પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.29

પૃથુરુવાચ-
હતે ચૈવ મહાપાપે એકસ્મિન્પાપચારિણિ ।
લોકાઃ સુખેન જીવંતિ સાધવઃ પુણ્યદર્શિનઃ

તસ્માદેકં પ્રહર્તવ્યં પાપિષ્ઠં પાપચેતનમ્ ।
તસ્માત્ત્વાં હિ હનિષ્યામિ સર્વસત્ત્વપ્રણાશિનીમ્

ત્વયા બીજાનિ સર્વાણિ લુપ્તાન્યેતાનિ સાંપ્રતમ્ ।
ગ્રાસં કૃત્વા સ્થિરીભૂત્વા પ્રજાં હત્વા ક્વ યાસ્યસિ

હતે પાપે દુરાચારે સુખં જીવંતિસાધવઃ ।
તસ્માત્પાપં પ્રહંતવ્યં સત્યમેવં ન સંશયઃ

પાલિતવ્યં પ્રયત્નેન યસ્માદ્ધર્મઃ પ્રવર્દ્ધતે ।
ભવત્યા તુ મહત્પાપં પ્રજાસંક્ષયકારકમ્

એકસ્યાર્થેન યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા ।
લોકોપતાપકં હત્વા ન ભવેત્તસ્ય પાતકમ્

સુખમેષ્યંતિ બહવો યસ્મિંસ્તુ નિહતે શુભે ।
વસુધે નિહતે દુષ્ટે પાતકં નોપપાતકમ્

પ્રજાનિમિત્તં ત્વામેવ હનિષ્યામિ ન સંશયઃ ।
યદિ મે પુણ્યસંયુક્તં વચનં ન કરિષ્યતિ

જગતોઽસ્ય હિતાર્થાય સાધુ ચૈવ વસુંધરે ।
હનિષ્યે ત્વાં શિતૈર્બાણૈર્મદ્વાક્યાત્તુ પરાઙ્મુખીમ્

સ્વીયેન તેજસા ચૈવ પુણ્યાં ત્રૈલોક્યવાસિનીમ્ ।
પ્રજાં ચૈવ ધરિષ્યામિ ધર્મેણાપિ ન સંશયઃ

મચ્છાસનં સમાસ્થાય ધર્મયુક્તં વસુંધરે ।
ઇમાઃ પ્રજા આજ્ઞયા મે સંજીવય સદૈવ હિ

એવં મે શાસનં ભદ્રે અદ્ય યર્હિ કરિષ્યસિ ।
તતઃ પ્રીતોઽસ્મિ તે નિત્યં ગોપાયિષ્યામિ સર્વદા

ત્વામેવ હિ ન સંદેહ અન્યે ચૈવ નૃપોત્તમાઃ ।
ધેનુરૂપેણ સા પૃથ્વી બાણાંચિતકલેવરા

ઉવાચેદં પૃથું વૈન્યં ધર્માધારં મહામતિમ્ ।
ધરણ્યુવાચ-।
તવાદેશં મહારાજ સત્યપુણ્યાર્થસંયુતમ્

પ્રજાનિમિત્તમત્યર્થં વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ ।
ઉદ્યમેનાપિ પુણ્યેન ઉપાયેન નરેશ્વર

સમારંભાઃ પ્રસિદ્ધ્યંતિ પુણ્યાશ્ચૈવાપ્યુપક્રમાઃ ।
ઉપાયં પશ્ય રાજેંદ્ર યેન ત્વં સત્યવાન્ભવેઃ

ધારયેથાઃ પ્રજાશ્ચેમા યેન સર્વાઃ પ્રવર્દ્ધયે ।
સંલગ્નાશ્ચોત્તમા બાણા મમાંગે તે શિલાશિતાઃ

સમુદ્ધર સ્વયં રાજંશ્છલ્યંતિ ભૃશમેવ તે ।
સમાં કુરુ મહારાજ તિષ્ઠેન્મયિ યથા પયઃ

સૂત ઉવાચ-।
ધનુષોગ્રેણ તાઞ્છૈલાન્નાનારૂપાન્ગુરૂંસ્તથા ।
ઉત્સારયંસ્તતઃ સર્વાં સમરૂપાં ચકાર સઃ

