ન્યાયવાર્ત્તિકતાત્પર્યપરિશુદ્ધિ · ભાગ 101120

દર્શયિષ્યતિ હિ વાતિકકાર ઇત્યાગામિકા ફક્કિકા ભ્રમનિરાસાર્થં ભૂતાભૂતેતિ ।
શબ્દો ઽત્ર દુષ્ટો, ન ત્વભિપ્રાય ઇતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
સગુણાનાં ચક્ષુરાદીનામિન્દ્રિયભાવો, મનસ્તુ ન સગુણમિન્દ્રયમિત્યત્રાપિ યો વિશેષગુણો યેનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે તજ્જાતીયેન ગુણેન સહ વૃત્તિઃ સગુણત્વમ્ ।
ગ્રાહ્યવિશેષગુણજાતીયવિરહશ્ચ મનસ ઇતિ યદ્યભિપ્રેતં ભાષ્યકૃતા તદૈતદપિ વૈધર્મ્યમેવ, કિં ત્વેભિરક્ષરૈરેતદપ્યભિધાતું ન શક્યતે ।
વિભક્તિવિપરિણામેન તુ ભાષ્યં સુગમમ્ ।
તથા હિ, ઇન્દ્રિયભૂતાનામેષાં સગુણત્વં ગ્રાહ્યૈર્ગુણૈઃ સહ સંબન્ધશ્ચક્ષુરાદીનામ્ ।
મનસસ્ત્વિન્દ્રિયમૂતસ્યૈવ ન સગુણત્વમ્, ન ગ્રાહ્યેન ગુણેન સહ સંબન્ધ ઇતિ ।
તસ્માદત્રાપિ શબ્દદોષઃ, ન ત્વભ્રિપાયદોષ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ॥
નન્વનભિમતનિષેધેન મતસુન્નેષ્યત ઇતિ શઙ્કતે---ન ચેતિ ।
નિરાચષ્ટે--અભાવસ્યેતિ ।
યાવદનભિમતનિષેધેનાભિમતલાભે ગરીયો ગૌરવમાપદ્યેત, તત્તન્નિષેધ્યમ્ અનુપનીય નિષેધસ્ય પ્રતિપાદયિતુમશક્યત્વાત્ ।
વિશેષવિધૌ તુ શેષનિષેધો લઘીયાનિતિ ભાવઃ ॥
સત્રાકારવચનસ્ય વિવાદાસ્પદત્વાત્ કથં તેનૈવ નિર્ણય ઇત્યત આહેતિ પૂરયતિ ભાષ્યકાર ઇતિ ।
શાબ્દેત્યનેન શબ્દેન્દ્રિયસમાહારજમયમસાવશ્વ ઇતિ જ્ઞાનં વ્યવચ્છેદ્યમભિમતં વાર્ત્તિકકૃત ઇતિ કેષાઞ્ચિન્મતમપનયતિ---ન ખલ્વિતિ ॥
વાચ્યત્વેન હિ વિશેષણતયા ગૃહીતેન નિશેષ્યનિષ્ઠેન ભવિત્વયમતઃ કેવલવાચ્યત્વપ્રસ્તાવે ઽપિ તથૈવોદાહૃતમ્ ।
ઇન્દ્રિયવ્યતિરેકવ્યભિચારાચ્ચ તદ્વ્યતિરેકો ન શડ્કિતઃ ।
ગૃહીતે હ્યશ્વત્વે તદસન્નિકર્ષે ઽપિ યો ઽયં પિણ્ડસ્ત્વયા દૃષ્ટો ઽયમસાવશ્વ ઇત્યુપદેશાત્ કેવલાદેવ વાચ્યત્વપ્રતીતિદર્શનાત્ ।
નસ્માદિન્દ્રિયસ્ય સંબન્ધિસમર્પણ એવ વ્યાપારઃ ।
એવમુત્તરત્રાપિ તવ્યાર્થઃ સડ્કેતયિતુરભિપ્રાયવિશેષઃ ।
યદ્યપિ પરાભિપ્રાયસ્તદુપહિતો વાર્થો નેન્દ્રિયગોચરઃ, તથાપ્યભ્યુપગમ્યાશઙ્કતે---અથાયમપીતિ ।
ઇદમૈન્દ્રિયકમિદમ્ અતીન્દ્રિયમિતિ હિ સાક્ષાત્કારાસાક્ષાત્કારોન્નેયો ઽયમર્થઃ ॥
તત્ર સ્પષ્ટગ્રહણરૂપત્વાત્ સાક્ષાત્કારાપરવ્યપદેશાદૈન્દ્રિયકમેતદિતિ યુક્તં સ્યાત્, ન ત્વસાક્ષાત્કારાદપિ ।
તયોશ્ચ કો ઽત્ર મનસા વેદ્યત ઇતિ ભવાનેવ પરિભાવયતુ ।
તત્ર સાક્ષાત્કારિત્વપક્ષે પ્રત્યક્ષમેવેદમતો ન વ્યવચ્છેદનીયમ્, અસાક્ષાત્કારિત્વપક્ષે ચ નેદમ્ ઐન્દ્રિયકમિતિ પ્રથમપદેનેવ વ્યુદસ્તમ્ ।
નાવ્યપદેશ્યપદસ્યાવકાશ ઇતિ ગાથાપાઠસ્યાર્થઃ ॥
કિમર્થં તર્હ્યવ્યવદેશ્યપદમ્, કશ્ચાસ્ય વાર્ત્તિકસ્યાર્થ ઇત્યત આહ---વ્યવસાયાત્મકપદેન ત્વિતિ ।
એકપદપરિગ્રહં સ્ફુટં મન્વાનો ઽપિ દ્વિપદપરિગ્રહં વ્યાચષ્ટ---દ્વિપદેતિ ॥
ઉત્તરપ્રબન્ધોપયોગં દર્શયન્નાહ--તદેવમિતિ ।
લક્ષણમિદમનુમાનમ્ ।
તચ્ચ તદાભાસાદ્ વિવેકેન સુગમં ભવતિ ।
સ ચ તદાભાસેષુ આવિષ્કૃતેષુ ભવતીત્યાશયવતઃ અયમારમ્ભ ઇત્યર્થઃ ।
તતોર્ઽથાદિત્યત્ર હિ પઞ્ચમ્યા હેતુત્વમર્થસ્ય વિજ્ઞાનં પ્રતિદર્શિતમ્ ।
તત્પરશ્ચ એવકારઃ એવં સંબધ્યતે--સ વ્યપદેશકોર્ઽથો હેતુરેવ યસ્ય ન પુનરહેતુરપિ તદ્વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
એવં ચાયોગવ્યવચ્છેદ એવ ।
તથાપ્યન્યયોગવ્યવચ્છેદો ઽપિ વાર્ત્તિકકૃતા નિરાકર્તવ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાયામુભયં દર્શિતવાન્ ।
યદિ તત એવ તભ્દવતિ, નાર્થાન્તરાદિત્યવ્યપદેશકાદિત્યતો ન વિરોધઃ ॥
નન્વનુમાનવિશેષસ્તાવત્ કશ્ચિદવ્યપદેશકાદેવોત્પદ્યતે ।
તતો ન તસ્ય વ્યુદાસઃ કૃત ઇત્યત આહ--તતોર્ઽથાદિત્યત્ર હીતિ ।
પ્રત્યક્ષજાતેરિદં લક્ષણમ્ ।

તસ્યાશ્ચ પ્રતિયોગિન્યનુમાનાદિજાતિરેવ, તથા ચ તસ્યા એવ
જાતેર્વ્યવચ્છેદો વિવક્ષિતઃ ।
સ ચૈતાવતૈવ સિદ્ધ ઇત્યર્થઃ ॥
યત્રૈવ યજ્જાતીય એવ ।
તદયોગસ્તસ્ય વ્યપદેશકસ્ય હેતુત્વેનાયોગસ્તદપ્રત્યક્ષમિતિ ।
તેન વ્યપદેશો હિ તદુપાધિકં નિરૂપણમિ વિવક્ષિતમ્ ।
ન ચ જ્ઞાનં કર્ત્રા કરણેન વા નિરૂપ્યતે, અપિ તુ કર્મણૈવેત્યર્થઃ ।
અભિધાનાપર્યવસાનાત્ શબ્દવ્યાપારાપર્યવસાનાત્ ।
તચ્છબ્દસ્ય પૂર્વપ્રક્રાન્ત એવાર્થે સડ્કેતિતત્વાત્, તદનભિધાને ઽવાચકત્વપ્રસડ્ગાદિતિ ભાવઃ ।
પૂર્વપ્રક્રાન્તશ્ચ વ્યપદેશક એવ ।
સ ચાર્થ એવેતિ વિશેષ્યઃ પ્રાપ્યતે, નાન્તરીયકત્વાદિત્યર્થઃ ।
નૈવં વાર્ત્તિકમિત્યત આહ---અભ્યુપેત્ય ત્વિતિ ।
અનુમાનાદિવ્યુદાસાર્થં હ્યયોગવ્યવચ્છેદઃ ।
સ
ચાન્યયોગવ્યવચ્છેદે ઽપિ સિધ્યતીત્યર્થઃ ॥
