પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.61

વેન ઉવાચ-
ભાર્યાતીર્થં સમાખ્યાતં સર્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્ ।
પિતૃતીર્થં સમાખ્યાહિ પુત્રાણાં તારણં પરમ્

વિષ્ણુરુવાચ-
કુરુક્ષેત્રે મહાક્ષેત્રે કુંડલો નામ બ્રાહ્મણઃ ।
સુકર્મા નામ સત્પુત્રઃ કુંડલસ્ય મહાત્મનઃ

ગુરૂ તસ્ય મહાવૃદ્ધૌ ધર્મજ્ઞૌ શાસ્ત્રકોવિદૌ ।
દ્વાવેતૌ તુ મહાત્માનૌ જરયા પરિપીડિતૌ

તયોઃ શુશ્રૂષણં ચક્રે ભક્ત્યા ચ પરયા તતઃ ।
ધર્મજ્ઞો ભાવસંયુક્તો અહર્નિશમનારતમ્

તસ્માદ્વેદાનધીતે સ પિતુઃ શાસ્ત્રાણ્યનેકશઃ ।
સર્વાચારપરો દક્ષો ધર્મજ્ઞો જ્ઞાનવત્સલઃ

અંગસંવાહનં ચક્રે ગુર્વોશ્ચ સ્વયમેવ સઃ ।
પાદપ્રક્ષાલનં ચૈવ સ્નાનભોજનકીં ક્રિયામ્

ભક્ત્યા ચૈવ સ્વભાવેન તદ્ધ્યાને તન્મયો ભવેત્ ।
માતાપિત્રોશ્ચ રાજેંદ્ર ઉપચર્યાં પ્રકારયેત્

સૂત ઉવાચ-
તદ્વર્તમાનકાલે તુ બભૂવ નૃપસત્તમ ।
પિપ્પલો નામ વૈ વિપ્રઃ કશ્યપસ્ય મહાત્મનઃ

તપસ્તેપે નિરાહારો જિતાત્મા જિતમત્સરઃ ।
દયાદાનદમોપેતઃ કામં ક્રોધં વિજિત્ય સઃ

દશારણ્યગતો ધીમાઞ્જ્ઞાનશાંતિપરાયણઃ ।
સર્વેંદ્રિયાણિ સંયમ્ય તપસ્તેપે મહામનાઃ

તપઃપ્રભાવતસ્તસ્ય જંતવો ગતવિગ્રહાઃ ।
વસંતિ સુયુગે તત્ર એકોદરગતા ઇવ

તત્તપસ્તસ્ય મુનયો દૃષ્ટ્વા વિસ્મયમાયયુઃ ।
નેદૃશં કેનચિત્તપ્તં યથાસૌ તપ્યતે મુનિઃ

દેવાશ્ચ ઇંદ્રપ્રમુખાઃ પરં વિસ્મયમાયયુઃ ।
અહો અસ્ય તપસ્તીવ્રં શમશ્ચેંદ્રિયસંયમઃ

નિર્વિકારો નિરુદ્વેગઃ કામક્રોધવિવર્જિતઃ ।
શીતવાતાતપસહો ધરાધર ઇવસ્થિતઃ

વિષયે વિમુખો ધીરો મનસોતીતસંગ્રહમ્ ।
ન શૃણોતિ યથા શબ્દં કસ્યચિદ્દ્વિજસત્તમઃ

સંસ્થાનં તાદૃશં ગત્વા સ્થિત્વા એકાગ્રમાનસઃ ।
બ્રહ્મધ્યાનમયો ભૂત્વા સાનંદમુખપંકજઃ

અશ્મકાષ્ઠમયો ભૂત્વા નિશ્ચેષ્ટો ગિરિવત્સ્થિતઃ ।
સ્થાણુવદ્દૃશ્યતે ચાસૌ સુસ્થિરો ધર્મવત્સલઃ

તપઃક્લિષ્ટશરીરોતિ શ્રદ્ધાવાનનસૂયકઃ ।
એવં વર્ષસહસ્રૈકં સંજાતં તસ્ય ધીમતઃ

પિપીલિકાભિર્બહ્વીભિઃ કૃતં મૃદ્ભારસંચયમ્ ।
તસ્યોપરિ મહાકાયં વલ્મીકં નિજમંદિરમ્

વલ્મીકોદરમધ્યસ્થો જડીભૂત ઇવસ્થિતઃ ।
સ એવં પિપ્પલો વિપ્રસ્તપતે સુમહત્તપઃ

કૃષ્ણસર્પૈસ્તુ સર્વત્ર વેષ્ટિતો દ્વિજસત્તમઃ ।
તમુગ્રતેજસં વિપ્રં પ્રદશંતિ વિષોલ્બણાઃ