તદાપ્રભૃતિ તે શૈલા વૃદ્ધિમાપુર્દ્વિજોત્તમાઃ ।
તસ્યા અંગાત્સ્વયં બાણાન્સ્વકીયાન્નૃપનંદનઃ

સમુદ્ધૃત્ય તતો વૈન્યઃ પ્રીતેન મનસા તદા ।
ગર્તાશ્ચ કંદરાશ્ચૈવ બાણાઘાતૈઃ સમીકૃતાઃ

એવં પૃથ્વદ્યંસમાં સર્વાં ચકાર પુણ્યવર્દ્ધનઃ ।
સમીકૃત્ય મહાભાગો વત્સં તસ્યા વ્યકલ્પયત્

મનું સ્વાયંભુવં પૂર્વં પરિચિંત્ય પુનઃ પુનઃ ।
અતીતેષ્વથ સર્વેષુ મન્વંતરેષુ સત્તમાઃ

વિષમત્વં ગતા ભૂમિઃ પંથા નાસીચ્ચ કુત્રચિત્ ।
સમાનિ વિષમાણ્યેવં સ્વયમાસન્દ્વિજોત્તમાઃ

પૂર્વં મનોશ્ચાક્ષુષસ્ય પ્રાપ્તે ચૈવાંતરે તદા ।
જાતે પૂર્વવિસર્ગે ચ વિષમે ચ ધરાતલે

ગ્રામાણાં ચ પુરાણાં ચ પત્તનાનાં તથૈવ ચ ।
દેશાનાં ક્ષેત્રપન્નાનાં મર્યાદા ન હિ દૃશ્યતે

કૃષિર્નૈવ ન વાણિજ્યં ન ગોરક્ષા પ્રવર્તતે ।
નાનૃતં ભાષતે કશ્ચિન્ન લોભો ન ચ મત્સરઃ

નાભિમાનં ચ વૈ પાપં ન કરોતિ કદા કિલ ।
વૈવસ્વતસ્ય સંપ્રાપ્તે અંતરે દ્વિજસત્તમ

વૈન્યસ્ય સંભવાત્પૂર્વં પ્રજાનામેવ સંભવઃ ।
ઇમાઃ પ્રજા દ્વિજાઃ સર્વા નિવાસં સમરોચયન્

ક્વચિદ્ભૂમૌ ગિરૌ ક્વાપિ નદીતીરેષુ વૈ તદા ।
કુંજેષુ સર્વતીર્થેષુ સાગરસ્ય તટેષુ ચ

નિવાસં ચક્રિરે સર્વાઃ પ્રજાઃ પુણ્યેન વૈ તદા ।
તાસામાહારઃ સંજાતઃ ફલમૂલમધુસ્તથા

મહતા કૃચ્છ્રેણ તાસામાહારશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ।
પૃથુર્વૈન્યઃ સમાલોક્ય પ્રજાનાં કષ્ટમેવ હિ

સ્વાયંભુવો મનુર્વત્સઃ કલ્પિતસ્તેન ભૂભુજા ।
સ્વપાણિઃ કલ્પિતસ્તેન પાત્રમેવં મહામતે

સ પૃથુઃ પુરુષવ્યાઘ્રો દુદોહ વસુધાં તદા ।
સર્વસસ્યમયં ક્ષીરં સસર્વાન્નં ગુણાન્વિતમ્

તેન પુણ્યેન ચાન્નેન સુધાકલ્પેન તાઃ પ્રજાઃ ।
તૃપ્તિં નયંતિ દેવાન્વૈ પ્રજાઃ પિતૄંસ્તથાપરાન્

પ્રસાદાત્તસ્ય વૈન્યસ્ય સુખં જીવંતિ તાઃ પ્રજાઃ ।
દેવેભ્યશ્ચ પિતૃભ્યશ્ચ દત્વા ચાન્નં પ્રજાસ્તતઃ

બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષેણઅતિથિભ્યસ્તથૈવ ચ ।
પશ્ચાદ્ભુંજંતિ પુણ્યાસ્તાઃ પ્રજાઃ સર્વા દ્વિજોત્તમાઃ

યજ્ઞૈશ્ચાન્યે યજંત્યેવ તર્પયંતિ જનાર્દનમ્ ।
તેન ચાન્નેન દેવેશં તૃપ્તિં ગચ્છંતિ દેવતાઃ

પુનર્વર્ષતિ પર્જન્યઃ પ્રેષિતો માધવેન ચ ।
તસ્માત્પુણ્યા મહૌષધ્યઃ સંભવંતિ સુપુણ્યદાઃ

સસ્યજાતાનિ સર્વાણિ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રજાપતિઃ ।
તેનાન્નેન પ્રજાઃ સર્વા વર્તંતેઽદ્યાપિ નિત્યશઃ

ઋષિભિશ્ચૈવ મિલિતૈર્દુગ્ધા ચેયં વસુંધરા ।
પુનર્વિપ્રૈર્મહાભાગ્યૈઃ સત્યવદ્ભિઃ સુરૈસ્તથા

સોમો વત્સસ્વરૂપોભૂદ્દોગ્ધા દેવગુરુઃ સ્વયમ્ ।
ઊર્જં ક્ષીરં પયઃ કલ્પં યેન જીવંતિ ચામરાઃ

તેષાં સત્યેન પુણ્યેન સર્વે જીવંતિ જંતવઃ ।
સત્યપુણ્યે પ્રવર્તંતે ઋષિદુગ્ધા વસુંધરા

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા દુગ્ધા ઇયં ધરા ।
પિતૃભિશ્ચ પુરા વત્સ વિધિના યેન વૈ તદા

સુપાત્રં રાજતં કૃત્વા સ્વધા ક્ષીરં સુધાન્વિતમ્ ।
પરિકલ્પ્ય યમં વત્સં દોગ્ધા ચાંતક એવ સઃ

નાગૈઃ સર્પૈસ્તતો દુગ્ધા તક્ષકં વત્સમેવ ચ ।
અલાબુપાત્રમાદાય વિષં ક્ષીરં દ્વિજોત્તમાઃ

નાગાનાં તુ તથા દોગ્ધા ધૃતરાષ્ટ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
સર્પા નાગા દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તેન વર્તંતિ ચાતુલાઃ

નાગા વર્તંતિ તેનાપિ હ્યત્યુગ્રેણ દ્વિજોત્તમાઃ ।
વિષેણ ઘોરરૂપેણ સર્પાશ્ચૈવ ભયાનકાઃ

તેનૈવ વર્તયંત્યુગ્રા મહાકાયા મહાબલાઃ ।
તદાહારાસ્તદાચારાસ્તદ્વીર્યાસ્તત્પરાક્રમાઃ

અથાતઃ સંપ્રવક્ષ્યામિ યથા દુગ્ધા વસુંધરા ।
અસુરૈર્દાનવૈઃ સર્વૈઃ કલ્પયિત્વા દ્વિજોત્તમાઃ

પાત્રમત્રાન્નસદૃશમાયસં સર્વકામિકમ્ ।
ક્ષીરં માયામયં કૃત્વા સર્વારાતિવિનાશનમ્

તેષામભૂત્સ વૈ વત્સો વિરોચનઃ પ્રતાપવાન્ ।
ઋત્વિગ્દ્વિમૂર્દ્ધા દૈત્યાનાં મધુર્દોગ્ધા મહાબલઃ

તયા હિ માયયા દૈત્યાઃ પ્રવર્ત્તંતે મહાબલાઃ ।
મહાપ્રજ્ઞા મહાકાયા મહાતેજઃ પરાક્રમાઃ

તદ્બલં પૌરુષં તેષાં તેન જીવંતિ દાનવાઃ ।
તયૈતે માયયાદ્યાપિ સર્વમાયા દ્વિજોત્તમાઃ

પ્રવર્તંતે મિતપ્રજ્ઞાસ્તે તદેષામિદં બલમ્ ।
તથા તુ દુગ્ધા યક્ષૈઃ સા સર્વાધારાસુ મેદિની