નન્વન્યોગવ્યવચ્છેદો ઽશક્ય એવ, ઇન્દ્રિયાદેરવ્યપદેશકસ્યાપિ તત્કારણત્વાદત આહ--અન્યવ્યવચ્છેદે ઽપીતિ ।
ઇન્દ્રિયાદયો હ્યવ્યપદેશકા અપિ વ્યપદેશકાધિપત્યેનૈવ જ્ઞાનજનકા ઇત્યવિરોધિતયા ન તે વ્યવચ્છેદ્યાઃ ।
લિડ્ગાદયસ્તુ વ્યપદેશકાધિપત્યનિરપેક્ષતયા તદ્વિરોધિન ઇતિ ત એવાન્યે વ્યવચ્છેત્તવ્યા ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ સર્વં ચ સ્વવિષયાદિતિ વાર્ત્તિકમસઙ્ગતમેવ, સ્મૃત્યનુમિતિભ્રાન્તીનાં સ્વવિષયાપનુત્પત્તેરત આહ--યત્સંવૃતિત્વેનેતિ ।
નનુ ભ્રાન્તિજ્ઞાનમપિ ન વ્યપદેશકમ્ અન્તરેણ ભવતિ, તત્ કુતશ્ચોદ્યમતસ્માદપીત્યત આહ--પુરોવર્તીતિ ।
અતસ્માદપીત્યત્ર યદ્યપિ ન શ્રૂયતે, તથાપિ વ્યપદેશકાદપિ ન ભવતીતિ બોદ્ધવ્યમિત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્--યેન વિશેષરૂપેણ તસ્ય વ્યપદિશ્યતે ન તતસ્તભ્દવતીતિ ।
તસ્માદ્ યત્તત એવ ભવતિ તતો ભવત્યેવેત્યર્થઃ ।
અતતશ્ચ ન તતશ્ચેત્યર્થઃ ॥
નનુ વ્યપદેશકાદનુત્પત્તેરિત્યવ્યપદેશકાદુત્પત્તેરિતિ વા ચોદ્યમુપક્રાભ્યાશક્તે રજતાત્ નોત્પદ્યત ઇતિ વાક્છલમાત્રામિત્યત આહ--ન હ્યતસ્માદારોપિતાદ્ રૂપાદિતિ ।
અયમર્થઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનનિરાસો હ્યન્યયોગવ્યવચ્છેદેન વા, અયોગવ્યવચ્છેદેન વા? ન તાવદાદ્યઃ, અન્યયોગવ્યવચ્છેદસ્ય તત્રાપિ ભાવાત્ ।
તદા હિ સ ન સ્યાત્ ।
યદ્યવ્યપદેશકસ્યૈવ, વણિગ્વીથ્યાં સ્વતન્ત્રસ્ય રજતસ્ય હેતુત્વં સ્યાત્ ।
ન ચૈતદસ્તિ ।
તદિદમુક્તમ્--ન હ્યતસ્માદારોપિતાત્ તત્રાસતસ્તન્મિથ્યાજ્ઞાનં ભવતિ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, વ્યપદેશકસ્ય હેતુત્વાદેવ ।
રજતં વ્યપદેશકં ન હેતુરિતિ ચેત્? કથં પુના રજતં વ્યપદેશકં સ્વાતન્ત્ર્યેણ પુરોવર્ત્યાત્મના વા? ન તાવદાદ્યઃ,
સામાનાધિકરણ્યાનુપપત્તેઃ, સ્વમિથ્યાત્વપ્રસડ્ગાચ્ચ ।
પુરોવર્ત્યાત્મના ચ પ્રત્યન્તરે તદ્ ભવતિ વ્યપદેશકમ્ ।
સ ચ પુરોવર્ત્યાત્મા હેતુરેવેત્યયોગવ્યવચ્છેદ એવ ।
તદિદમુકમ્--આરોપિતં તુ રજતમસ્ય વિષયો દૃશ્યમાનાકારતયેતિ ।
અયં ત્વભિપ્રાયઃ સ્યાત્, યાદૃશાકારેણ વ્યપદેશકોર્ઽથઃ તાદૃશાદુત્પન્નં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
ન ત્વયં લક્ષણપદાનામર્થઃ ।
ન ચાભિપ્રાયવિશુદ્ધિમાત્રેણ પરઃ પ્રતિપાદયિતું શક્યતે, પ્રત્યભિજ્ઞાસ્વસંવેદનાવ્યાપકત્વાચ્ચ ।

એતચ્ચ જૈમિનીયે સ્ફુટીભવિષ્યતિ ॥
તદેતલ્લક્ષણમાભિપ્રાયિકમપ્યસ્મન્નયે કદાચિત્ સંભાવ્યેત, ત્વન્નતે તુ વિરુદ્ધમસિદ્ધં ચેદમુક્તં વાર્ત્તિકકૃતા ।
તદેતદ્ વ્યુત્પાદયતિ--યદ્યપ્યેતદિતિ ।
વ્યપદેશકો હ્યર્થો વર્તમાનતયા સર્વત્ર પ્રત્યક્ષસ્ય વિષયઃ ।
સ ચેદ્ધેતુરેવૈવમતીતઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષત્વે સાધ્યે ઽપ્રત્યક્ષત્વમેવ સિધ્યતીતિ ભવતિ વિરુદ્ધત્વમિત્યર્થઃ ।
અથ વર્તમાન એવ વ્યપદેશકસ્તદા સમાનકાલતયા તતોર્ઽથાદિત્યસિદ્ધમાહ--તત્સમાનેતિ ॥
યત્તુ કેનચિત્ પ્રલપિતમ્--અપરોક્ષજ્ઞાનાવભાસિતૈવ વર્તમાનતેતિ, તત્ તુચ્છમિત્યુપેક્ષિતવાન્ ।
તથા હ્યપરોક્ષૈકસર્વજ્ઞવિજ્ઞાનાવભાસિતયા સર્વેષામર્થાનામેકકાલત્વાત્ સવ્યેતરગોવિષાણવત્ કાર્યકારણભાવવાર્તૈવોચ્છિદ્યેત ।
પૂર્વોક્તશ્ચાનુયોગસ્તદવસ્થ એવેતિ ॥
ભિન્નકાલં કથં ગ્રાહ્યમ્
ઇત્યાદિના કાર્યકારણભાવવિશેષ એવ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવઃ ।
સ ચ ભિન્નકાલયોરેવ ભવતીતિ સ્વભાષયા સમર્થિતં પરેણ ।
ન ચ વયં ભિન્નકાલયોઃ કાર્યકારણભાવવિશેષમ્ અવજાનીમહે; કિં ત્વતીતસ્ય વર્તમાનતયાવભાસનં તસ્ય વા સત્યત્વમ્ ।
ન ચ તદનેન સમર્થિતમિત્યર્થઃ ॥
નનુ જ્ઞાનાકારાર્પણક્ષમમિતિ વદતૈવ સમર્થિતમેતત્ ।
અનેને હિ ન પ્રતિભાસમાનતયાર્થો ગ્રાહ્ય ઇતિ વ્યવહ્નિયતે ।
કિં નામ? આકારાર્પકતયેતિ દર્શિતમ્ ।
આકાર એવ ત્વવભાસમમાનતયા ગ્રાહ્યઃ, સ ચ જ્ઞાનાત્મભૂતતયા વર્તમાન એવેતિ ન કશ્ચિદ્ વિરોધ ઇત્યત આહ--અનહડ્કારેતિ ।
વિજ્ઞાનાદ્ ભિન્નસ્ય નીલાદેરનુભવો
યદિ સત્યો, ન જ્ઞાનગતાકારવેદનમ્ ।
અસત્યશ્ચેન્ન પ્રતયક્ષં પ્રમાણમિતિ સેયમુભયતઃ પાશા રજ્જુરિત્યર્થઃ ॥
અપિ ચ ભવત્વાકારવેદનમ્, ભવતુ વાર્થસ્યાકારાર્પકત્વં વા , તથાપિ
તતોર્ઽથાદ્વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્
ઇત્યસિદ્ધં લક્ષણમ્ ।
તથા હિ પ્રતિભાસમાનસ્યૈવ જ્ઞાનં વ્યપદિશ્યતે, ન ત્વપ્રતિભાસમાનસ્ય ।
આકારશ્ચ પ્રતિભાસને ન તુ જનકો ઽપ્યર્થઃ ।
તસ્માદ્ વ્યપદેશકોન જનકઃ, જનકશ્ચ ન વ્યપદેશક ઇતિ ॥
અત્ર શઙ્કતે---ન ચેતિ ।
પ્રતિભાસમાનાકારદ્વારાર્થો વ્યપદેશકો જનકશ્ચેત્યપિ ન ચેત્યર્થઃ ।
કુતઃ?
