પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.47

સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
સુકલોવાચ-
સુદેવા ચારુસર્વાંગી તામુવાચાથ સૂકરીમ્ ।
પશુયોનિં ગતા ત્વં હિ કથં વદસિ સંસ્કૃતમ્

એવંવિધં મહાજ્ઞાનં કસ્માદ્ભૂતં વદસ્વ મે ।
કથં જાનાસિ વૈ ભર્તુશ્ચરિત્રમાત્મનઃ શુભે

શૂકર્યુવાચ-
પશોર્ભાવેન મોહેન મુષ્ટાહં વરવર્ણિનિ ।
નિહતા ખડ્ગબાણૈશ્ચ પતિતા રણમૂર્ધનિ

મૂર્ચ્છયાભિપરિક્લિન્ના જ્ઞાનહીના વરાનને ।
ત્વયાભિષિક્તા યેનાહં પુણ્યહસ્તેન સુંદરિ

પુણ્યોદકેન શીતેન તવ હસ્તગતેન વૈ ।
અભિષિક્તે હિ મે કાયે મોહો નષ્ટો વિહાય મામ્

યથા વિનાશં તેજોભિરંધકારઃ પ્રયાતિ સઃ ।
તથા તવાભિષેકેણ મમ પાપં ગતં શુભે

પ્રસાદાત્તવ ચાર્વંગિ લબ્ધં જ્ઞાનં પુરાતનમ્ ।
પુણ્યાં ગતિં પ્રયાસ્યામિ ઇતિ જ્ઞાતં મયા શુભે

શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ પૂર્વં વૃત્તાંતમાત્મનઃ ।
યત્કૃતં તુ મયા ભદ્રે પાપયા દુષ્કૃતં બહુ

કલિંગાખ્યે મહાદેશે શ્રીપુરંનામ પત્તનમ્ ।
સર્વસિદ્ધિસમાકીર્ણં ચતુર્વર્ણનિષેવિતમ્

વસતિ સ્મ દ્વિજઃ કોપિ વસુદત્ત ઇતિ શ્રુતઃ ।
બ્રહ્માચારપરોનિત્યં સત્યધર્મપરાયણઃ

વેદવેત્તા જ્ઞાનવેત્તા શુચિમાન્ગુણવાન્ધની ।
ધનધાન્યસમાકીર્ણઃ પુત્રપૌત્રૈરલંકૃતઃ

તસ્યાહં તનયા ભદ્રે સોદરૈઃ સ્વજનબાંધવૈઃ ।
અલંકારૈસ્તુ શૃંગારૈર્ભૂષિતાસ્મિ વરાનને

સુદેવાનામ મે તાતશ્ચકાર સ મહામતિઃ ।
તસ્યાહં દયિતા નિત્યં પિતુશ્ચાપિ મહામતે

રૂપેણાપ્રતિમા જાતા સંસારે નાસ્તિ તાદૃશી ।
રૂપયૌવનગર્વેણ મત્તાહં ચારુહાસિની

અહં કન્યા સુરૂપા વૈ સર્વાલંકારશોભિતા ।
માં ચ દૃષ્ટ્વા તતો લોકાઃ સર્વે સ્વજનવર્ગકાઃ

મામેવં યાચમાનાસ્તે વિવાહાર્થે વરાનને ।
યાચિતાહં દ્વિજૈઃ સર્વૈર્ન દદાતિ પિતા મમ

સ્નેહાચ્ચૈવ મહાભાગે મુમોહ સ મહામતિઃ ।
ન દત્તાહં તદા તેન પિત્રા ચૈવ મહાત્મના

સંપ્રાપ્તં યૌવનં બાલે મયિ ભાવસમન્વિતમ્ ।
રૂપં મે તાદૃશં દૃષ્ટ્વા મમ માતા સુદુઃખિતા

પિતરં મે ઉવાચાથ કસ્માત્કન્યા ન દીયતે ।
ત્વં કસ્મૈ સુદ્વિજાયૈવ બ્રાહ્મણાય મહાત્મને

દેહિ કન્યાં મહાભાગ સંપ્રાપ્તા યૌવનં ત્વિયમ્ ।
વસુદત્તો દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ પ્રત્યુવાચ દ્વિજોત્તમઃ

માતરં મે મહાભાગે શ્રૂયતાં વચનં મમ ।
મહામોહેનમુગ્ધોઽસ્મિ સુતાયા વરવર્ણિનિ

યો મે ગૃહસ્થો વિપ્રો વૈ ભવિષ્યતિ શુભે શૃણુ ।
તસ્મૈ કન્યાં પ્રદાસ્યામિ જામાત્રે તુ ન સંશયઃ

