૈ દેવાન્સુકર્મા પ્રત્યયાય વૈ ।
ઇંદ્રાદ્યા લોકપાલાશ્ચ દેવાશ્ચાગ્નિપુરોગમાઃ

સમાગતાઃ સમાહૂતા નાના વિદ્યાધરાસ્તથા ।
સુકર્માણં તતઃ પ્રોચુર્દેવાશ્ચાગ્નિપુરોગમાઃ

કસ્માત્સ્મૃતાસ્ત્વયા વિપ્ર તતોર્થકારણં વદ ।
સુકર્મોવાચ-
અયમેષ સુસંપ્રાપ્તો વિદ્યાધરો હિ પિપ્પલઃ

મામેવં ભાષતે વિપ્ર વશ્યાવશ્યત્વકારણમ્ ।
પ્રત્યયાર્થં સમાહૂતા અસ્યૈવ ચ મહાત્મનઃ

સ્વંસ્વં સ્થાનં પ્રગચ્છધ્વમિત્યુવાચ સુરાન્પ્રતિ ।
તમૂચુસ્તે તતો દેવાઃ સુકર્માણં મહામતિમ્

અસ્માકં દર્શનં વ્રિપ્ર ન મોઘં જાયતે વરમ્ ।
વરં વરય ભદ્રં તે મનસા યદ્ધિરોચતે

તત્તે દદ્મો ન સંદેહસ્ત્વેવમૂચુઃ સુરોત્તમાઃ ।
ભક્ત્યા પ્રણમ્ય તાન્દેવાન્યયાચે સ દ્વિજોત્તમઃ

અચલાં દત્ત દેવેંદ્રા સુઃભક્તિં ભાવસંયુતામ્ ।
માતાપિત્રોશ્ચ મે નિત્યં તદ્વૈ વરમનુત્તમમ્

પિતા મે વૈષ્ણવં લોકં પ્રયાત્વેતદ્વરોત્તમમ્ ।
તદ્વન્માતા ચ દેવેશા વરમન્યં ન યાચયે

દેવા ઊચુઃ-
પિતૃભક્તોસિ વિપ્રેંદ્ર ભક્ત્યા તવ વયં દ્વિજ ।
સુકર્મઞ્છ્રૂયતાં વાક્યં પ્રીત્યા યુક્તા સદૈવ તે

એવમુક્ત્વા ગતા દેવાઃ સ્વર્લોકં નૃપનંદન ।
સર્વમૈશ્વર્યમેતેન તસ્યાગ્રે પરિદર્શિતમ્

દૃષ્ટં તુ પિપ્પલેનાપિ કૌતુકં ચ મહાદ્ભુતમ્ ।
તમુવાચ સ ધર્માત્મા પિપ્પલં કુંડલાત્મજમ્

અર્વાચીનં ત્વિદં રૂપં પરાચીનં ચ કીદૃશમ્ ।
પ્રભાવમુભયોશ્ચૈવ વદસ્વ વદતાં વર

સુકર્મોવાચ-
પરાચીનસ્ય રૂપસ્ય લિંગમેવ વદામિ તે ।
યેનલોકાઃ પ્રમોદંતે ઇંદ્રાદ્યાઃ સચરાચરાઃ

અયમેવ જગન્નાથઃ સર્વગો વ્યાપકઃ પ્રભુઃ ।
અસ્ય રૂપં ન દૃષ્ટં હિ કેનાપ્યેવ હિ યોગિના

શ્રુતિરેવ વદત્યેવં તં વક્તું શંકિતેવ સા ।
અપાણિપાદનાસશ્ચ અકર્ણો મુખવર્જિતઃ

સર્વં પશ્યતિ વૈ કર્મ કૃતં ત્રૈલોક્યવાસિનામ્ ।
તેષામુક્તમકર્ણશ્ચ સ શૃણોતિ સુસાક્ષ્યદઃ

ગતિહીનો વ્રજેત્સોપિ સ હિ સર્વત્ર દૃશ્યતે ।
પાણિહીનોપિ ગૃહ્ણાતિ પાદહીનઃ પ્રધાવતિ

સર્વત્ર દૃશ્યતે વિપ્ર વ્યાપકઃ પાદવર્જિતઃ ।
યં ન પશ્યંતિ દેવેંદ્રા મુનયસ્તત્ત્વદર્શિનઃ

સ ચ પશ્યતિ તાન્સર્વાન્સત્યાસત્યપદે સ્થિતાન્ ।
વ્યાપકં વિમલં સિદ્ધં સિદ્ધિદં સર્વનાયકમ્

યં જાનાતિ મહાયોગી વ્યાસો ધર્માર્થકોવિદઃ ।
તેજોમૂર્તિઃ સ ચાકાશમેકવર્ણમનંતકમ્

તદેતન્નિર્મલં રૂપં શ્રુતિરાખ્યાતિ નિશ્ચિતમ્ ।
વ્યાસશ્ચૈવ હિ જાનાતિ માર્કંડેયશ્ચ તત્પદમ્