ભાક્તત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
કિમતો યદ્યેવમિત્યત આહ---ન ચ ગૌણમુખ્યેતિ ।
યથા હ્યવિનાભાવમન્તર્ભાવ્યૈવ ગડ્ગાશબ્દસ્તીરે, લક્ષ્યમાણગુણયોગમન્તર્ભાવ્યસિહશબ્દો માણવકે વર્તતે, ન તથા ધૂમપ્રત્યક્ષમગ્નૌ સિંહપ્રત્યક્ષં માણવકે, પ્રમાણાન્તરોચ્છેદપ્રસડ્ગાદિત્યર્થઃ ।
તદિદમુક્તમ્--ભિન્નપ્રસ્થાનત્વાદિતિ ॥
એતેનૈતદપિ નિરસ્તમ્, યદાહુઃ--પ્રત્યક્ષસિદ્ધેનાકારેણ અર્થો ઽનુમીયત ઇતિ ફલતઃ પ્રત્યક્ષોર્ઽથ ઇતિ ।
અનુમીયત ઇતિ કોર્ઽથઃ? અનુમિતૌ પરિસ્ફુરતીતિ, તચ્ચ બૌદ્ધનયે સ્વપ્ને ઽપિ દુર્લભમ્, અનુમિતેરપિ સ્વાકારાલીકયોરેવાન્યતરસ્મિન્ પર્યવસિતત્વાત્ ।
યશ્ચ સર્વથૈવ જ્ઞાનાગોચરઃ સ વ્યવહ્નિયત ઇતિ કુતઃ? તસ્માદાકારવાદપક્ષેબાહ્યોર્ઽથો હેયઃ, તદભ્યુપગમે વા આકારવાદ ઇત્યનેનાભિપ્રાયેણાહ--તસ્માન્નિરાકારમિતિ ॥
શઙ્કત ઇતિ ।
ન હિ કિઞ્ચિદ્ વસ્તુભૂતં વાચ્યં નામ સૌગતાનાં સમસ્તિ, લક્ષણવાક્યેન તુ વ્યવહારમાત્રં પ્રસાધ્યતે, સ ચાતદ્વ્યાવૃત્તિનિષ્ઠ ઇત્યર્થઃ ।

જ્ઞાનસ્ય કલ્પનાપોઢસ્ય પ્રત્યક્ષતયા વ્યુત્પાદ્યમાનસ્ય કથં સર્વેર્ઽથા પ્રત્યક્ષતયા પ્રસજ્યેરન્નિત્યત આહ--ન હીતિ ।
દિગ્નાગસ્યાતિવ્યાપકતયા અલક્ષણમ્, કીર્તેસ્ત્વવ્યાપકતયા વિકલ્પપ્રત્યક્ષાનવરોધાત્, તસ્ય ચ પ્રત્યક્ષતયા વ્યુત્પાદનાત્, અનિષ્ટમાત્રસ્યાતિપ્રસઞ્જકત્વાદિતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
સ્વદર્શનસમાધિત્સયા વાર્ત્તિકમિતિ દર્શયિતું ચોદયતિ--નનુ યદીતિ ।
સામાન્યાન્વિતમ્, અભિધીયત ઇતિ વાર્ત્તિકશેષઃ ।
મનુષ્યત્વજાતિમાનિત્યર્થ ઇતિ ।
મનુષ્યશબ્દસ્ય બ્રાહ્મણો બ્રાહ્મણત્વાદિજાતિમત્તયા અવાચ્યો ઽપિ મનુષ્યત્વજાતિમત્તયા વાચ્ય એવેત્યર્થઃ ॥
પૌનરુક્ત્યં પરિહરન્નાહ--અથાશ્ચકર્ણેતિ ॥
નનુ વ્યત્યયે ઽપિ સત્સંપ્રયોગ ઇતિ સ્યાત્, ન તુ તત્તચ્છબ્દસ્ય પ્રકૃતતયા વિષયઃ કશ્ચિદસ્તીત્યાહ--બુદ્ધ્યેતિ ।
યદ્યપિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનમપ્યનેન લક્ષણેન સ્વાત્મનિ પ્રત્યક્ષં ન સ્યાદેવ, તથાપીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યત્વમાત્રં તાવત્ તત્રાપ્યસ્તીતિ કદાચિત્ પરો બ્રૂયાદિત્યત આહ--અનુમાનાદીતિ ।
એતેન તતોર્ઽથાદિત્યસ્યાભિપ્રાયશેષો દૂષિતઃ, પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્વસંવેદનયોરવ્યાપકત્વાદિતિ
॥ 4 ॥
અથ તત્પૂર્વકં ત્રિવિધમનુમાનં પૂર્વવચ્છેષવત્સામાન્યતોદૃષ્ટં ચ ॥1.1.5 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
સૂત્રં પઠતિ ।
વ્યાખ્યાતુમિતિ શેષઃ ।
સૂત્રાવતારમાત્રમસહમાનં પ્રત્યાહ---અત્રેતિ ।
સાધર્મ્યેણ હિ નિયમવતેતિ
શેષઃ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ ।
વૈધર્મ્યેણેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અપ્રામાણ્યવિધાનં પ્રામાણ્યનિષેધ એવ ।
નાપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિત્યનેન હિ વિશેષનિષેધેન કણ્ઠતઃ અનુમાનપ્રામાણ્યનિષેધોર્ઽથતઃ પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યવિધિશ્ચ વિવક્ષિતઃ ।
ન ચૈતદુભયમપિ પ્રમાણમ્ અન્તરેણ સિધ્યતિ ।
ન ચાત્ર પ્રત્યક્ષમેવ પ્રભવતીતિ ચિન્તિતમાદિવાક્યે ।
નાપિ શબ્દોપમાને, સ્વપ્રત્યયે તયોરનવકાશાત્, પરપ્રત્યયે ઽપિ ધર્મ્યસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધાવપિ પરસ્યાપ્તત્વાનિશ્ચયાત્ ।
તસ્માદતીન્દ્રિયવિધિનિષેધયોરનુમાનમનડ્ગીકૃત્યાશક્યત્વાદશક્યાપહ્નવમનુમાનમિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટસાધર્મ્યં ચ નિયતમિતિ શેષઃ ।
કથં તેનૈવ તસ્યાપ્રામાણ્યમિતિ વ્યાઘાતમાત્રં વિવક્ષિતમ્? તેનાયમર્થઃ---યદ્યનુ માનમપ્રમાણમ્, કથં તેનૈવ વિધિનિષેધસિદ્ધિઃ? અથ તેન વિધિનિષેધસિદ્ધિઃ, કથં તસ્યાપ્રામાણ્યમિતિ? કિં ચાનુમાનમનડ્ગીકૃત્ય પરપ્રત્યાયનાય શબ્દપ્રયોગો ઽપ્યયમશક્યઃ---પરવેદનપ્રતિપત્તેરવ તદન્તરેણાશક્યત્વાત્ ।
ન ચેત્ પરપ્રત્યાયનમ્, નૂનમૌન્મત્ત્યમાવિષ્કરોતિ વક્તુરિત્યાહ---અપિ ચેતિ ॥
સૂત્રે વિભાગો ઽપ્યસ્તીતિ વ્યવચ્છિદ્યાહ--લક્ષણસૂત્રતાત્પર્યમાહેતિ ।
સ્યાદેતદતિવ્યાપકમિતિ ।
અત્રાવ્યાપકં ચેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્, અત ઉભયવ્યુત્પાદનોપસંહારવિરોધઃ ।
વિગ્રહત્રયપ્રદર્શનં વિગ્રહત્રયં દ્રષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ ।
વ્યાપ્તિસ્મૃતિસહાયાદ્ દ્વિતીયલિઙ્ગદર્શનાદેવાનુમિતિસિદ્ધેરલં તૃતીયલિઙ્ગદર્શનકલ્પનયેતિ યથાશ્રુતભાષ્યાનુસારિણઃ તાન્ રિસ્યતિ ન ચેતિ ॥
સ એષ સંસ્કારોદ્બોધમધિકમભ્યુપગચ્છતો દોષ ઉક્તઃ ।
યસ્તુ સહકારિલાભાદન્યો ન કશ્ચિદુદ્બોધો નામેતિ મન્યતે, તં પ્રત્યાહ--વિનશ્યદવસ્થસ્યેતિ ।
ન હિ વ્યાપ્તિસ્મરણમાત્રાદનુમિતિઃ, નાપિ લિઙ્ગદર્શનમાત્રાત્ ।
કિં તર્હિ?
