પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.120

કુંજલ ઉવાચ-
કામોદાખ્યં પુરં દિવ્યં સર્વદેવસમાકુલમ્ ।
સર્વકામસમૃદ્ધ્યર્થમપશ્યન્નારદસ્તતઃ

કામોદાયા ગૃહં પ્રાપ્ય પ્રવિવેશ દ્વિજોત્તમઃ ।
કામોદાં તુ તતો દૃષ્ટ્વા સર્વકામસમાકુલામ્

તયા સંપૂજિતો વિપ્રઃ સુવાક્યૈઃ સ્વાગતાદિભિઃ ।
દિવ્યાસને સમારૂઢસ્તાં પપ્રચ્છ દ્વિજોત્તમઃ

સુખેન સ્થીયતે ભદ્રે વિષ્ણુતેજઃ સમુદ્ભવે ।
અનામયં ચ પપ્રચ્છ આશીર્ભિરભિનંદ્ય તામ્

કામોદોવાચ-।
પ્રસાદાદ્ભવતાં વિષ્ણોઃ સુખેન વર્તયામ્યહમ્ ।
કથયસ્વ મહાપ્રાજ્ઞ ત્વં પ્રશ્નોત્તરકારણમ્

મહામોહઃ સમુત્પન્નો મમાંગે મુનિપુંગવ ।
વ્યાપકઃ સર્વલોકાનાં મમાંગે મતિનાશકઃ

તસ્માન્નિદ્રા સમુત્પન્ના યથા મર્ત્યેષુ વર્તતે ।
સુપ્તયા તુ મયા દૃષ્ટઃ સ્વપ્નો વૈ દારુણો મુને

કેનાપ્યુક્તં સમેત્યૈવ પુરતો દ્વિજસત્તમ ।
અવ્યક્તોઽસૌ હૃષીકેશઃ સંસારં સ ગમિષ્યતિ

તદા પ્રભૃતિ દુઃખેન વ્યાપિતાહં મહામતે ।
તન્મે ત્વં કારણં બ્રૂહિ ભવાઞ્જ્ઞાનવતાં વરઃ

નારદ ઉવાચ-
વાતિકઃ પૈત્તિકશ્ચૈવ કફજઃ સાન્નિપાતિકઃ ।
સ્વપ્નઃ પ્રવર્તતે ભદ્રે માનવેષુ ન સંશયઃ

ન જાયતે ચ દેવેષુ સ્વપ્નો નિદ્રા ચ સુંદરિ ।
આદિત્યોદયવેલાયાં દૃશ્યતે સ્વપ્ન ઉત્તમઃ

સત્સ્વપ્નો માનવાનાં હિ પુણ્યસ્ય ફલદાયકઃ ।
અન્યદેવં પ્રવક્ષ્યામિ સ્વપ્નસ્ય કારણં શુભે

મહાવાતાંદોલનૈશ્ચ ચલંત્યાપો વરાનને ।
ત્રુટંત્યંબુકણાઃ સૂક્ષ્માસ્તસ્માદુદકસંચયાત્

બહિરેવ પતંત્યેતે નિર્મલાંબુકણાઃ શુભે ।
પુનર્લયં પ્રયાંત્યેતે દૃશ્યાદૃશ્યા ભવંતિ વૈ

તદ્વત્સ્વપ્નસ્ય વૈ ભાવઃ કથ્યતે શૃણુ ભામિનિ ।
આત્મા શુદ્ધો વિરક્તસ્તુ રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ

પંચભૂતાત્મકાનાં ચ મુષિત્વૈવ સુનિશ્ચલઃ ।
ષડ્વિંશતિસુ તત્વાનાં મધ્યે ચૈષ વિરાજતે

શુદ્ધાત્મા કેવલો નિત્યઃ પ્રકૃતેઃ સંગતિં ગતઃ ।
તદ્ભાવૈર્વાયુરૂપૈશ્ચ ચલતે સ્થાનતો યદા

આત્મનસ્તેજસશ્ચૈવ પ્રતિતેજઃ પ્રજાયતે ।
અંતરાત્મા શુભં નામ તસ્ય એવ પ્રકથ્યતે

પયસશ્ચ યથા ભિન્ના ભવંત્યંબુકણાઃ શુભે ।
આત્મનસ્તુ તથા તેજ અંતરાત્મા પ્રકથ્યતે

સ હિ પૃથ્વી સ વૈ વાયુઃ સ ચાપ્યાકાશ એવ હિ ।
સ વૈ તોયં સ દીપ્યેત એતે પંચ પુરા કૃતાઃ

આત્મનસ્તેજસો ભૂતા મલરૂપા મહાત્મનઃ ।
તસ્યાપિ સંગતિં પ્રાપ્તા એકત્વં હિ પ્રયાંતિ તે

સ્વાત્મભાવપ્રદોષેણ નાશયંતિ વરાનને ।
તત્પિંડમન્યમિચ્છંતિ વારં વારં વરાનને

તેષાં ક્રીડાવિહારોયં સૃષ્ટિસંબંધકારણમ્ ।
ઉદકસ્ય તરંગસ્તુ જાયતે ચ વિલીયતે

પુનર્ભૂતિઃ પુનર્હાનિસ્તાદૃશસ્ય પુનઃ પુનઃ ।
અપાં રૂપસ્ય દૃષ્ટાંતં તદ્વદેષાં ન સંશયઃ

આત્મા ન નશ્યતે દેવિ તેજો વાયુર્ન નશ્યતિ ।
ન નશ્યતો ધરાકાશૌ ન નશ્યંત્યાપ એવ ચ

પંચૈવ આત્મના સાર્દ્ધં પ્રભવંતિ પ્રયાંતિ ચ ।
આત્માદયો હ્યમી ભદ્રે નિત્યરૂપા ન સંશયઃ