અર્વાચીનં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ ।
યદા સંહૃત્ય ભૂતાત્મા સ્વયમેકઃ પ્રગચ્છતિ

અપ્સુ શય્યાં સમાસ્થાય શેષભોગાસનસ્થિતઃ ।
તમાશ્રિત્ય સ્વપિત્યેકો બહુકાલં જનાર્દનઃ

જલાંધકારસંતપ્તો માર્કંડેયો મહામુનિઃ ।
સ્થાનમિચ્છન્સ યોગાત્મા નિર્વિણ્ણો ભ્રમણેન સઃ

ભ્રમમાણઃ સ દદૃશે શેષપર્યંકશાયિનમ્ ।
સૂર્યકોટિપ્રતીકાશં દિવ્યાભરણભૂષિતમ્

દિવ્યમાલ્યાંબરધરં સર્વવ્યાપિનમીશ્વરમ્ ।
યોગનિદ્રા ગતં કાંતં શંખચક્રગદાધરમ્

એકા નારી મહાભાગા કૃષ્ણાંજનચયોપમા ।
દંષ્ટ્રાકરાલવદના ભીમરૂપા દ્વિજોત્તમ

તયોક્તોસૌ મુનિશ્રેષ્ઠો મા ભૈરિતિ મહામુનિઃ ।
પદ્મપત્રં સુવિસ્તીર્ણં પંચયોજનમાયતમ્

તસ્મિન્પત્રે મહાદેવ્યા માર્કણ્ડેયો નિવેશિતઃ ।
કેશવે સતિ સુપ્તેપિ નાસ્ત્યત્ર ચ ભયં તવ

તામુવાચ સ યોગીંદ્ર કા ત્વં ભવસિ ભામિનિ ।
અસ્મિન્વિનિર્જિતે ચૈકા ભવતી પરિબૃંહિતા

પૃષ્ટૈવં મુનિના દેવી સાદરં પ્રાહ ભૂસુર ।
નાગભોગાંકપર્યંકે સ યઃ સ્વપિતિ કેશવઃ

અસ્યાહં વૈષ્ણવી શક્તિઃ કાલરાત્રિરિહોચ્યતે ।
મામેવં વિદ્ધિ વિપ્રેંદ્ર સર્વમાયાસમન્વિતામ્

મહામાયા પુરાણેષુ જગન્મોહાય કથ્યતે ।
ઇત્યુક્ત્વા સા ગતા દેવી અંતર્ધાનં હિ પિપ્પલઃ

દેવ્યામનુગતાયાં તુ માર્કંડેયસ્ય પશ્યતઃ ।
તસ્ય નાભ્યાં સમુત્પન્નં પંકજં હાટકપ્રભમ્

તસ્માજ્જજ્ઞે મહાતેજા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
તસ્માદ્વિજજ્ઞિરે લોકાઃ સર્વે સ્થાવરજંગમાઃ

ઇંદ્રાદ્યા લોકપાલાશ્ચ દેવાશ્ચાગ્નિપુરોગમાઃ ।
અર્વાચીનં સ્વરૂપં તુ દર્શિતં હિ મયા નૃપ

અર્વાચીનસ્વરૂપોયં પરાચીનો નિરાશ્રયઃ ।
યદા સ દર્શયેત્કાયં કાયરૂપા ભવંતિ તે

બ્રહ્માદ્યાઃ સર્વલોકાશ્ચ અર્વાચીના હિ પિપ્પલ ।
અર્વાચીના અમી લોકા યે ભવંતિ જગત્ત્રયે

પરાચીનઃ સ ભૂતાત્મા યં સુપશ્યંતિ યોગિનઃ ।
મોક્ષરૂપં પરં સ્થાનં પરબ્રહ્મસ્વરૂપકમ્

અવ્યક્તમક્ષરં હંસં શુદ્ધં સિદ્ધિસમન્વિતમ્ ।
પરાચીનસ્ય યદ્રૂપં વિદ્યાધર તવાગ્રતઃ

સર્વમેવ મયા ખ્યાતમન્યત્કિં તે વદામ્યહમ્ ।
પિપ્પલ ઉવાચ-
કસ્માદેતન્મહાજ્ઞાનમુદ્ભૂતં તવ સુવ્રત

અર્વાચીનગતિં વિદ્વાન્પરાચીનગતિં તથા ।
ત્રૈલોક્યસ્ય પરં જ્ઞાનં ત્વય્યેવં પરિવર્તતે

તપસો નૈવ પશ્યામિ પરાં નિષ્ઠાં હિ સુવ્રત ।
યજનંયાજનંતીર્થંતપોવાકૃતવાનસિ

તત્પ્રભાવં વદસ્વૈવં કેન જ્ઞાનં તવાખિલમ્ ।
સુકર્મોવાચ-
તપ એવ ન જાનામિ ન કૃતં કાયશોષણમ્