વ્યાપ્તિવિશિષ્ટલિઙ્ગદર્શનાત્ ।

ન ચ વ્યાપ્તિવિશિષ્ટં લિઙ્ગમેકૈકસ્યોભયસ્ય વા ગોચરઃ, કિં તુ સ્વતન્ત્રમુભયમુભયસ્ય ।
ન ચ સ્વતન્ત્રોભયજ્ઞાને ઽપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનં ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્--પરસ્પરવાર્તાનભિજ્ઞતયા સ્વતન્ત્રસ્વસ્વવિષયપર્યવસિતતયા ।
મિથો ઘટનાયોગો વિશિષ્ટપ્રત્યયયોગ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ સ્વતન્ત્રમેતદુભયમેકાત્મસમવાયમાત્રેણાનુમિતિ ભાવયિષ્યતીતિ વાચ્યમ્ ।
દ્વિતીયલિઙ્ગદર્શનં હિ વસતુગત્યા લિઙ્ગવિષયમિત્યેતાવતૈવ વ્યાપ્તિસ્મૃતેઃ સહકારિલિઙ્ગત્વરૂપોલ્લેખિતયા વા? ન તાવદાદ્યઃ, દૂરાદ્ ધૂમવિષયવસ્તુત્વજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રકારાન્તરાયાતવ્યાપ્તિસ્મૃતિં પ્રતિ સહકારિત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
દ્વિતીયસ્તુ દ્વિતીયલિઙ્ગદર્શને
નાસ્ત્યેવ ।
તદિદમુક્તમ્--વૃત્ત્યા સલ્વયં ઘટયેત્, વ્યાપારેણ ન રૂપતો નોભયસમવાયિતામાત્રેણાતિપ્રસડ્ગાદિતિ ॥
તસ્માત્ લિઙ્ગત્વોલ્લેખિ તૃતીયં લિઙ્ગદર્શનમાસ્થેયમિત્ત્યાહ--તસ્માદિતિ ।
ઇહ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિસ્વરૂપાદિનિશ્ચયે પ્રતિબન્ધનિશ્ચયસ્તદા ન સ્યાત્ યદિ તે એવ પ્રતિબન્ધઃ, તાભ્યાં સમાનોપાયો વા પ્રતિબન્ધઃ, તયોરેવ વા પ્રતિબન્ધપર્યવસાનમ્, તે એવ વા પ્રતિબન્ધનિશ્ચયોપાયઃ ।
તત્રોપાયત્વં સહચારાવસાયે વા, વ્યભિચારશડ્કાનિરાસે વા, વ્યભિચારશડ્કાપ્યુપાધિદર્શનાદ્ વા, ઉપાધિશઙ્કયા વા, ભૂયો ભૂયઃ સહચરિતયોઃ અપ્યુલબ્ધયોઃ કયોશ્ચિદર્થયોર્વ્યભિચારાનુસન્ધાનમાત્રેણ વેતિ? તત્ર ચ સહચારાવસાયઃ તાવદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાધીનોત્પત્તિઃ તદુત્પત્ત્યનિશ્ચયે ઽપિ વહ્નિધૂમયોઃ સિધ્યતિ, વ્યભિચારશડ્કાપિ દર્શનયોગ્યોપાધ્યધીના યોગ્યાનુપલમ્ભબાધાદેવ નિરસ્તા ।
અતીન્દ્રિયાસ્તુ ઉપાધયઃ અન્યત્ર પ્રમાણપરિદૃષ્ટાઃ શડ્કિતા અપિ યથા નિવર્તન્તે, તથા વક્ષ્યામઃ ।
પ્રમાણપથાનવતીર્ણોપાધિશડ્કા તુ તદુત્પત્તિનિશ્ચયમપ્યાસ્કન્દતીતિ કથં સા
તેન નિવર્તનીયેત્યાહ--અત્રોચ્યત ઇતિ ।
સહચરિતયોર્વ્યભિચારદર્શનમાત્રેણ તુ વ્યભિચારશડ્કા કાર્યકારણયોરપિ સમાના, તદુત્પત્તિલક્ષણવિશેષસિદ્ધૌ વિપક્ષે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યા શડ્ગાનિવૃત્તિરિતિ યદિ, તદાસ્માકમપિ સ્વાભાવિકસંબન્ધસિદ્ધૌ વિપક્ષે બાધકપ્રમાણવૃત્ત્યૈવ શડ્કાનિવૃત્તિરિતિ સમઃ સમાધિઃ ।
વિશેષસ્તુ સ્વાભાવિકસંબન્ધસ્ય વ્યાપકત્વમ્, અવ્યાપકત્વં તુ તદુત્પત્ત્યાદેરિત્યાહ--અપિ ચેતિ ।
તદિદમુક્તમ્--સ ચ યો વા સ વેતિ ।
ન ચ સમાનોપાયત્વાદુભયોરન્યતરાનિશ્ચયે નાન્યતરનિશ્ચય ઇતિ સામ્પ્રતમ્, પ્રતિબન્ધાનિશ્ચયે ઽપિ હુતાશભસ્મનોઃ કાર્યકારણભાવાવધારણાત્ ।
કાર્યકારણભાવાનિશ્ચયે ઽપિ ધામધૂમયોઃ પ્રતિબન્ધાવબોધાત્ ।
યદનતીતમેવ વહ્નિમનુમિમત ઇત્યાહ--અપિ ચ કાર્યાદિતિ ।
તયોરેવ પ્રતિબન્ધઃ પર્યવસ્યતીતિ પક્ષં નિરાચષ્ટે--અપિ ચ રસાદિતિ ॥
યત્તુ ભેદે સતિ વ્યાપ્યવ્યાપકાભાવ એવ કાર્યકારણભાવ એવ કાર્યકારણભાવ ઇતિ વ્યુદપાદિ પ્રજ્ઞાકરેણ તત્ પાપાદપિ પાપીયઃ ।
તથા હિ નિયામકવિરહે ભિન્નાયોરવ્યભિચારઃ શડ્કાકલડ્કાડ્કિતત્વાત્ દુરવધારણ ઇતિ તામપનેતું કાર્યકારણભાવો ઽનેનોપનીતઃ, સ ચેદ્ રૂપ એવ કથં તન્નિશ્ચયેનૈવાવ્યભિચારનિશ્ચયઃ?
ન ચૈતત્ કીર્તેરનુમતં યદ્ રસેન રૂપાનુમાને ઽન્યથાભ્યુપાયમાહ--યદિ ચ સર્વલોકસિદ્ધમતિવાહ્ય સ્વયઙ્કૃતલક્ષણૈર્વ્યવહારઃ, તદા ભેદે સતીત્યેતદપિ પરિહીયતામ્ ।
અવ્યભિચારમાત્રં તદુત્પત્તિરિત્યેવાસ્તુ ।
લઘુ ચૈવં સતિ લક્ષણં સ્યાત્ ।
તદાત્મનો ઽપિ એતદસ્તીતિ ચેત્? અસ્તુ શિશપાપિ વૃક્ષકાર્યમ્ ।
કથં તેનૈવ તત્કર્તવ્યમિતિ ચેત્? કો દોષઃ? અસિદ્ધં સિદ્ધેન સાધ્યતે, નતુ તદેવ સિદ્ધમસિદ્ધં ચેતિ ચેત્? હન્તૈવમનાગતમપિ કથં વ્યાપકતામાત્રેણ કારણમસિદ્ધત્વાત્? વર્તમાનમપિ કથં વ્યાપ્યતામાત્રેણ કાર્યં સિદ્ધત્વાત્? એવં સમાનકાલે ઽપિ કથમવિનાભાવમાત્રેણ કાર્યકારણભૂતે, અસિદ્ધાવસ્થાયામુભયોરપ્યસાધકત્વાવિશેષાત્, સિદ્ધાવસ્થાયામુભયોરપ્યસાધ્યત્વાવિશેષાત્? તસ્માત્ પૂર્વકાલભાવનિયમઃ કારણત્વં કશ્ચાદ્ભાવિતાનિયમઃ કાર્યત્વમ્ ।
અવિનાભાવસ્તુ નિયમમાત્રમિત્યેવ જ્યાયઃ ॥
અપિ ચ રસરૂપયોઃ કાર્યકારણભાવનિશ્ચયો વહ્નિધૂમયોરિવ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસાધ્યો વા સ્યાત્, ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધૌ પુઞ્જાત્ પુઞ્જાન્તરોત્પાત્તિરિતિ ન્યાયેન વા? આદ્યસ્તાવત્ ક્ષણયોરશક્ય એવ, તયોરેવ પ્રત્યક્ષાનારોહાત્ ।
તત્ર તસ્યાનિશ્ચાયકત્વાત્, સન્તાનયોરપિ દુરવબોધઃ ।
ન હિ વહ્નેરિવ રૂપસ્ય પૂર્વકાલતાનિયમં ધૂમસ્યેવ રસસ્ય પ્રશ્ચાદ્ભાવિતાનિયમં લૌકિકાઃ પ્રતિપદ્યન્તે ।
ક્ષણભઙ્ગસિદ્ધિન્યાયસ્તુ ન લૌકિક ઇતિ વસ્તુતો લૌકિકાનાં રસતો રૂપાનુમાનં ન સ્યાદિત્યાહ---લૌકિકાનાં ચેદમિતિ ॥
અપિ ચ ઇત્યનેન તે એવ પ્રતિબન્ધ ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
તાદાત્મ્યં તુ ગમ્યગમકભાવે પ્રત્યુત વિરુદ્ધમિત્યાહ--અપિ ચેતિ ।
