પદ્મ પુરાણ · અધ્યાય 2.105

કુઞ્જલ ઉવાચ-
ગતા સા નન્દનવનં સખીભિઃ સહ ક્રીડિતુમ્।
તત્રાકર્ણ્ય મહદ્વાક્યમપ્રિયં તુ તદા પિતુઃ

ચારણાનાં સુસિદ્ધાનાં ભાષતાં હર્ષણેન તુ।
આયોર્ગેહે મહાવીર્યો વિષ્ણુતુલ્યપરાક્રમઃ

ભવિષ્યતિ સુતશ્રેષ્ઠો હુણ્ડસ્યાંતં કરિષ્યતિ ।
એવંવિધં મહદ્વાક્યમપ્રિયં દુઃખદાયકમ્

સમાકર્ણ્ય સમાયાતા પિતુરગ્રે નિવેદિતમ્ ।
સમાસેન તયા તસ્ય પુરતો દુઃખદાયકમ્

પિતુરગ્રે જગાદાથ પિતા શ્રુત્વા સ વિસ્મિતઃ ।
શાપમશોકસુંદર્યાઃ સસ્માર ચ પુરાકૃતમ્

એતસ્યાર્થે તપસ્તેપે સેયં ચાશોકસુંદરી ।
ગર્ભસ્ય નાશનાયૈવ ઇંદુમત્યાઃ સ દાનવઃ

વિચક્રે ઉદ્યમં દુષ્ટઃ કાલાકૃષ્ટો દુરાત્મવાન્ ।
છિદ્રાન્વેષી તતો ભૂત્વા ઇંદુમત્યાસ્તુ નિત્યશઃ

યદા પશ્યતિ તાં રાજ્ઞીં રૂપૌદાર્યગુણાન્વિતામ્ ।
દિવ્યતેજઃ સમાયુક્તાં રક્ષિતાં વિષ્ણુતેજસા

દિવ્યેન તેજસા યુક્તાં સૂર્યબિંબોપમાં તુ તામ્ ।
તસ્યાઃ પાર્શ્વે મહાભાગ રક્ષણાર્થં સ્થિતઃ સદા

દૂરાત્સ દાનવો દુષ્ટસ્તસ્યાશ્ચ બહુદર્શયન્ ।
નાનાવિદ્યાં મહોગ્રાં ચ ભીષિકાં સુવિભીષિકામ્

ગર્ભસ્ય તેજસા યુક્તા રક્ષિતા વિષ્ણુતેજસા ।
ભયં ન જાયતે તસ્યા મનસ્યેવ કદાપુનઃ

વિફલો દાનવો જાત ઉદ્યમશ્ચ નિરર્થકઃ ।
મનીપ્સિતં નૈવ જાતં હુંડસ્યાપિ દુરાત્મનઃ

એવં વર્ષશતં પૂર્ણં પશ્યમાનસ્ય તસ્ય ચ ।
પ્રસૂતા સા હિ પુત્રં ચ સ્વર્ભાનોસ્તનયા તદા

રાત્રાવેવ સુતશ્રેષ્ઠ તસ્યાઃ પુત્રો વ્યજાયત ।
તેજસાતીવ ભાત્યેષ યથા સૂર્યો નભસ્તલે

સૂત ઉવાચ-
અથ દાસી મહાદુષ્ટા કાચિત્સૂતિગૃહાગતા ।
અશૌચાચારસંયુક્તા મહામંગલવાદિની

તસ્યાઃ સર્વં સમાજ્ઞાય સ હુંડો દાનવાધમઃ ।
દાસ્યા અંગં પ્રવિશ્યૈવ પ્રવિષ્ટશ્ચાયુમન્દિરે

મહાજને પ્રસુપ્તે ચ નિદ્રયાતીવમોહિતે ।
તં પુત્રં દેવગર્ભાભમપહૃત્ય બહિર્ગતઃ

કાંચનાખ્યપુરે પ્રાપ્તઃ સ્વકીયે દાનવાધમઃ ।
સમાહૂય પ્રિયાં ભાર્યાં વિપુલાં વાક્યમબ્રવીત્

વધસ્વૈનં મહાપાપં બાલરૂપં રિપું મમ ।
પશ્ચાત્સૂદસ્ય વૈ હસ્તે ભોજનાર્થં પ્રદીયતામ્

નાનાભેદૈર્વિભેદૈશ્ચ પાચયસ્વ હિ નિર્ઘૃણમ્ ।
સૂદહસ્તાન્મહાભાગે પશ્ચાદ્ભોક્ષ્યે ન સંશયઃ

વાક્યમાકર્ણ્ય તદ્ભર્તુર્વિપુલા વિસ્મિતાભવત્ ।
કસ્માન્નિર્ઘૃણતાં યાતિ ભર્ત્તા મમ સુનિષ્ઠુરઃ

