પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.17

સોમશર્મોવાચ-
સર્વં દેવિ સમાખ્યાતં ધર્મસંસ્થાનમુત્તમમ્ ।
કથં પુત્રમહં વિંદ્યાં સર્વજ્ઞં ગુણસંયુતમ્

વદ ત્વં મે મહાભાગે યદિ જાનાસિ સુવ્રતે ।
દાનધર્માદિકં ભદ્રે પરત્રેહ ન સંશયઃ

સુમનોવાચ-
વસિષ્ઠં ગચ્છ ધર્મજ્ઞં તં પ્રાર્થય મહામુનિમ્ ।
તસ્માત્પ્રાપ્સ્યસિ વૈ પુત્રં ધર્મજ્ઞં ધર્મવત્સલમ્

સૂત ઉવાચ-
એવમુક્તે તયા વાક્યે સોમશર્મા દ્વિજોત્તમઃ ।
એવં કરિષ્યે કલ્યાણિ તવ વાક્યં ન સંશયઃ

એવમુક્ત્વા જગામાશુ સોમશર્મા દ્વિજોત્તમઃ ।
વસિષ્ઠં સર્વવેત્તારં દિવ્યં તં તપતાં વરમ્

ગંગાતીરે સ્થિતં પુણ્યમાશ્રમસ્થં દ્વિજોત્તમમ્ ।
તેજોજ્વાલાસમાકીર્ણં દ્વિતીયમિવ ભાસ્કરમ્

રાજમાનં મહાત્માનં બ્રહ્મણ્યં ચ દ્વિજોત્તમમ્ ।
ભક્ત્યા પ્રણમ્ય વિપ્રેશં દંડવચ્ચ પુનઃ પુનઃ

તમુવાચ મહાતેજા બ્રહ્મસૂનુરકલ્મષઃ ।
ઉપાવિશાસને પુણ્યે સુખેન સુમહામતે

એવમુક્ત્વા સ યોગીંદ્રઃ પુનઃ પ્રાહ તપોધનમ્ ।
ગૃહે પુત્રેષુ તે વત્સ દારભૃત્યેષુ સર્વદા

ક્ષેમમસ્તિ મહાભાગ પુણ્યકર્મસુ ચાગ્નિષુ ।
નિરામયોસિ ચાંગેષુ ધર્મં પાલયસે સદા

એવમુક્ત્વા મહાપ્રાજ્ઞઃ પુનઃ પ્રાહ સુશર્મણમ્ ।
કિં કરોમિ પ્રિયં કાર્યં સુપ્રિયં તે દ્વિજોત્તમ

એવં સંભાષિતં વિપ્રં વિરરામ સ કુંભજઃ ।
તસ્મિન્નુક્તે મહાભાગે વસિષ્ઠે મુનિપુંગવે

સ હોવાચ મહાત્માનં વસિષ્ઠં તપતાં વરમ્ ।
ભગવઞ્છ્રૂયતાં વાક્યં સુપ્રસન્નેન ચેતસા

યદિ મે સુપ્રિયં કાર્યં ત્વયૈવ મુનિપુંગવ ।
મમ પ્રશ્નાર્થસંદેહં વિચ્છેદય દ્વિજોત્તમ

દારિદ્ર્યં કેન પાપેન પુત્રસૌખ્યં કથં નહિ ।
એતન્મે સંશયં તાત કસ્માત્પાપાદ્વદસ્વ મે

મહામોહેન સંમુગ્ધઃ પ્રિયયા બોધિતો દ્વિજ ।
તયાહં પ્રેષિતસ્તાત તવ પાર્શ્વં સમાતુરઃ

તત્સર્વં હિ સમાચક્ષ્વ સર્વસંદેહનાશકમ્ ।
મુક્તિદાતા ભવસ્વ ત્વં મમસંસારબંધનાત્

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
પુત્રા મિત્રાણ્યથ ભ્રાતા અન્યે સ્વજનબાંધવાઃ ।
પંચભેદાસ્તુ સંભેદાત્પુરુષસ્ય ભવંતિ તે

તે તે સુમનયા પ્રોક્તાઃ પૂર્વમેવ તવાગ્રતઃ ।
ઋણસંબંધિનઃ સર્વે તે કુપુત્રા દ્વિજોત્તમ