સંપ્રાપ્ય ગાત્રમર્માણિ વિષં તસ્ય ન ભેદયેત્ ।
તેજસા તસ્ય વિપ્રસ્ય નાગાઃ શાંતિમથાગમન્

તસ્ય કાયાત્સમુદ્ભૂતા અર્ચિષો દીપ્તતેજસઃ ।
નાનારૂપાઃ સુબહુશો દૃશ્યંતે ચ પૃથક્પૃથક્

યથા વહ્નેઃ ખરતરાસ્તથાવિધા નરોત્તમ ।
યથામેઘોદરે સૂર્યઃ પ્રવિષ્ટો ભાતિ રશ્મિભિઃ

વલ્મીકસ્થસ્તથાવિપ્રઃ પિપ્પલો ભાતિ તેજસા ।
સર્પા દશંતિ વિપ્રં તં સક્રોધા દશનૈરપિ

ન ભિંદંતિ ચ દંષ્ટ્રાગ્રાચ્ચર્મ ભિત્ત્વા નૃપોત્તમ ।
એવં વર્ષસહસ્રૈકં તપ આચરતસ્તતઃ

ગતં તુ રાજરાજેંદ્ર મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
ત્રિકાલં સાધ્યમાનસ્ય શીતવર્ષાતપાન્વિતઃ

ગતઃ કાલો મહારાજ પિપ્પલસ્ય મહાત્મનઃ ।
તદ્વચ્ચ વાયુભક્ષં તુ કૃતં તેન મહાત્મના

ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ ગતાનિ તસ્ય તપ્યતઃ ।
તસ્ય મૂર્ધ્નિ તતો દેવૈઃ પુષ્પવૃષ્ટિઃ કૃતા પુરા

બ્રહ્મજ્ઞોસિ મહાભાગ ધર્મજ્ઞોસિ ન સંશયઃ ।
સર્વજ્ઞાનમયોઽસિ ત્વં સંજાતઃ સ્વેનકર્મણા

યં યં ત્વં વાંછસે કામં તં તં પ્રાપ્સ્યસિ નાન્યથા ।
સર્વકામપ્રસિદ્ધસ્ત્વં સ્વત એવ ભવિષ્યસિ

સમાકર્ણ્ય મહદ્વાક્યં પિપ્પલોપિ મહામનાઃ ।
પ્રણમ્ય દેવતાઃ સર્વા ભક્ત્યા નમિતકંધરઃ

હર્ષેણ મહતાવિષ્ટો વચનં પ્રત્યુવાચ સઃ ।
ઇદં વિશ્વં જગત્સર્વં મમવશ્યં યથા ભવેત્

તથા કુરુધ્વં દેવેંદ્રા વિદ્યાધરો ભવામ્યહમ્ ।
એવમુક્ત્વા સ મેધાવી વિરરામ નૃપોત્તમ

એવમસ્ત્વિતિ તે પ્રોચુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠં સુરાસ્તદા ।
દત્વા વરં મહાભાગ જગ્મુસ્તસ્મૈ મહાત્મને

ગતેષુ તેષુ દેવેષુ પિપ્પલો દ્વિજસત્તમઃ ।
બ્રહ્મણ્યં સાધયેન્નિત્યં વિશ્વવશ્યં પ્રચિંતયેત્

તદાપ્રભૃતિ રાજેંદ્ર પિપ્પલો દ્વિજસત્તમઃ ।
વિદ્યાધરપદં લબ્ધ્વા કામગામી મહીયતે

એવં સ પિપ્પલો વિપ્રો વિદ્યાધરપદં ગતઃ ।
સંજાતો દેવલોકેશઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદઃ

એકદા તુ મહાતેજાઃ પિપ્પલઃ પર્યચિંતયત્ ।
વિશ્વવશ્યં ભવેત્સર્વં મમ દત્તો વરોત્તમઃ

તદર્થં પ્રત્યયં કર્તુમુદ્યતો દ્વિજપુંગવઃ ।
યં યં ચિંતયતે કર્તું તં તં હિ વશમાનયેત્