ન હિ તદેવ કર્મ નિશ્ચેયમ્, કર્તૃ ચ સ્વનિશ્ચયેન નિશ્ચાયકં ચ, નિશ્ચિતાનિશ્ચિતયોઃ પરસ્પરવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
ભવત્વભેદે ઽપિ ગમ્યગમકભાવઃ, તથાપિ ન શિશપાત્વેન વૃક્ષત્વાનુમાનમનવસરદુસ્થાત્વાત્ ।
ન હ્યસ્તિ સંભવઃ સામાન્યમનિશ્ચિતં નિશ્ચિતસ્તુ વિશેષ ઇત્યાશડ્ક્ય કેનચિત્ સમર્થિતમ્ ઉત્થાપ્ય દૂષયતિ---યત્વિતિ ।
ભિન્નયોરેવ વ્યાવૃત્ત્યોર્ગમ્યગમકભાવઃ કિં ત્વભિન્નાધ્યવસેયસંબન્ધાત્ તયોરપિ તાદાત્મ્યં વ્યવહ્નિયત ઇતિ ।

સ યદ્યભિન્નદેવદત્તસંબન્ધાત્, છત્રકુણ્ડલયોરપ્યભેદં વ્યવહરતિ કો વારયિતા? કેવલં પ્રમાણપ્રયોજનયોર્વ્યાવૃત્તિર્લૌકિકવિરોધશ્ચેત્યનેનાભિપ્રાયેણોપસંહરતિ---તસ્માદિત ॥
અસ્યેદં કાર્યં કારણમિત્યેકઃ સંબન્ધઃ ।
સ્વાભાવિકં સંબન્ધમુપસંહૃત્ય તસ્ય સ્વરૂપમાહ---તથા હીતિ ।
સ્વાભાવિકો નિરૂપાધિરિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ વ્યભિચારાવ્યભિચારવ્યાપ્તે ઔપાધિકત્વાનૌપાધિકત્વે, તાભ્યાં ચ
વ્યભિચારાવ્યભિચારાવિતિ નિયમઃ ।
તૌ હિ ન તાવન્નિર્નિમિત્તૌ સાર્વત્રિકત્વપ્રસડ્ગાત્, નિયતવિષયૌ ચોપલભ્યેતે ।
નાપ્યનિમિત્તૌ ।
સોપાધેરપ્યવ્યભિચારે નિરૂપાધેરપિ વ્યભિચારે અનિયમપ્રસડ્ગાત્, , તથા સતિ કાર્યાત્મનોરપિ કારણાત્મવ્યભિચારઃ પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદુપાધાવવશ્યં વ્યભિચારો ઽનુપાધૌ અવશ્યમવ્યભિચારઃ ।
વ્યભિચારે ઽવશ્યમુપાધિરવ્યભિચારે ઽવશ્યમુપાધ્યભાવઃ ।
તથાપિ યત્ર સ્ફુટો વ્યભિચારસ્તત્ર નિષ્ફલમુપાધ્યનુસરણં તદર્થત્વાત્ તસ્ય ।
અસ્ફુટે તુ વ્યભિચારે તસ્યોપયોગઃ ।
ન તૂપાધિતદમાવસિદ્ધયે વ્યભિચારાવ્યભિચારપર્યેષણમુપયુજ્યતે ।
વ્યભિચારાદિસિદ્ધૌ સત્યામુપાધિતદભાવપરીક્ષાયા નિષ્ફલત્વાત્ ।
તસ્માદન્યોન્યવ્યાપ્તિપ્રદર્શનમાત્રપ્રયુક્તો વ્યભિચારમુદ્ભાવ્યાપ્યુપાધિમાહ--યદા ત્વિતિ ।
યતો ન સ્વાભાવિકો ન નિરૂપાધિકઃ, તતો ન નિયતો નાવ્યભિચારીત્યર્થઃ ॥
અથ ધૂમાદીનામપિ વહ્ન્યાદિભિઃ કથં સ્વાભાવિક ઇત્યત આહ---સ્વાભાવિકસ્ત્વિતિ ।
નન્વસ્ફુટે વ્યભિચારે
સફલમુપાધ્યનુસરણમ્ ।
તત્ કિમત્ર નાસૌ સ્ફુટ ઇત્યત આહ---ક્વચિદ્વ્યભિચારસ્યાદર્શનાદિતિ ।
નનુ ક્વચિત્ કદાચિદ્ વ્યભિચારો ઽપિ સ્યાદયોગ્યત્વાચ્ચ ન દૃશ્યેતાપીત્યત આહ---અનુપલભ્યમાનસ્યાપિ કલ્પનાનુપત્તેઃ, અનુપલભ્યમાનવ્યભિચારકલ્પનાદ્વારીભૂતોપાધ્યભાવાદિત્યર્થઃ ।
અતો નિયતઃ અવ્યભિચારીત્યર્થઃ ॥
નનૂપાધ્યભાવે ઽનુપલભ્યમાનવ્યભિચારકલ્પનાનવકાશઃ, સ એવ તૂપાધ્યભાવઃ કુતસ્ત્ય ઇત્યાશઙ્કતે---ન ચેતિ ।
પરિહરતિ---અવશ્યમિતિ ।
ઉપાધિર્હિ પ્રમાણપદવીમવતીર્ણ એવ વક્તવ્યઃ ।
અન્યથા સર્વૈઃ પ્રમાણૈઃ સર્વદા સર્વત્ર સર્વેષાં જાત્યા કશ્ચિત્ અનુપલભ્યમાનો ઽપિ સ્યાદુપાધિરિતિ શડ્કા તદુત્પત્તાવપિ બ્રહ્મણાપ્યપનેતુમશક્યા ।
નાનાપ્રમાણગોચરાર્થસાક્ષાત્કારવતઃ સર્વજ્ઞસ્યાપિ સ્વભાવત એવાનુપલભ્યઃ કશ્ચિદર્થો ભવેત્, ભવેચ્ચ સર્વપ્રમાણાપોઢમપિ કદાચિદદ્વૈતમ્, પ્રકૃતિપુરુષૌ વા, નિઃસ્વભાવતા વા જગતઃ, વેદાનાં વાપ્રામાણ્યમ્ ।
તત્ કથં ચૈત્યવન્દનાદાવપિ ભિક્ષુઃ પ્રવર્તેત? અર્થસન્દેહાત્ પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્? યત્ર પ્રમાણાનિ પરિભૂય શડ્કાપિશાચી પ્રસરતિ કુતસ્તત્રાર્થસંભાવનાપિ? આસ્તાં તાવત્ પરલોકપ્રવૃત્તિઃ, ઇહલોકપ્રવૃત્તિરપિ ન
સ્યાત્ ઇત્યાહ---અન્તત ઇતિ ॥
યદ્યપિ વિશિષ્ટાહારાનન્તરં ભૂયો ભૂયઃ પુષ્ટિધાતુસામ્યાદિ દશ્યતે, મરણં તં રોગાદ્યનન્તરમેવ, તથાપિ આહારવિશેષો મરણસ્યૈવ હેતુઃ કદાચિદ્ ભવેત્, કથમન્યથાન્તે તદન્તરમસ્યોપલમ્ભઃ ।
યત્ત્વિયન્તં કાલં ન મારિતવાન્
તન્મન્ત્રપ્રતિબદ્ધવહ્નિવત્, કેનચિત્ પ્રતિબદ્ધત્વાત્ ।
સ એવ પ્રતિબન્ધકઃ પુષ્ટ્યાદિહેતુરિત્યપિ સંભાવ્યેત ।
રોગાદિકમેવ ચ પુષ્ટ્યાદિહેતુઃ, તત્તુ પુષ્ટ્યાદિકાલે અદૃશ્યત્વાદેવ નાપલભ્યતે ।
ન હિ પુષ્ટ્યાદિકારણૈર્દૃશ્યૈરેવ ભવિતવ્યમિત્યપિ કદાચિત્ સ્યાત્, યથા ચાપ્રામાણિકોપાધિશડ્ક્યા વ્યભિચારિત્વશઙ્કયા વા અનુમાનનિવૃત્તિઃ, તથાપ્રામાણિકાનર્થશઙ્કયૈવ વિશિષ્ટાહારભોજનાદિનિવૃત્તિરિત્યર્થઃ ।
તસ્માદુત્પ્રેક્ષિતાર્થનિશ્ચયવત્ તચ્છડ્કાપિ બન્ધ્યૈવ, પ્રમિતસ્યૈવ તુ નિશ્ચયવત્ શડ્કાપિ સમીહોપયોગિનીત્યાહ---તસ્માદિતિ ॥
તદયં સંક્ષેપઃ ।
વ્યભિચાર એવ પ્રતિબન્ધાભાવઃ ।
ઉપાધેરેવ વ્યભિચારાશડ્કા ।

પ્રમાણનિશ્ચિત એવોપાધિત્વેન શઙ્કનીયઃ ।
સાધને સોપાધિઃ સાધ્યે નિરૂપાધિરેવ ઉપાધિત્વેન નિશ્ચેયઃ ।
અતો ઽન્યશ્ચાન્યથાત્વેનેતિ ।
પ્રમાણપરિદૃષ્ટેષ્વેવ કશ્ચિદુપાધિર્ભવિષ્યતીત્યત આહ---પ્રયત્નેનેતિ ॥
અયં પ્રયત્નાર્થઃ ।
પ્રત્યક્ષોપલભ્યાસ્તાવદ્ યોગ્યાનુપલબ્ધેરેવ નિરસ્તાઃ ।
પ્રમાણાન્તરપરિદૃષ્ટાનામપિ વ્યાપકાનામુપાધિત્વે વહ્નેઃ સાર્વત્રિકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અવ્યાપકાનમપિ નિત્યાનામ્ ઉપાધિત્વે બહ્નેઃ સદાનુવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
અનિત્યાસ્તુ ત્રિવિધાઃ ઉભયાવ્યભિચારિણઃ, ઉભયવ્યભિચારિણઃ, અન્યતરાવ્યભિચારિણશ્ચેતિ ।
તત્ર પ્રથમદ્વિતીયા ઉપાધિલક્ષણાભાવાદેવ નોપાધયઃ ।
અન્યતરાવ્યભિચારિણશ્ચ દ્વિવિધાઃ---ધૂમમાત્રાવ્યભિચારિણો વહ્નિમાત્રાવ્યભિચારિણશ્ચેતિ ।
પૂર્વે લક્ષણાભાવાદેવ નોપાધયઃ ।