સર્વલક્ષણસંપન્નં દેવગર્ભોપમં સુતમ્ ।
કસ્ય કસ્માત્પ્રભક્ષ્યેત ક્ષમાહીનઃ સુનિર્ઘૃણઃ

ઇત્યેવં ચિંતયામાસ કારુણ્યેન સમન્વિતા ।
પુનઃ પપ્રચ્છ ભર્તારં કસ્માદ્ભક્ષ્યસિ બાલકમ્

કસ્માદ્ભવસિ સંક્રુદ્ધો અતીવ નિરપત્રપઃ ।
સર્વં મે કારણં બ્રૂહિ તત્ત્વેન દનુજેશ્વર

આત્મદોષં ચ વૃત્તાંતં સમાસેન નિવેદિતમ્ ।
શાપમશોકસુંદર્યા હુંડેનાપિ દુરાત્મના

તયા જ્ઞાતં તુ તત્સર્વં કારણં દાનવસ્ય વૈ ।
વધ્યોઽયં બાલકઃ સત્યં નો વા ભર્ત્તા મરિષ્યતિ

ઇત્યેવં પ્રવિચાર્યૈવ વિપુલા ક્રોધમૂર્ચ્છિતા ।
મેકલાં તુ સમાહૂય સૈરંધ્રીં વાક્યમબ્રવીત્

જહ્યેનં બાલકં દુષ્ટં મેકલેઽદ્ય મહાનસે ।
સૂદહસ્તે પ્રદેહિ ત્વં હુણ્ડભોજનહેતવે

મેકલા બાલકં ગૃહ્ય સૂદમાહૂય ચાબ્રવીત્ ।
રાજાદેશં કુરુષ્વાદ્ય પચસ્વૈનં હિ બાલકમ્

એવમાકર્ણિતં તેન સૂદેનાપિ મહાત્મના ।
આદાય બાલકં હસ્તાચ્છસ્ત્રમુદ્યમ્ય ચોદ્યતઃ

એષ વૈ દેવદેવસ્ય દત્તાત્રેયસ્ય તેજસા ।
રક્ષિતસ્ત્વાયુપુત્રશ્ચ સ જહાસ પુનઃ પુનઃ

હસંતં તં સમાલોક્ય સ સૂદઃ કૃપયાન્વિતઃ ।
સૈરંધ્રી ચ કૃપાયુક્તા સૂદં તં પ્રત્યભાષત

નૈષ વધ્યસ્ત્વયા સૂદ શિશુરેવ મહામતે ।
દિવ્યલક્ષણસંપન્નઃ કસ્ય જાતઃ સુસત્કુલે

સૂદ ઉવાચ-
સત્યમુક્તં ત્વયા ભદ્રે વાક્યં વૈ કૃપયાન્વિતમ્ ।
રાજલક્ષણસંપન્નો રૂપવાન્કસ્ય બાલકઃ

કસ્માદ્ભોક્ષ્યતિ દુષ્ટાત્મા હુંડોઽયં દાનવાધમઃ ।
યેન વૈ રક્ષિતો વંશઃ પૂર્વમેવ સુકર્મણા

આપત્સ્વપિ સ જીવેત દુર્ગેષુ નાન્યથા ભવેત્ ।
સિંધુવેગેન નીતસ્તુ વહ્નિમધ્યે ગતોઽથવા

જીવતેનાત્ર સંદેહો યશ્ચ કર્મસહાયવાન્ ।
તસ્માદ્ધિ ક્રિયતે કર્મ ધર્મપુણ્યસમન્વિતમ્

આયુષ્મંતો નરાસ્તેન પ્રવદંતિ સુખં તતઃ ।
તારકં પાલકં કર્મ રક્ષતે જાગ્રતે હિ તત્

મુક્તિદં જાયતે નિત્યં મૈત્રસ્થાનપ્રદાયકમ્ ।
દાનપુણ્યાન્વિતં કર્મ પ્રિયવાક્યસમન્વિતમ્

ઉપકારયુતં યશ્ચ કરોતિ શુભકૃત્તદા ।
તમેવ રક્ષતે કર્મ સર્વદૈવ ન સંશયઃ

અન્યયોનિં પ્રયાતિ સ્મ પ્રેરિતઃ સ્વેન કર્મણા ।
કિં કરોતિ પિતા માતા અન્યે સ્વજનબાન્ધવાઃ

કર્મણા નિહતો યસ્તુ ન સ્યુસ્તસ્ય ચ રક્ષણે ।
સૂત ઉવાચ-
યેનૈવ કર્મણા ચૈવ રક્ષિતશ્ચાયુનંદનઃ

તસ્માત્કૃપાન્વિતો જાતઃ સૂદઃ કર્મવશાનુગઃ ।
સૈરંધ્રી ચ તથા જાતા પ્રેરિતા તસ્ય કર્મણા