ઇતિ શુશ્રુમ વિપ્રેંદ્રાઃ પુરાકલ્પે મહાત્મભિઃ ।
અંતર્ધાનમયં ક્ષીરમયસ્પાત્રે સુવિસ્તરે

વૈશ્રવણો મહાપ્રાજ્ઞસ્તદા વત્સઃ પ્રકલ્પિતઃ ।
મણિધરસ્ય પિતા પુણ્યઃ પ્રાજ્ઞો બુદ્ધિમતાં વરઃ

દોગ્ધા રજતનાભસ્તુ તસ્યાશ્ચાસીન્મહામતિઃ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વધર્મજ્ઞો યક્ષરાજસુતો બલી

અષ્ટબાહુર્મહાતેજા દ્વિશીર્ષઃ સુમહાતપાઃ ।
યક્ષાવર્તંત તેનાપિ સર્વદૈવ દ્વિજોત્તમાઃ

પુનર્દુગ્ધા ઇયં પૃથ્વી રાક્ષસૈશ્ચ મહાબલૈઃ ।
તથા ચૈષા પિશાચૈશ્ચ સાતુરૈર્દગ્ધવારિભિઃ

ઉત્પ્લુતં નૃકપાલં તં શાવપાત્રમયઃ કૃતમ્ ।
સુપ્રજાં ભોક્તુકામાસ્તે તીવ્રકોપપરાક્રમાઃ

દોગ્ધા રજતનાભસ્તુ તેષામાસીન્મહાબલઃ ।
સુમાલી નામ વત્સશ્ચ શોણિતં ક્ષીરમેવ ચ

રક્ષાંસિ યાતુધાનાશ્ચ પિશાચાશ્ચ મહાબલાઃ ।
યક્ષાસ્તેન ચ જીવંતિ ભૂતસઙ્ઘાશ્ચ દારુણાઃ

ગંધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ પુનર્દુગ્ધા વસુંધરા ।
કૃત્વા વત્સં સુવિદ્વાંસં તૈશ્ચ ચિત્રરથં પુનઃ

દુદુહુઃ પદ્મપાત્રે તુ ગાંધર્વં ગીતસંકુલમ્ ।
સુરુચિર્નામ ગંધર્વસ્તેષામાસીન્મહામતિઃ

દોગ્ધા પુણ્યતમશ્ચૈવ તસ્યાશ્ચ દ્વિજસત્તમાઃ ।
શુચિગીતં મહાત્માનઃ સુક્ષીરં દુદુહુસ્તદા

ગંધર્વાસ્તેન જીવંતિ અન્યાશ્ચાપ્સરસસ્તથા ।
પર્વતૈશ્ચ મહાપુણ્યૈર્દુગ્ધા ચેયં વસુંધરા

રત્નાનિ વિવિધાન્યેવ ઓષધીશ્ચામૃતોપમાઃ ।
વત્સશ્ચૈવ મહાભાગો હિમવાન્પરિકલ્પિતઃ

મેરુર્દોગ્ધા ચ સંજાતઃ પાત્રં કૃત્વા તુ શૈલજમ્ ।
તેન ક્ષીરેણ સંવૃદ્ધાઃ શૈલાઃ સર્વે મહૌજસઃ

પુનર્દુગ્ધા મહાવૃક્ષૈઃ પુણ્યૈઃ કલ્પદ્રુમાદિભિઃ ।
પાલાશં પાત્રામાનિન્યુશ્છિન્નદગ્ધપ્રરોહણમ્

શાલો દુદોહ પુષ્પાંગઃ પ્લક્ષો વત્સોઽભવત્તદા ।
ગુહ્યકૈશ્ચારણૈઃ સિદ્ધૈર્વિદ્યાધરગણૈસ્તદા

દુગ્ધા ચેયં સર્વધાત્રી સર્વકામપ્રદાયિની ।
યં યમિચ્છંતિ યે લોકાઃ પાત્રવત્સવિશેષણૈઃ