વહ્નિમાત્રાવ્યભિચારિણો ઽપિ દ્વિવિધાઃ, વ્યાપ્યમાત્રરૂપા ઉભયરૂપાશ્ચેતિ ।
પૂર્વવદેવ પૂર્વે ।
ઉભયરૂપાસ્તુ સામગ્રીતઃ ।
નાપિ પરે વિદ્યન્તે ।
સા ચ ન ક્વચિદુપાધિઃ, ધૂમસ્ય વહ્નિનેવ તયાપિ સ્વભાવસંબન્ધાત્ ।
વહ્નિજનનસામગ્ર્યાં વહ્નેરપ્યન્તર્ભાવાચ્ચ ।
ન ચ કૃતકત્વાનુષ્ણત્વયોઃ સંબન્ધે તેજોજાતીયેતરત્વવદિહાપિ સાધ્યધર્મજાતીયેતરત્વમુપાધિઃ, તસ્ય પ્રમાણબાધૈકમાત્રનિયતત્વાત્ ॥
અત એવ ઉપાધિમપશ્યન્તો ઽપિ વિરોધિપ્રમાણસદસદ્ભાવનિશ્ચયવ્યગ્રતયા મુહૂર્તમ્ અનુમિતૌ વિલમ્બામહે ।
તદેવં સર્વથોપાધ્યનુપલમ્ભાત્ તદભાવનિશ્ચયો યથા ધૂમસંબન્ધે તથાન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તર્કશ્ચ સર્વશડ્કાનિરાકરણપટીયાન્ વિજયત ઇતિ ॥
નનુ પ્રમાણસિદ્ધે વસ્તુનિ સ્વભાવો ઽવલમ્બનમ્, ન તુ સ્વભાવાવલમ્બનેનૈવ વસ્તુવ્યવસ્થેત્યાશયવાન્ પૃચ્છતિ---કેન પુનરિતિ ।
પ્રથમદર્શનેનૈવ વહ્નિધૂમયોઃ અવ્યભિચારગ્રહણમ્, દ્વિતીયાદિભિસ્તુ શડ્કામાત્રમપનીયત ઇતિ કેષાઞ્ચિન્મતમપનયન્નેવ પ્રકૃતં પ્રપઞ્ચયતિ---યદા તાવદિતિ ।
અત્ર ચૈષ પરમાર્થઃ ।
યો ઽયમુપાધિમાદાય યેન સહ સંબધ્યતે સ નિરૂપાધ્યવસ્થાયાં તસ્યાગમકો યથા વહ્નિર્ધૂમસ્ય ।
સોપાધ્યવસ્થાયામપ્યુપાધેઃ, કેવલસ્યૈવ સામર્થ્યે સ એવ ગમકો ન તૂપહિતઃ ।
યથાહારપરિણતિભેદસ્યૈવ ગમકત્વે મૈત્રતનયત્વમ્ ।
યત્ર તૂપાધિઃ કેવલો વ્યભિચારી તત્ર સોપાધિરપિ ગમક એવ ।
યથાર્દ્રેન્ધનવાન્ વહ્નિર્ધૂમસ્યેતિ ।
તત્ કસ્ય હેતોઃ? વિશિષ્ટસ્ય નિરૂપાધિત્વાદિતિ ભૂયોદર્શનમિતિ ।
તજ્જનિતસંસ્કારસહિતમિન્દ્રિયમિત્યર્થઃ ॥
અગ્રે ચૈતદેવ સ્ફુટીકૃતમિત્યવિરોધઃ ।
મણિભેદતત્ત્વવદિતિ ।
યથા મણિર્યૈર્યૈર્વિશેષૈઃ તત્તદ્વ્યવહારવિષયો ભવતિ, ધારયિતુશ્ચ તત્તત્ફલભેદસંપાદકશ્ચોન્નીયતે, તે તે સૂક્ષ્મા વિશેષાઃ પરીક્ષકૈર્ભૂયોભિર્દર્શનૈરૂન્નીયન્તે, તથાત્રાપીતિ ।
તથા
હિ, પ્રથમતસ્તાવદ્ ભૂયોદર્શનં કાકતાલીયન્યાયવ્યુદાસાય ।
તતઃ સાતત્યોર્ધ્વગત્યાદિવિશેષાવસાયાય ।
તત ઉપાધિશડ્કાનિરાશાય ।
અત્ર ચ ન વારંસખ્યાનિયમે ઽભ્યુપયોગઃ, મૃદુમધ્યાધિમાત્રબુદ્ધિભેદેન પુંસાં વિચિત્રશક્તિત્વાત્ ।

ન ચૈવં સતિ લક્ષણશાસ્ત્રવૈયર્થ્યમ્, અનિયતવારવિશિષ્ટતત્ત્વસાક્ષાત્કારાવધિયોગાભ્યાસોપદેશવદિહાપિ નિરૂપાધિસંબન્ધબોધાવધિનિયમાત્ ।
કાર્યકારણભાવાવગમે ઽપ્યયમેવ માર્ગો, ન તુ પઞ્ચપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાઃ ।
અન્યતો ઽનાગતસ્ય તત્રાસતસ્તદનન્તરમ્ ઉપલમ્ભે ઽપિ તતો ઽન્યસ્માદનુત્પત્તેઃ ભાવમાત્રેણ નિશ્ચેતુમશક્યત્વાત્ ; કાકતાલીયન્યાયેનાપિ સંભવાત્ ।
ભૂયઃપ્રવૃત્તૌ તુ યદિ ન વ્યભિચારોપલમ્ભઃ, ઉપાધ્યુપલમ્ભો ઽપિ ન સ્યાત્, દ્વયોપગમે તુ તન્નિયતઃ સંબન્ધ ઇતિ ॥
સ્યાદેતત્ ।
ધૂમાદીનાં મૈત્રતનયત્વાદીનાં ચ ભૂયોદર્શનત્વાવિશેષે ઽપિ કુતો વિશેષાદેકસ્ય ગમકત્વમપરસ્ય નત્યત આહ---ન ચેતિ ।
યત્ ત્વત્રોક્તમ્, યથા હ્યનાર્દેન્ધને વહ્નૌ ન ધૂમ ઇતિ વહ્નેસ્તત્સંબન્ધે તથાવિધમિન્ધનમુપાધિઃ ।
તથા યદિ મૈત્રાજ્જાતસ્યાપિ કસ્યચિદ્ વિવક્ષિતાહારપરિણતિવિરહેણ શ્યામતોપાલપ્સ્યત સ
ઉપાધિર્નિરચેષ્યત ॥
ન ત્વેતદસ્તિ ।
તથા સત્યપિ ચોપાધિવાદો વ્યર્થઃ, વ્યભિચારાદેવ મૈત્રતનયસ્યાહેતુત્વાદિતિ ।
તદિદમનવધારિતોપાધિલક્ષણસ્ય સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં ન કિઞ્ચિદેવ ॥
તથા હિ નોપહિતસ્ય નિશ્ચિત એવ સાધ્યવ્યભિચારઃ, ઉપાધેર્લક્ષણં કિં નામ? સાધનાવ્યાપકત્વે સતિ સાધ્યવ્યાપકત્વમ્ ।
તચ્ચ સાધ્યાભિમતધૂમશ્યામત્વે પ્રતિ વ્યાપકત્વેમ્ આર્દ્રેન્ધનાન્નપાનપરિણતિભેદયોરવિશિષ્ટમ્, અવિશિષ્ટં ચ સાધનાભિમતદહનમૈત્રતનયત્વે પ્રતિ તયોરવ્યાપકત્વમ્ ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ, વહ્નેર્ધૂમેનેવાર્દ્રેન્ધનેનાપિ સાક્ષાદેવ વિનાભાવ ઉપલભ્યતે ।
મૈત્રતનયસ્ય તુ શ્યામત્વેનેવાન્નપાનપરિણામેનાપ્યુપાધેરેવોન્નીયત ઇતિ ।
નનુ વજ્રે લોહલેખ્યત્વં પ્રતિ પાર્થિવત્વહેતોઃ ક ઉપાધિઃ? પ્રશિથિલાવયવત્વમ્ ।
તર્હિ તન્નિવૃત્તૌ પવેરિવ સ્ફટિકાદાવપિ લોહલેખ્યત્વનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ખલુ નિબિડાવયવત્વેન ઉભયોઃ કશ્ચિદ્ વિશેષઃ ।
ન મૃદાદિભ્યો નિબિડાવયવત્વે ઽપિ સ્ફટિકસ્ય પ્રશિથિલાવયવત્વાદેવ ।
ન હ્યદ્ભ્યો મેદિની નિબિડેતિ ન પ્રશિથિલાવયવા ।
ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ ।
યથા યથા શૈથિલ્યાપકર્ષસ્તથા તથા લેખિતુઃ પ્રયત્નપ્રકર્ષઃ ।
યદિ તુ શૈથિલ્યમપ્રયોજકં તદા મૃત્કાષ્ઠપાષાણાદિષુ પ્રયત્નપ્રકર્ષો ઽપિ વિફલઃ, પાર્થિવત્વસ્ય સર્વત્રાવિશેષાત્ ।
સ્ફટિકે કથમેષા પ્રતિપત્તિરિતિ ચેત્? લોહલેખ્યત્વાદેવ ।
લોહલેખ્યત્વપ્રશિથિલાવયવત્વયોઃ સમવ્યાપ્તિકત્વાત્ ।
અત એવાનયોરેકતરપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરેવાન્યતરપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી, ન તુ પાર્થિવત્વપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરેવ લોહલેખ્યત્વપ્રવૃત્તિનિવૃત્તી, વજ્રે ઽદર્શનાત્ ; જલાદૌ દર્શનાચ્ચ ।
વહ્નાવનુષ્ણત્વસાધનસ્ય તુ કૃતકત્વસ્ય તજ્જાતીયેતરત્વલક્ષણમુપાધિઃ, સ ચ બાધૈકનિયતવિષય ઇતિ નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યુક્તમ્ ।