એવં સ પ્રત્યયે જાતે મનસા પર્યકલ્પયત્ ।
દ્વિતીયો નાસ્તિ વૈ લોકે મત્સમઃ પુરુષોત્તમઃ

સૂત ઉવાચ-
એવં હિ કલ્પમાનસ્ય પિપ્પલસ્ય મહાત્મનઃ ।
જ્ઞાત્વા માનસિકં ભાવં સારસસ્તમુવાચ હ

સરસ્તીરગતો રાજન્સુસ્વરં વ્યંજનાન્વિતમ્ ।
સ્વનં સૌષ્ઠવસંયુક્તમુક્તવાન્પિપ્પલં પ્રતિ

કસ્માદુદ્વહસે ગર્વમેવં ત્વં પરમાત્મકમ્ ।
સર્વવશ્યાત્મિકીં સિદ્ધિં નાહં મન્યે તવૈવ હિ

વશ્યાવશ્યમિદં કર્મ અર્વાચીનં પ્રશસ્યતે ।
પરાચીનં ન જાનાસિ પિપ્પલ ત્વં હિ મૂઢધીઃ

વર્ષાણાં તુ સહસ્રાણિ યાવત્ત્રીણિ ત્વયા તપઃ ।
સમાચીર્ણં તતો ગર્વં કુરુષે કિં મુધા દ્વિજ

કુંડલસ્ય સુતો ધીરઃ સુકર્માનામ યઃ સુધીઃ ।
વશ્યાવશ્યં જગત્સર્વં તસ્યાસીચ્છૃણુ સાંપ્રતમ્

અર્વાચીનં પરાચીનં સ વૈ જાનાતિ બુદ્ધિમાન્ ।
લોકે નાસ્તિ મહાજ્ઞાની તત્સમઃ શૃણુ પિપ્પલ

ન કુંડલસ્ય પુત્રેણ સદૃશસ્ત્વં સુકર્મણા ।
ન દત્તં તેન વૈ દાનં ન જ્ઞાનં પરિચિંતિતમ્

હુતયજ્ઞાદિકં કર્મ ન કૃતં તેન વૈ કદા ।
ન ગતસ્તીર્થયાત્રાયાં ન ચ વહ્નેરુપાસનમ્

સ કદા કૃતવાન્વિપ્ર ધર્મસેવાર્થમુત્તમમ્ ।
સ્વચ્છંદચારી જ્ઞાનાત્મા પિતૃમાતૃસુહૃત્સદા

વેદાધ્યયનસંપન્નઃ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદઃ ।
યાદૃશં તસ્ય વૈ જ્ઞાનં બાલસ્યાપિ સુકર્મણઃ

તાદૃશં નાસ્તિ તે જ્ઞાનં વૃથા ત્વં ગર્વમુદ્વહેઃ ।
પિપ્પલ ઉવાચ-
કો ભવાન્પક્ષિરૂપેણ મામેવં પરિકુત્સયેત્

કસ્માન્નિંદસિ મે જ્ઞાનં પરાચીનં તુ કીદૃશમ્ ।
તન્મે વિસ્તરતો બ્રૂહિ ત્વયિ જ્ઞાનં કથં ભવેત્

અર્વાચીનગતિં સર્વાં પરાચીનસ્ય સાંપ્રતમ્ ।
વદ ત્વમંડજશ્રેષ્ઠ જ્ઞાનપૂર્વં સુવિસ્તરમ્

કિં વા બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ કિં વા રુદ્રો ભવિષ્યસિ ।
સારસ ઉવાચ-
નાસ્તિ તે તપસો ભાવઃ ફલં નાસ્તિ ચ તસ્ય તુ

ત્વયા ન પરિતપ્તસ્ય તપસઃ સાંપ્રતં શૃણુ ।
કુંડલસ્યાપિ પુત્રસ્ય બાલસ્યાપિ યથા ગુણઃ

તથા તે નાસ્તિ વૈ જ્ઞાનં પરિજ્ઞાતં ન તત્પદમ્ ।
ઇતો ગત્વાપિ પૃચ્છ ત્વં મમ રૂપં દ્વિજોત્તમ

સ વદિષ્યતિ ધર્માત્મા સર્વં જ્ઞાનં તવૈવ હિ ।
વિષ્ણુરુવાચ-
એવમાકર્ણ્ય તત્સર્વં સારસેન પ્રભાષિતમ્

નિર્જગામ સ વેગેન દશારણ્યં મહાશ્રમમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને એકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