પુત્રસ્ય લક્ષણં પુણ્યં તવાગ્રે પ્રવદામ્યહમ્ ।
પુણ્યપ્રસક્તો યસ્યાત્મા સત્યધર્મરતઃ સદા

શુદ્ધિવિજ્ઞાનસંપન્નસ્તપસ્વી વાગ્વિદાં વરઃ ।
સર્વકર્મસુસંધીરો વેદાધ્યયનતત્પરઃ

સ સર્વશાસ્ત્રવેત્તા ચ દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ ।
યાજકઃ સર્વયજ્ઞાનાં દાતા ત્યાગી પ્રિયંવદઃ

વિષ્ણુધ્યાનપરો નિત્યં શાંતો દાંતઃ સુહૃત્સદા ।
પિતૃમાતૃપરોનિત્યં સર્વસ્વજનવત્સલઃ

કુલસ્ય તારકો વિદ્વાન્કુલસ્ય પરિપોષકઃ ।
એવં ગુણૈશ્ચ સંયુક્તઃ સપુત્રઃ સુખદાયકઃ

અન્યે સંબંધસંયુક્તાઃ શોકસંતાપદાયકાઃ ।
એતાદૃશેન કિં કાર્યં ફલહીનેન તેન ચ

આયાંતિ યાંતિ તે સર્વે તાપં દત્વા સુદારુણમ્ ।
પુત્રરૂપેણ તે સર્વે સંસારે દ્વિજસત્તમ

પૂર્વજન્મકૃતં પુણ્યં યત્ત્વયા પરિપાલિતમ્ ।
તત્સર્વં હિ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામદ્ભુતં પુનઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ-
ભવાઞ્છૂદ્રો મહાપ્રાજ્ઞ પૂર્વજન્મનિ નાન્યથા ।
કૃષિકર્ત્તા જ્ઞાનહીનો મહાલોભેન સંયુતઃ

એકભાર્યા સદા દ્વેષી બહુપુત્રો હ્યદત્તવાન્ ।
ધર્મં નૈવ વિજાનાસિ સત્યં નૈવ પરિશ્રુતમ્

દાનં નૈવ ત્વયા દત્તં શાસ્ત્રં નૈવ પ્રતિશ્રુતમ્ ।
કૃતા નૈવ ત્વયા તીર્થે યાત્રા ચૈવ મહામતે

એવં કૃતં ત્વયા વિપ્ર કૃષિમાર્ગં પુનઃ પુનઃ ।
પશૂનાં પાલનં સર્વ ગવાં ચૈવ દ્વિજોત્તમ

મહિષીણાં તથાઽશ્વાનાં પાલનં ચ પુનઃ પુનઃ ।
એવં પૂ ર્વંકૃતં કર્મ ત્વયૈવ દ્વિજસત્તમ

વિપુલં ચ ધનં તદ્વલ્લોભેન પરિસંચિતમ્ ।
તસ્ય વ્યયં સુપુણ્યેન ન કૃતં તુ ત્વયા કદા

પાત્રે દાનં ન દત્તં તુ દૃષ્ટ્વા દુર્બલમેવ ચ ।
કૃપાં કૃત્વા ન દત્તં તુ ભવતા ધનમેવ ચ

ગોમહિષ્યાદિકં સર્વં પશૂનાં સંચિતં ત્વયા ।
વિક્રીય ચ ધનં વિપ્ર સંચિતં વિપુલં ત્વયા

તક્રં ઘૃતં તથા ક્ષીરં વિક્રયિત્વા તતો દધિ ।
દુષ્કાલં ચિંતિતં વિપ્ર મોહિતો વિષ્ણુમાયયા

કૃતં મહાર્ઘમેવાત્ર અન્નં બ્રાહ્મણસત્તમ ।
નિર્દયેન ત્વયા દાનં ન દત્તં તુ કદાચન

દેવાનાં પૂજનં વિપ્ર ભવતા ન કૃતં કદા ।
પ્રાપ્ય પર્વાણિ વિપ્રેભ્યો દ્રવ્યં ન ચ સમર્પિતમ્

શ્રાદ્ધંકાલંતુસંપ્રાપ્યશ્રદ્ધયાનકૃતંત્વયા ।
ભાર્યા વદતિ તે સાધ્વી દિનમેનં સમાગતમ્