તદેતત્સર્વં હૃદિ નિધાયાહ---ઇત્યાદય ઇતિ ॥
યદ્યપિ દ્વિતીયલિઙ્ગદર્શનસ્ય સ્મૃત્યા સહ વિનશ્યદવસ્થસ્યૈવ પરામર્શજનકત્વં ક્વચિત્, તથાપિ યત્ર દૃષ્ટમાત્ર એવ વહ્નિનિવૃત્તૌ નિવૃત્તો ધૂમઃ કાલાન્તરે જિજ્ઞાસાવશાત્ પરામૃશ્યતે, તત્ર દ્વયોરપિ લિઙ્ગદર્શનયોરતીતત્વમિત્યાશયવતોક્તમ્---યદ્યપીત્યાદિ ॥
યેન ચ પરામર્શો નેષ્યતે તેન વાક્યસ્ય ચતુર્થો ઽવયવ અપનયો ઽપિ નેષિતવ્યઃ ।
પક્ષધર્મતાપ્રતિપાદનેન તસ્યોપયોગઃ પરાર્થાનુમાને ।
સ્વાર્થાનુમાને તુ સા દ્વિતીયલિઙ્ગ દર્શનાદેવાવગતેતિ કિં પરામર્શેનેતિ ચેત્---ન, પક્ષધર્મતા હિ વ્યાપ્ત્યા સહ પ્રતિસંહિતાનુમાનોપયોગિની, તાદૃશી ચોપનયેન પ્રદર્શ્યતે, ન તુ દ્વિતીયલિઙ્ગદર્શનેન ।
તસ્ય તુ વ્યાપ્ત્યનુસન્ધાનરહિતં પક્ષધર્મતામાત્રમેવ ગોચરઃ ।
ન ચ તદનુમાનોપયોગિ ।
તસ્માદુપનયાર્થો ન દ્વિતીયલિઙ્ગદર્શનવિષયઃ ।
તતઃ સ્વાર્થાનુમાને યદ્યસ્તિ તસ્યોપયોગઃ, નૂનં પરામર્શો ઽપિ તૃતીયઃ સ્વીકર્તવ્યઃ ।
નાસ્તિ ચેત્, પરાર્થાનુમાને ઽપિ લિઙ્ગપરામર્શૈકાર્થઃ ઉપનયો ઽપિ નાદરણીયઃ, તુલ્યવિષયત્વાદિત્યાશયવાન્ સંકલય્યાનયોઃ સમાનવિષયત્વમાહ---સંબન્ધેતિ ॥
નનુ વ્યાપારાનુબન્ધિતયા વિષયત્વમ્, વિષયત્વે ચ વ્યાપારાનુબન્ધ ઇતિ પરસ્પરાશ્રયત્વમ્ ।
અથ વ્યાપારાનુબન્ધિતયૈવ વિષયત્વમ્? તથાપ્યસંબદ્ધત્વાવિશેષાત્ કથં તસ્યૈવ વ્યાપારાનુબન્ધિતેત્યાશડ્ક્ય પરિહરતિ--ન ચાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ।

ન ધૂમજ્ઞાનસ્યાગ્નિઃ સ્વતન્ત્રસ્ય વ્યાપારવિષયો યેનાસંબદ્ધત્વાવિશેષાદતિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્, કિં તુ જ્ઞેયવિશેષણસ્ય, તસ્ય ચ જ્ઞાયમાનસ્ય ધૂમસ્યાગ્નિના સહ નિયામકઃ સ્વભાવસંબન્ધ એવ, અતો નાતિપ્રસઙ્ગઃ ઇત્યર્થઃ ॥
પૂર્વં લક્ષ્યપદાર્થપ્રશ્નાવસરે અનુમીયતે ઽનેનેતિ કારણાર્થ ઇત્યુત્તરં દત્તમ્ ।
ઇદાનીમનુમિતિઃ કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયામનુમાનં પ્રમાણં ભવેન વેતિ વિજ્ઞાસાપ્રશ્ને ભાવઃ કરણં વેત્યુત્તરમ્ ।
અતો ન વિરોધો ઽશતઃ, પૌનરૂક્ત્યં વા ।
અતઃ ટીકાકૃદ્ અપિ વ્યાપારત્વેનાપ્રમાણ્યં પૂર્વપક્ષયિત્વા ફલાન્તરહેતુત્વેન પ્રામાણ્યં સમર્થયતિ સ્મ ।
ઇહ યદ્યપિ વિજ્ઞાનપ્રમાણયોરન્યતરાધિકારેણ સંસ્કારનિર્ણયયોર્વ્યુદાસઃ, વિજ્ઞાનાધિકારે હિ તત્પૂર્વકમ્ અનુભવકારણમનુમાનમિતિ સૂત્રસંબન્ધઃ ।
ન ચૈવંભૂતૌ સંસ્કારનિર્ણયવિશેષૌ, તયોરનુભવં પ્રત્યહેતુત્વાત્ ।
પ્રમાણાધિકારઽપિ ફલતઃ સ એવાર્થઃ, તત્પૂર્વકં પ્રમાકરણમનુમાનમિતિ સૂત્રસંબન્ધાત્ ।
તથાપિ વિવક્ષાભેદાત્ વિકલ્પેનોભયમુભયત્ર સંભન્ત્સ્યત ઇતિ વિવક્ષિત્વા એકૈકકનિષ્ઠતયૈકૈકં દર્શિતમિતિ તથૈવ વ્યાખ્યાતવાન્ ।
વસ્તુતસ્તુ ઉભયમુભયત્ર સંબદ્ધમ્ ઇતિ નિગર્વઃ ।
વિપક્ષાવૃત્તિરિતિ વાર્ત્તિકે બહુવ્રીહિસમાસસ્થિતો વિશેષણતયા વ્યતિરેકો નિષ્કૃષ્ય સ્વપ્રધાનતયા તત્પુરુષપદેન પ્રદર્શિતો વિપક્ષાવૃત્તિર્વ્યતિરેક ઇતિ ।
અતો ન વાર્ત્તિકે હેતુસામાનાધિકરણ્યવિરોધઃ ।
વ્યતિરેકાભાવં વ્યતિરેકનિરૂપણાભાવમ્ ઇત્યર્થઃ ।
ઇહાવસ્તુનો વિધિનિષેધવ્યવહારવિષયત્વં લૌકિકસમીહાનુરોધાદ્ વા,
શુક્તિરજતવદ્રજ્જુસર્પવચ્ચ પ્રમાણાનુરોધાદ્, વા ગન્ધં પ્રતિ પૃથિવીવદુદકવદ્ વા, વચનમાત્રાનુરોધાદ્ વા પ્રધાનવત્ શશવિષાણવચ્ચ, મૂઢપ્રશ્નાનુરોધાદ્ વા ધર્માન્તરં પ્રતિ પૂર્વવદેવ સ્વવચનવિરોધભયાદ્ વેતિ ॥
તત્ર પ્રથમસ્તાવદવસ્તુન્યસંભવી, લૌકિકપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોર્વસ્તુમાત્રવિષયત્વાત્ દ્વિતીયાદિષ્વેવ ચ પરમ્પરયા પ્રવિશતીતિ ન
પૃથક્ નિરાક્રિયતે ।
દ્વિતીયનિરાકરણાય પ્રામાણિકનિષેધવ્યવહારરીતિમાહ---સદ્ભ્યામિતિ ।
યદિ તદ્વિવિક્તેતરસ્વભાવો ઽભાવો યદિ ચોમયથાતિરિક્તસ્વભાવઃ, ઉભયથાપિ નિષેધ્યનિષેધાધિકરણાભ્યામેવ નિરૂપ્યતે, ન ત્વેકેન સતા નિષેધ્યેન નિષેધાધિકરણેન વેત્યર્થઃ ॥
નનુ સત એવ કુતશ્ચિત્ પ્રમાણપ્રતીતાન્નિવર્ત્સ્યતીત્યત આહ---પક્ષાદન્યસ્યેતિ ।
તદનેનાસત્યધિકરણે નિવૃત્તિનિરૂપણં પ્રતિષિદ્ધમ્, નિવૃત્તૌ તુ મૂકતૈવોચિતેતિ હૃદયમ્ ।
નિવૃત્તિરેવ પ્રતિષિદ્ધેતિ ।
ભ્રાન્તસ્તુ ચોદયતિ---ન નિવર્તતે ચેદિતિ ।
નિરૂપણમ્ આદાયૈવ પરિહરતિ---યસ્યેતિ ।
યત્ર ખલુ ભાવઃ સર્વથૈવ ન નિરૂપિતઃ તદધિકરણતયા
તસ્યાન્યત્રોપલબ્ધસ્યાભાવો નિરૂપ્યત ઇતિ દૃષ્ટમ્, યથા ગવિ દૃષ્ટસ્ય શ્રુઙ્ગસ્ય શશે ।
યત્ર તુ શૃડ્ગાભાવો ઽપિ ગગનકમલાદૌ નિરૂપયિતું ન શક્યતે, તત્ર શૃઙ્ગમેવ નિરૂપ્યત ઇત્યલૌકિકમિત્યર્થઃ ।
પુનર્ભ્રાન્તઃ શઙ્કતે--તત્ કિમિદાનીમિતિ ।
સ્વવચનવિરોધભયમાશઙ્કતે--નનુ ચેતિ ॥
તદુક્તં જ્ઞાનશ્રિયા
ધર્મસ્ય કસ્યચિદવસ્તુનિ માનસિદ્ધા
બાધાવિધિવ્યવહૃતિઃ કિમિહાસ્તિ નો વા ।
ક્કાપ્યસ્તિ ચેત્ કથમિયન્તિ ન ઢૂષણાનિ
નાસ્ત્યેવ ચેત્ સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્ધિઃ ॥
ઇતિ ।
યદ્યપિ સ્વવચનવિરોધભિયાપિ સર્વથાવિચારાસહોર્ઽથઃ સ્વીકર્તું ન શક્યતે, વચનાદ્ વિચારો ગરીયાનિતિ ન્યાયાત્, અન્યથા વિકલ્પશબ્દૌ ન વસ્તુગોચરાવિતિ સ્વવચનવિરોધાદેવ પરિહર્તવ્યમ્ ।
તથા હિ સ્વલક્ષણસ્યાસાધારણ્યેનાશક્યસમયગોચરતયા, શબ્દસ્ય ચ સમયાધીનપ્રવૃત્તિકતયા વિકલ્પસ્ય ચ તદેકવિષયતયા