પિંડ એવ પ્રણશ્યેત તેષાં સંજાત એવ ચ ।
વિષયાણાં સુદોષૈઃ સ રાગદ્વેષાદિભિર્હતઃ

પ્રાણાઃ પ્રયાંતિ વૈ પિંડાત્પંચપંચાત્મકા દ્વિજ ।
પિંડાંતે વસતે આત્મા પ્રતિરૂપસ્તુ તસ્ય ચ

અંતરાત્મા યથા ચાગ્નેઃ સ્ફુલિંગસ્તુ પ્રકાશતે ।
તથા પ્રકાશમાયાતિ દૃશ્યાદૃશ્યઃ પ્રજાયતે

શુદ્ધાત્મા ચ પરં બ્રહ્મ સદા જાગર્તિ નિત્યશઃ ।
અંતરાત્મા પ્રબદ્ધસ્તુ પ્રકૃતેશ્ચ મહાગુણૈઃ

અન્નાહારેણ સંપુષ્ટૈરંતરાત્મા સુખં વ્રજેત્ ।
સુસુખાજ્જાયતે મોહસ્તસ્માન્મનઃ પ્રમુહ્યતિ

પશ્ચાત્સંજાયતે નિદ્રા તામસી લયવર્દ્ધિની ।
નાડીમાર્ગેણ યઃ સૂર્યો મેરુમુલ્લંઘ્ય ગચ્છતિ

તદા રાત્રિઃ પ્રજાયેત યાવન્નોદયતે રવિઃ ।
વિષયાંધકારૈર્મુક્તસ્તુ અંતરાત્મા પ્રકાશતે

ભાવૈસ્તત્ત્વાત્મકાનાં તુ પંચતત્ત્વૈઃ પ્રપોષિતૈઃ ।
પૂર્વજન્મસ્થિતૈઃ પિંડૈરંતરાત્મા પ્રગૃહ્યતે

સ યાસ્યતિ ચ વૈ સ્થાનમુચ્ચાવચં મહામતે ।
સંસાર અંતરાત્મા વૈ દોષૈર્બદ્ધઃ પ્રણીયતે

કાયં રક્ષતિ જીવાત્મા પશ્ચાત્તિષ્ઠતિ મધ્યગઃ ।
ઉદાનઃ સ્ફુરતે તીવ્રસ્તસ્માચ્છબ્દઃ પ્રજાયતે

શુષ્કા ભસ્ત્રા યથા શ્વાસં કુરુતે વાયુપૂરિતા ।
તદ્વચ્છબ્દવશાચ્છ્વાસમુદાનઃ કુરુતે બલાત્

આત્મનસ્તુ પ્રભાવેણ ઉદાનો બલવાન્ભવેત્ ।
એવં કાયઃ પ્રમુગ્ધસ્તુ મૃતકલ્પઃ પ્રજાયતે

તતો નિદ્રા મહામાયા તસ્યાંગેષુ પ્રયાતિ સા ।
હૃદિ કંઠે તથા ચાસ્યે નાસિકાગ્રે પ્રતિષ્ઠતિ

બાહૂ સંકુચ્ય સંતિષ્ઠેદ્ધૃદ્ગતો નાભિમંડલે ।
આત્મનસ્તુ પ્રભાવાચ્ચ ઉદાનો નામ મારુતઃ

પ્રજાયતે મહાતીવ્રા બલરોધં કરોતિ સઃ ।
યથા રજ્જ્વા પ્રબદ્ધસ્તુ દારુ કીલધરઃ સ્થિતઃ

તથા ચાત્માસુ સંલગ્નઃ પ્રાણવાયુર્ન સંશયઃ ।
અંતરાત્મપ્રસક્તસ્તુ પ્રાણવાયુઃ શુભાનને

બુદ્ધિવદ્રોહિતો ભદ્રે અંતરાત્મા પ્રધાવતિ ।
પૂર્વજન્માર્જિતાન્વાસાન્સ્મૃત્વા તત્ર પ્રધાવતિ

તત્ર સંસ્થો મહાપ્રાજ્ઞઃ સ્વેચ્છયા રમતે પુનઃ ।
એવં નાનાવિધાન્સ્વપ્નાનંતરાત્મા પ્રપશ્યતિ

ઉત્તમાંશ્ચ વિરુદ્ધાંશ્ચ કર્મયુક્તાન્પ્રપશ્યતિ ।
ગિરીંસ્તથા સુદુર્ગાંશ્ચ ઉચ્ચાવચાન્પ્રપશ્યતિ

તદેવ વાતિકં વિદ્ધિ કફવત્તદ્વદામ્યહમ્ ।
જલં નદીં તડાગં ચ પયઃ સ્થાનાનિ પશ્યતિ

અગ્નિં ચ પશ્યતે દેવિ બહુકાંચનમુત્તમમ્ ।
તદેવ પૈત્તિકં વિદ્ધિ ભાવ્યં ચૈવ વદામ્યહમ્

પ્રભાતે દૃશ્યતે સ્વપ્નો ભવ્યો વાભવ્ય એવ ચ ।
કર્મયુક્તો વરારોહે લાભાલાભપ્રકાશકઃ

સ્વપ્નસ્યાપિ અવસ્થા મે કથિતા વરવર્ણિનિ ।
તદ્ભાવ્યંચવરારોહેવિષ્ણોશ્ચૈવભવિષ્યતિ

તન્નિમિત્તં ત્વયા દૃષ્ટો દુઃસ્વપ્નઃ સ તુ પ્રેક્ષિતઃ

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે કામોદાખ્યાને વિંશાધિકશતતમોઽધ્યાયઃ