શ્વશુરસ્ય શ્રાદ્ધકાલઃ શ્વશ્ર્વાશ્ચૈવ મહામતે ।
ત્વં શ્રુત્વા તદ્વચસ્તસ્યા ગૃહં ત્યક્ત્વા પલાયસે

ધર્મમાર્ગં ન દૃષ્ટં તે શ્રુતં નૈવ કદા ત્વયા ।
લોભો માતાપિતા ભ્રાતા લોભઃ સ્વજનબાંધવાઃ

પાલિતં લોભમેવૈકં ત્યક્ત્વા ધર્મં સદૈવ હિ ।
તસ્માદ્દુઃખી ભવાઞ્જાતો દરિદ્રેણાતિપીડિતઃ

દિનેદિને મહાતૃષ્ણા હૃદયે તે પ્રવર્દ્ધતે ।
યદાયદા ગૃહે દ્રવ્યં વૃદ્ધિમાયાતિ તે તદા

તૃષ્ણયા દહ્યમાનસ્તુ તયા ત્વં વહ્નિરૂપયા ।
રાત્રૌ વા સુપ્રસુપ્તસ્તુ નિશ્ચિતો હિ પ્રચિંતસિ

દિનં પ્રાપ્ય મહામોહૈર્વ્યાપિતોસિ સદૈવ હિ ।
સહસ્રં લક્ષં મે કોટિઃ કદા અર્બુદમેવ ચ

ભવિષ્યતિ કદા ખર્વો નિખર્વશ્ચાથ મે ગૃહે ।
એવં સહસ્રં લક્ષં ચ કોટિરર્બુદમેવ ચ

ખર્વો નિખર્વઃ સંજાતસ્તૃષ્ણા નૈવ પ્રગચ્છતિ ।
તવ કાયં પરિત્યજ્ય વૃદ્ધિમાયાતિ સર્વદા

નૈવ દત્તં હુતં વિપ્ર ભુક્તં નૈવ કદા ત્વયા ।
ખનિતં ભૂમિમધ્યે તુ ક્ષિપ્તં પુત્રાનજાનતે

અન્યમેવમુપાયં તુ દ્રવ્યાગમનકારણાત્ ।
કુરુષે સર્વદા વિપ્ર લોકાન્પૃચ્છસિ બુદ્ધિમાન્

ખનિત્રમંજનં વાદં ધાતુવાદમતઃ પરમ્ ।
પૃચ્છમાનો ભ્રમસ્યેકસ્તૃષ્ણયા પરિમોહિતઃ

સ્પર્શંચિંતયસેનિત્યંકલ્પાન્સિદ્ધિપ્રદાયકાન્ ।
પ્રવેશં વિવરાણાં તુ ચિંતમાનઃ સુ પૃચ્છસિ

તૃષ્ણાનલેન દગ્ધેન સુખં નૈવ પ્રગચ્છસિ ।
તૃષ્ણાનલેન સંદીપ્તો હાહાભૂતો વિચેતનઃ

એવં મુગ્ધોસિ વિપ્રેંદ્ર ગતસ્ત્વં કાલવશ્યતામ્ ।
દારાપુત્રેષુ તદ્દ્રવ્યં પૃચ્છમાનેષુ વૈ ત્વયા

કથિતં નૈવ વૃત્તાંતં પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ગતો યમમ્ ।
એવં સર્વં મયા ખ્યાતં વૃત્તાંતં તવ પૂર્વકમ્

અનેન કર્મણા વિપ્ર નિર્ધનોસિ દરિદ્રવાન્ ।
સંસારે યસ્ય સત્પુત્રા ભક્તિમંતઃ સદૈવ હિ

સુશીલા જ્ઞાનસંપન્નાઃ સત્યધર્મરતાઃ સદા ।
સંભવંતિ ગૃહે તસ્ય યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ

ધનં ધાન્યં કલત્રં તુ પુત્રપૌત્રમનંતકમ્ ।
સ ભુંક્તે મર્ત્યલોકે વૈ યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નવાન્

વિના વિષ્ણોઃ પ્રસાદેન દારાપુત્રાન્ન ચાપ્નુયાત્ ।
સુજન્મ ચ કુલં વિપ્ર તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણેભૂમિખંડેએંદ્રે સુમનોપાખ્યાનેસપ્તદશોઽધ્યાયઃ