મમ પ્રાણપ્રિયા ચૈષા સુદેવા નાત્ર સંશયઃ ।
એવમૂચે મદર્થે સ વસુદત્તઃ પિતા મમ

કૌશિકસ્ય કુલે જાતઃ સર્વવિદ્યાવિશારદઃ ।
બ્રાહ્મણાનાં ગુણૈર્યુક્તઃ શીલવાન્ગુણવાઞ્છુચિઃ

વેદાધ્યયનસંપન્નં પઠમાનં હિ સુસ્વરમ્ ।
ભિક્ષાર્થં દ્વારમાયાંતં પિતૃમાતૃવિવર્જિતમ્

તં દૃષ્ટ્વાસમનુપ્રાપ્તં રૂપં વીક્ષ્ય મહામતિઃ ।
તં પ્રોવાચ પિતા એવં કો ભવાન્વૈ ભવિષ્યતિ

કિં તે નામ કુલં ગોત્રમાચારં વદ સાંપ્રતમ્ ।
સમાકર્ણ્ય પિતુર્વાક્યં વસુદત્તમુવાચ સઃ

કૌશિકસ્યાન્વયે જાતો વેદવેદાંગપારગઃ ।
શિવશર્મેતિ મે નામ પિતૃમાતૃવિવર્જિતઃ

સંતિ મે ભ્રાતરશ્ચાન્યે ચત્વારો વેદપારગાઃ ।
એવં કુલં સમાખ્યાતમાચારઃ કુલસંભવઃ

એવં સર્વં સમાખ્યાતં પિતરં શિવશર્મણા ।
શુભે લગ્ને તિથૌ પ્રાપ્તે નક્ષત્રે ભગદૈવતે

પિત્રા દત્તાસ્મિ સુભગે તસ્મૈ વિપ્રાય વૈ તદા ।
પિતૃગેહે વસામ્યેકા તેન સાર્ધં મહાત્મના

નૈવ શુશ્રૂષિતો ભર્તા મયા સ પાપયા તદા ।
પિતૃમાતૃસુદ્રવ્યેણ ગર્વેણાપિ પ્રમોહિતા

અંગસંવાહનં તસ્ય ન કૃતં હિ મયા કદા ।
રતિભાવેન સ્નેહેન વચનેન મયા શુભે

ક્રૂરબુદ્ધ્યા હિ દૃષ્ટોસૌ સર્વદા પાપયા મયા ।
પુંશ્ચલીનાં પ્રસંગેન તદ્ભાવં હિ ગતા શુભે

માતાપિત્રોશ્ચ ભર્તુશ્ચ ભ્રાતૄણાં હિતમેવ ચ ।
ન કરોમ્યહમેવાપિ યત્રયત્ર વ્રજામ્યહમ્

એવં મે દુષ્કૃતં દૃષ્ટ્વા શિવશર્મા પતિર્મમ ।
સ્નેહાચ્છ્વશુરવર્ગસ્ય મમ ભર્ત્તા મહામતિઃ

ન કિંચિદ્વક્તિ માં સોપિ ક્ષમતે દુષ્કૃતં મમ ।
વાર્યમાણા કુટુંબેન અહમેવં સુપાપિની

તસ્ય શીલં વિદિત્વા તે સાધુત્વં શિવશર્મણઃ ।
પિતામાતા ચ મે સર્વે મમ પાપેન દુઃખિતાઃ

ભર્ત્તા મે દુષ્કૃતં દૃષ્ટ્વા સ્વગૃહાન્નિર્ગતો બહિઃ ।
તં દેશં ગ્રામમેનં ચ પરિત્યજ્ય ગતસ્તતઃ

ગતે ભર્તરિ મે તાતઃ સંજાતશ્ચિંતયાન્વિતઃ ।
મમ દુઃખેન દુઃખાત્મા યથા રોગેણ પીડિતઃ

મમ માતા ઉવાચૈનં ભર્તારં દુઃખપીડિતમ્ ।
કસ્માચ્ચિંતયસે કાંત વદ દુઃખં મમાગ્રતઃ

વસુદત્ત ઉવાચૈનાં માતરં મમ નંદને ।
સુતાં ત્યક્ત્વા ગતો વિપ્રો જામાતા શૃણુ વલ્લભે

ઇયં પાપસમાચારા નિર્ઘૃણા પાપચારિણી ।
અનયા હિ પરિત્યક્તઃ શિવશર્મા મહામતિઃ

સમસ્તસ્ય કુટુંબસ્ય દાક્ષિણ્યેન મહામતિઃ ।
મમાયં સ દ્વિજઃ કાંતે સુદેવાં નૈવ ભાષતે

વસતે સૌમ્યભાવેન નૈવ નિંદતિ કુત્સતિ ।
સુદેવાં પાપસંચારાં સ વૈ પંડિતબુદ્ધિમાન્

ભવિષ્યતિ ત્વિયં દુષ્ટા સુદેવા કુલનાશિની ।
અહમેનાં પરિત્યજ્ય વ્રજામિ ગૃહવાસિનિ

બ્રાહ્મણ્યુવાચ-
અદ્ય જ્ઞાતં ત્વયા કાંત સુતાયા ગુણદૂષણમ્ ।
તવ મોહેન સ્નેહેન નષ્ટેયં શૃણુ સાંપ્રતમ્