દ્વાભ્યામેવ સુતશ્ચાયો રક્ષિતશ્ચારુલક્ષણઃ ।
રાત્રાવેવ પ્રણીતોઽસૌ તસ્માદ્ગેહાન્મહાશ્રમે

વશિષ્ઠસ્યાશ્રમે પુણ્યે સૈરંધ્ર્યા પુણ્યકર્મણા ।
શુભે પર્ણકુટીદ્વારે તસ્મિન્નેવ મહાશ્રમે

ગતા સા સ્વગૃહં પશ્ચાન્નિક્ષિપ્ય બાલકોત્તમમ્ ।
એણં નિપાત્ય સૂદેન પાચિતં માંસમેવ હિ

ભોજયિત્વા સુદૈત્યેંદ્રો હુંડો હૃષ્ટોભવત્તદા ।
શાપમશોકસુંદર્યા મોઘં મેને તદાસુરઃ

હર્ષેણ મહતાવિષ્ટઃ સ હુંડો દાનવેશ્વરઃ ।
કુંજલ ઉવાચ-
પ્રભાતે વિમલે જાતે વશિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ

બહિર્ગતો હિ ધર્માત્મા કુટીદ્વારાત્પ્રપશ્યતિ ।
સંપૂર્ણં બાલકં દૃષ્ટ્વા દિવ્યલક્ષણસંયુતમ્

સંપૂર્ણેંદુપ્રતીકાશં સુંદરં ચારુલોચનમ્ ।
વશિષ્ઠ ઉવાચ-
પશ્યંતુ મુનયઃ સર્વે યૂયમાગત્ય બાલકમ્

કસ્ય કેન સમાનીતં રાત્રૌ દ્વારાંગણે મમ ।
દેવગંધર્વગર્ભાભં રાજલક્ષણસંયુતમ્

કંદર્પકોટિસંકાશં પશ્યંતુ મુનયોઽમલમ્ ।
મહાકૌતુકસંયુક્તા હૃષ્ટા દ્વિજવરાસ્તતઃ

સમપશ્યન્સુતં તે તુ આયોશ્ચૈવ મહાત્મનઃ ।
વશિષ્ઠઃ સ તુ ધર્માત્મા જ્ઞાનેનાલોક્ય બાલકમ્

આયુપુત્રં સમાજ્ઞાતં ચરિત્રેણ સમન્વિતમ્ ।
વૃત્તાંતં તસ્ય દુષ્ટસ્ય હુણ્ડસ્યાપિ દુરાત્મનઃ

કૃપયા બ્રહ્મપુત્રસ્તુ સમુત્થાય સુબાલકમ્ ।
કરાભ્યામથ ગૃહ્ણાતિ યાવદ્દ્વિજો વરોત્તમઃ

તાવત્પુષ્પસુવૃષ્ટિં ચ ચક્રુર્દેવાઃ સુતોપરિ ।
લલિતં સુસ્વરં ગીતં જગુર્ગંધર્વકિન્નરાઃ

ઋષયો વેદમંત્રૈસ્તુ સ્તુવંતિ નૃપનંદનમ્ ।
વશિષ્ઠસ્તં સમાલોક્ય વરં વૈ દત્તવાંસ્તદા

નહુષેત્યેવ તે નામ ખ્યાતં લોકે ભવિષ્યતિ ।
હુષિતો નૈવ તેનાપિ બાલભાવૈર્નરાધિપ

તસ્માન્નહુષ તે નામ દેવપૂજ્યો ભવિષ્યસિ।
જાતકર્માદિકં કર્મ તસ્ય ચક્રે દ્વિજોત્તમઃ

વ્રતદાનં વિસર્ગં ચ ગુરુશિષ્યાદિલક્ષણમ્।
વેદં ચાધીત્ય સંપૂર્ણં ષડંગં સપદક્રમમ્

સર્વાણ્યેવ ચ શાસ્ત્રાણિ અધીત્ય દ્વિજસત્તમાત્।
વશિષ્ઠાચ્ચ ધનુર્વેદં સરહસ્યં મહામતિઃ

શસ્ત્રાણ્યસ્ત્રાણિ દિવ્યાનિ ગ્રાહમોક્ષયુતાનિ ચ।
જ્ઞાનશાસ્ત્રાદિકં ન્યાય રાજનીતિગુણાદિકાન્

વશિષ્ઠાદાયુપુત્રશ્ચ શિષ્યરૂપેણ ભક્તિમાન્।
એવં સ સર્વનિષ્પન્નો નાહુષશ્ચાતિસુંદરઃ

વશિષ્ઠસ્ય પ્રસાદાચ્ચ ચાપબાણધરોભવત્

ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે ભૂમિખંડે વેનોપાખ્યાને ગુરુતીર્થમાહાત્મ્યે ચ્યવનચરિત્રે પંચોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