તૈસ્તૈસ્તેષાં દદાત્યેવ ક્ષીરં સદ્ભાવમીદૃશમ્ ।
ઇયં ધાત્રી વિધાત્રી તુ ઇયં શ્રેષ્ઠા વસુંધરા

સર્વકામદુઘા ધેનુરિયં પુણ્યૈરલંકૃતા ।
ઇયં જ્યેષ્ઠા પ્રતિષ્ઠા તુ ઇયં સૃષ્ટિરિયં પ્રજા

પાવની પુણ્યદા પુણ્યા સર્વસસ્ય પ્રરોહિણી ।
ચરાચરસ્ય સર્વસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ

મહાલક્ષ્મીરિયં વિદ્યા સર્વવિશ્વમયી સદા ।
સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી સર્વબીજપ્રરોહિણી

સર્વેષાં શ્રેયસાં માતા સર્વલોકધરા ઇયમ્ ।
પંચાનામપિ ભૂતાનાં પ્રકાશો રૂપમેવ ચ

અસીદિયં સમુદ્રાંતા મેદિનીતિ પરિશ્રુતા ।
મધુકૈટભયોઃ કૃત્સ્ના મેદસા સમભિપ્લુતા

તેનેયં મેદિની નામ પ્રોચ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
તતોભ્યુપગમાત્પ્રાજ્ઞ પૃથોર્વૈન્યસ્ય સત્તમાઃ

દુહિતૃત્વમનુપ્રાપ્તા દેવી પૃથ્વીતિ ચોચ્યતે ।
તેન રાજ્ઞા દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પાલિતેયં વસુંધરા

ગ્રામાધારં ગૃહાણાં ચ પુરપત્તનમાલિની ।
સસ્યાકરવતી સ્ફીતા સર્વતીર્થમયી દ્વિજાઃ

એવં વસુમતી દેવી સર્વલોકમયી સદા ।
એવં પ્રભાવો રાજેંદ્રઃ પુરાણે પરિપઠ્યતે

પૃથુર્વૈન્યો મહાભાગઃ સર્વકર્મપ્રકાશકઃ ।
યથા વિષ્ણુર્યથા બ્રહ્મા યથા રુદ્રઃ સનાતનઃ

નમસ્કાર્યાસ્ત્રયો દેવા દેવાદ્યૈર્બ્રહ્મવાદિભિઃ ।
બ્રાહ્મણૈરૃષિભિઃ સર્વૈર્નમસ્કાર્યો નૃપોત્તમઃ

વર્ણાનામાશ્રમાણાં યઃ સ્થાપકઃ સર્વલોકધૃક્ ।
પાર્થિવૈશ્ચ મહાભાગૈઃ પાર્થિવત્વમિહેપ્સુભિઃ

આદિરાજો નમસ્કાર્યઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્ ।
ધનુર્વેદાર્થિભિર્યોધૈઃ સદૈવ જયકાંક્ષિભિઃ

નમસ્કાર્યો મહારાજો વૃત્તિદાતા મહીભૃતામ્ ।
એવં પાત્રવિશેષાશ્ચ મયા ખ્યાતા દ્વિજોત્તમાઃ

વત્સાનાં સુવિશેષાશ્ચ દોગ્ધૄણાં ભવદગ્રતઃ ।
ક્ષીરસ્યાપિ વિશેષં તુ યથોદ્દિષ્ટં હિ ભૂભુજા

સમાખ્યાતં તથાગ્રે ચ ભવતાં વૈ યથાર્થતઃ ।
ધન્યં યશસ્યમારોગ્યં પુણ્યં પાપપ્રણાશનમ્

પૃથોર્વૈન્યસ્ય ચરિતં યઃ શૃણોતિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
તસ્ય ભાગીરથી સ્નાનમહન્યહનિ જાયતે

સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા વિષ્ણુલોકં પ્રયાતિ સઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પંચપંચાશત્સહસ્રસંહિતાયાં ભૂમિખંડે
પૃથૂપાખ્યાને એકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