તાવદ્વિલાડયેત્પુત્રં યાવત્સ્યાત્પંચવાર્ષિકઃ ।
શિક્ષાબુદ્ધ્યા સદા કાંત પુનર્મોહેન પોષયેત્

સ્નાનાચ્છાદનકૈર્ભક્ષ્યૈર્ભોજ્યૈઃ પેયૈર્ન સંશયઃ ।
ગુણેષુ યોજયેત્કાંત સદ્વિદ્યાસુ ચ તં સુતમ્

ગુણશિક્ષાર્થંનિર્મોહઃ પિતા ભવતિ સર્વદા ।
પાલને પોષણે કાંત સંમોહઃ પરિજાયતે

સગુણં ન વદેત્પુત્રં કુત્સયેચ્ચ દિનેદિને ।
કાઠિન્યં ચ વદેન્નિત્યં વચનૈઃ પરિપીડયેત્

યથાહિ સાધયેન્નિત્યં સુવિદ્યાં જ્ઞાનતત્પરઃ ।
અભિમાનેચ્છલેનાપિ પાપં ત્યક્ત્વા પ્રદૂરતઃ

નૈપુણ્યં જાયતે નિત્યં વિદ્યાસુ ચ ગુણેષુ ચ ।
માતા ચ તાડયેત્કન્યાં સ્નુષાં શ્વશ્રૂર્વિતાડયેત્

ગુરુશ્ચ તાડયેચ્છિષ્યં તતઃ સિધ્યંતિ નાન્યથા ।
ભાર્યાં ચ તાડયેત્કાંત અમાત્યં નૃપતિસ્તથા

હયં ચ તાડયેદ્ધીરો ગજં માત્રો દિનેદિને ।
શિક્ષાબુદ્ધ્યા પ્રસિધ્યંતિ તાડનાત્પાલનાદ્વિભો

ત્વયેયં નાશિતા નાથ સર્વદૈવ ન સંશયઃ ।
સાર્ધં સુબ્રાહ્મણેનાપિ ભવતા શિવશર્મણા

નિરંકુશા કૃતા ગેહે તેન નષ્ટા મહામતે ।
તાવદ્ધિ ધારયેત્કન્યાં ગૃહે કાંતવચઃ શૃણુ

અષ્ટવર્ષાન્વિતા યાવત્પ્રબલાં નૈવ ધારયેત્ ।
પિતુર્ગેહસ્થિતા પુત્રી યત્પાપં હિ પ્રકુર્વતી

ઉભાભ્યામપિ તત્પાપં પિતૃભ્યામપિ વિંદતિ ।
તસ્માન્ન ધાર્યતે કન્યા સમર્થા નિજમંદિરે

યસ્ય દત્તા ભવેત્સા ચ તસ્ય ગેહે પ્રપોષયેત્ ।
તત્રસ્થા સાધયેત્કાંતં સગુણં ભક્તિપૂર્વકમ્

કુલસ્ય જાયતે કીર્તિઃ પિતા સુખેન જીવતિ ।
તત્રસ્થા કુરુતે પાપં તત્પાપં ભુંજતે પતિઃ

તત્રસ્થા વર્દ્ધતે નિત્યં પુત્રૈઃ પૌત્રૈઃ સદૈવ સા ।
પિતા કીર્તિમવાપ્નોતિ સુતાયાઃ સુગુણૈઃ પ્રિય

તસ્માન્ન ધારયેત્કાંત ગેહે પુત્રીં સભર્તૃકામ્ ।
ઇત્યર્થે શ્રૂયતે કાંત ઇતિહાસો ભવિષ્યતિ

અષ્ટવિંશતિકે પ્રાપ્તે યુગે દ્વાપરકે મહાન્ ।
ઉગ્રસેનસ્ય વીરસ્ય યદુજ્યેષ્ઠસ્ય યત્પ્રભો

ચરિત્રં તે પ્રવક્ષ્યમિ શૃણુષ્વૈકમના દ્વિજ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને સુકલાચરિત્રે।
સપ્તચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