યજનં યાજનં વાપિ ન જાને તીર્થસાધનમ્ ।
ન મયા સાધિતં ધ્યાનં પુણ્યકાલં સુકર્મજમ્

સ્ફુટમેકં પ્રજાનામિ પિતૃમાતૃપ્રપૂજનમ્ ।
ઉભયોરપિ હસ્તેન માતાપિત્રોસ્તુ નિત્યશઃ

પાદપ્રક્ષાલનં પુણ્યં સ્વયમેવ કરોમ્યહમ્ ।
અંગસંવાહનં સ્નાનં ભોજનાદિકમેવ ચ

ત્રિકાલેધ્યાનસંલીનઃ સાધયામિ દિનેદિને ।
પાદોદકં તયોશ્ચૈવ માતાપિત્રોર્દિનેદિને

ભક્તિભાવેન વિંદામિ પૂજયામિ સુભાવતઃ ।
ગુરૂ મે જીવમાનૌ તુ યાવત્કાલં હિ પિપ્પલ

તાવત્કાલં હિ મે લાભો હ્યતુલશ્ચ પ્રજાયતે ।
ત્રિકાલં પૂજયામ્યેતૌ શુદ્ધભાવેન ચેતસા

સ્વચ્છંદલીલાસંચારી વર્તામ્યેવ હિ પિપ્પલ ।
કિં મે ચાન્યેન તપસા કિં મે કાયસ્ય શોષણૈઃ

કિં મે સુતીર્થયાત્રાભિરન્યૈઃ પુણ્યૈશ્ચ સાંપ્રતમ્ ।
મખાનામેવ સર્વેષાં યત્ફલં પ્રાપ્યતે દ્વિજ

તત્ફલં તુ મયા દૃષ્ટં પિતુઃ શુશ્રૂષણાદપિ ।
માતુઃ શુશ્રૂષણં તદ્વત્પુત્રાણાં ગતિદાયકમ્

સર્વકર્મસુસર્વસ્વં સારભૂતં જગત્રયે ।
પુત્રસ્ય જાયતે લોકો માતુઃ શુશ્રૂષણાદપિ

પિતુઃ શુશ્રૂષણે તદ્વન્મહત્પુણ્યં પ્રજાયતે ।
તત્ર ગંગા ગયાતીર્થં તત્ર પુષ્કરમેવ ચ

યત્ર માતાપિતા તિષ્ઠેત્પુત્રસ્યાપિ ન સંશયઃ ।
અન્યાનિ તત્ર તીર્થાનિ પુણ્યાનિ વિવિધાનિ ચ

ભવંત્યેતાનિ પુત્રસ્ય પિતુઃ શુશ્રૂષણાદપિ ।
પિતુઃ શુશ્રૂષણાત્તસ્ય દાનસ્ય તપસઃ ફલમ્

સત્પુત્રસ્ય ભવેદ્વિપ્ર અન્ય ધર્મઃ શ્રમાયતે ।
પિતુઃ શુશ્રૂષણાત્પુણ્યં પુત્રઃ પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્

સ્વકર્મણસ્તુ સર્વસ્વમિહૈવ ચ પરત્ર ચ ।
જીવમાનૌ ગુરૂત્વેતૌ સ્વમાતાપિતરૌ તથા

શુશ્રૂષતે સુતો ભૂત્વા તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ।
દેવાસ્તસ્યાપિ તુષ્યંતિ ઋષયઃ પુણ્યવત્સલાઃ

ત્રયોલોકાસ્તુ તુષ્યંતિ પિતુઃ શુશ્રૂષણાદિહ ।
માતાપિત્રોસ્તુ યઃ પાદૌ નિત્યમેવ હિ ક્ષાલયેત્

તસ્ય ભાગીરથીસ્નાનમહન્યહનિ જાયતે ।
પુણ્યૈર્મિષ્ટાન્નપાનૈર્યઃ પિતરં માતરં તથા

ભક્ત્યા ભોજયતે નિત્યં તસ્ય પુણ્યં વદામ્યહમ્ ।
અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પુત્રસ્ય જાયતે

તાંબૂલૈશ્છાદનૈશ્ચૈવ પાનૈશ્ચાશનકૈસ્તથા ।
ભક્ત્યા ચાન્નેન પુણ્યેન ગુરૂ યેનાભિપૂજિતૌ

સર્વજ્ઞાની ભવેત્સોપિ યશઃકીર્તિમવાપ્નુયાત્ ।
માતરં પિતરં દૃષ્ટ્વા હર્ષાત્સંભાષયેત્સુતઃ

નિધયસ્તસ્ય સંતુષ્ટાસ્તસ્ય ગેહે વસંતિ તે ।
ગાવઃ સૌહૃદ્યમાયાંતિ પુત્રસ્ય સુખદાઃ સદા

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને માતૃપિતૃતીર્થ-।
માહાત્મ્યે દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