ન તયોર્વસ્તુગોચરત્વમિતિ વિચારે,
શબ્દસ્ય કાચિદપિ વસ્તુનિ માનસિદ્ધા
બાધાવિધિવ્યવહૃતિઃ કિમાહાસ્તિ નો વા ।

અસ્ત્યેવ ચેત્ કથમિયન્તિ ન દૂષણાનિ
નાસ્ત્યેવ ચેત્ સ્વવચનપ્રતિરોધસિદ્ધિઃ ॥
ઇતિ તુલ્યા વિભીષિકા ।
તથાપિ તત્ત્વં નિરૂપયન્ પરિહરતિ---ન વૈ તત્ત્વત ઇતિ ॥
નનુ યદિ નૈકતરનિષેધો વિધિર્વા તત્ કિમુભયવિધિઃ નિષેધો વા? તથા સતિ અતિતરા દુર્ઘટમાપદ્યેતેત્યત આહ---નો ખલ્વિતિ ।
નનુ સર્વવ્યવહારાભાજનમિત્યપિ નિષેધવ્યવહારભાજનત્વેનૈવ નિર્વહેત્, અન્યથા પુનરપિ સ્વવચનપ્રતિરોધ ઇત્યત આહ---ઉપયોગે વેતિ ।
સ્વવચનપ્રતિરોધભયાદ્ધિ તદા નિષેધવ્યવહારગોચરત્વસ્વીકારઃ સ્યાદ્
યદિ તથા સતિ ભયં નિવર્તેત ।
ન ત્વેતદસ્તિ ।
નો ખલુ સકલવ્યવહારાભાજનં ચ તન્નિષેધવ્યવહારભાજનં ચેતિ વચનં
પરસ્પરમવિરોધિ ।
વિધિવ્યવહારમાત્રાભિપ્રાયેણાભાજનત્વવ્યવહારે કુતો વિરોધ ઇતિ ચેત્? હન્ત ! સકલવિધિનિષેધવ્યવહારાભાજનત્વેન કિઞ્ચિદ્ વ્યવહ્નિયતે ન વા? ઉભયથાપિ સ્વવચનવિરોધઃ ।
ઉભયથાપ્યવસ્તુનૈવ તેન ભવિતવ્યમ્, વસ્તુનઃ સર્વવ્યવહારવિરહાનુપપત્તેઃ ।
નેતિ પક્ષે સકલવિધિનિષેધવ્યવહારાભાજનમિત્યનેનૈવ વ્યવહારેણ વિરોધાત્, અવ્યવહૃતસ્ય નિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્ ।
વ્યવહ્નિયત ઇતિ પક્ષે તુ વિષયસ્વરૂપપર્યાલોચનેનૈવ વિરોધાત્ ।
ન હિ સર્વવ્યવહારાભાજનં ચ વ્યવહ્નિયતે ચેતિ ચ ॥
અપિ ચ યદ્યવસ્તુનો નિષેધવ્યવહારગોચરત્વમ્, વિધિવ્યવહારવિષયતાપિ કિં ન સ્યાત્? પ્રમાણાભાવસ્યોભયત્રાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
બન્ધ્યાસુતસ્યાવક્તૃત્વે ઽચેતનત્વાદિકમેવ પ્રમાણમ્, વક્તૃત્વે તુ ન કિઞ્ચિદિતિ---ચેત્---ન, તત્રાપિ સુતત્વસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્, ન હિ બન્ધ્યાયાઃ સુતો ન સુતઃ ।
તથા સતિ સ્વવચનવિરોધાત્ ।
વચનમાત્રમેતન્ન તુ પરમાર્થતઃ સુત એવાસાવિતિ ચેત્? અચેતનસ્યાપ્યેવંરૂપત્વાત્, ચેતનાદન્યત્
સ્વભાવાન્તરમ્ એવાચેતનમિત્યુચ્યતે ।
ચૈતન્યનિવૃત્તિમાત્રમેવ વિવક્ષિતમિહ, તચ્ચ સંભવત્યેવેતિ ચેત્---ન તત્રાપ્યસુતત્વનિવૃત્તિમાત્રસ્યૈવ વિવક્ષિતત્વાત્ ।
અસુતત્વનિવૃત્તિમાત્રસ્ય સ્વરૂપતઃ કૃતિજ્ઞપ્ત્યોરસામર્થ્યે સમર્થમર્થાન્તરમવસેયમ્ અનન્તર્ભાવ્ય કુતો હેતુત્વમિતિ
ચેત્---ન, અચૈતન્યે ઽપ્યસ્ય ન્યાયસ્ય સમાનત્વાત્ ।
વ્યાવૃત્તિરૂપમપિ ચ તદેવ ગમકં યદતસ્માદેવ, યથા શિંશપાત્વમ્ ।
બન્ધ્યાસુતસ્ત્વસુતાદિવ ઘટાદેઃ, સુતાદપિ દેવદત્તાદેઃ વ્યાવર્તતે, અતો ન હેતુરિતિ ચેત્? નન્વચૈતન્યમપ્યસ્યૈવં રૂપમેવ ।
ન હિ બન્ધ્યાસુતશ્ચેતનાદિવ દેવદત્તાદેરચેતનાદપિ કાષ્ઠાદેર્ન વ્યાવર્તતે ।
અતો ન હેતુરિતિ ।
વક્તૃત્વં વસ્ત્વેકનિયતો ધર્મઃ સ કથમવસ્તુનિ સાધ્યો વિરોધાદિતિ ચેત્? સ પુનરયં વિરોધઃ કુતઃ પ્રમાણાત્ સિદ્ધઃ, કિં વક્તૃત્વવિવિક્તસ્યાવસ્તુનો નિયમેનોપલમ્ભાત્, આહોસ્વિત્ વસ્તુવિવિક્તસ્ય વક્તૃત્વસ્યાનુપાલમ્ભાદિતિ? ન તાવદવસ્તુ કેનચિત્ પ્રમાણેનોપલમ્ભગોચરઃ ।
તથાત્વે વા નાવસ્તુ ।
નાપ્યુત્તરઃ સમાનત્વાત્ ।
ન હ્યવક્તૃત્વમપિ વસ્તુવિવિક્તં કસ્યચિત્ પ્રમાણસ્ય વિષયઃ ।
તદ્વિવિક્તવિકલ્પનમાત્રં તાવદસ્તીતિ ચેત્?
તત્સંસૃષ્ટિવિકલ્પને ઽપિ કો વારાયિતા?
નનુ વક્તૃત્વં વચનં પ્રતિ કર્તૃત્વમ્, તત્ કથમવસ્તુનિ, તસ્ય સામાર્થ્યવિરહલક્ષણત્વાદિતિ ચેત્? અથાવક્તૃત્વમપિ કથં તત્ર, તસ્ય વચનેતરકર્તૃત્વલક્ષણત્વાત્ ।
સર્વસામર્થ્યવિરહે વચનસામર્થ્યવિરહો ન વિરુદ્ધ ઇતિ ચેત્? અથ સર્વસામર્થ્યવિરહો બન્ધ્યાસુતસ્ય કુતઃ પ્રમાણાત્ સિદ્ધઃ? અવસ્તુત્વાદેવેતિ ચેત્? નન્વેતદપિ કથમ્? સર્વસામર્થ્યવિરહાદેવેતિ ચેત્? સોયં કેવલૈર્વચનૈરિતસ્તતો નિર્ધનાધમર્ણિક ઇવ સાધૂન્ ભ્રામયન્ પરસ્પરાશ્રયદોષમપિ ન પશ્યતિ ॥
ક્રમયૌગપદ્યવિરહાદિતિ ચેત્ ન, તદ્વિરહસિદ્ધાવપિ પ્રમાણાનુયોગસ્યાનુવૃત્તેઃ ।
સુતત્વે ચ પરામૃષ્યમાણે તદવિનાભૂતસકલવક્તૃત્વાદિધર્મપ્રસક્તૌ કુતઃ ક્રમયૌગપદ્યવિરહસાધનસ્યાવકાશઃ? કુતસ્તરાં ચાવસ્તુસાધનસ્ય? કુતસ્તમાં ચાવક્તૃત્વાદિસાધનાનામ્? તતશ્ચ પ્રમાણમેવ સીમા વ્યવહારનિયમસ્ય, તદતિક્રમે ત્વનિયમ એવેત્યનેનાભિપ્રાયેણેદમુક્તમ્ ।
ઉપયોગે વા નિષેધવ્યવહારોપયોગે વા ।
ન નિરૂપાખ્યો ન વિધિવ્યવહારાવિષયઃ ।

યસ્મિન્ કિઞ્ચિન્નિષિધ્યતે પ્રમાણેન, તસ્મિન્ કિઞ્ચિદ્ વિધીરઽપીતિ નિયમાદિત્યર્થઃ ।
તત્ર પ્રષ્ટુરૂત્તરે વક્તવ્યે ન
વિરુદ્ધમનર્થકં વા વક્તુમુચિતમિત્યાશયવાનાહ---કસતર્હીતિ ।
ઉત્તરમ્---અથેતિ ।
અનુત્તરવિષયે અહૃદયૈર્યદેવોત્તરીક્રિયતે, તદેવ વિરુદ્ધમિત્યર્થઃ ॥
ન ચ કેવલમત્રોત્તરદઃ, પ્રષ્ટાપ્યહૃદય એવ ।
ન હ્યપ્રતીતે દેવદત્તાદૌ સ કિં ગૌરકૃષ્ણો વેતિ વૈયાત્યં વિના પ્રશ્નઃ ।
તત્રાપિ યદ્યેકો ઽપ્રતીતપરમાર્થવિષય એવોત્તરં દદાતિ ન ગૌર ઇતિ, અપરો ઽપિ કિં ન દદ્યાદ્ ગૌર ઇતિ? ન ચૈવં સતિ કાચિદર્થસિદ્ધિઃ, પ્રમાણાભાવવિરોધયોરૂભયત્રાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
તદિદમુક્તમ્---અહૃદયવાચામિતિ ।
નન્વપ્રતીતે વ્યહારાભાવ ઇતિ યુક્તમ્, કૂર્મરોમાદયસ્તુ પ્રતીયન્ત એવ ।
ન હ્યેતે વિકલ્પાઃ કઞ્ચિદર્થભેદમનુલ્લિખન્ત એવોત્પદ્યન્તે ।
ન ચ પ્રમાણાસ્પદમેવ વ્યવહારાસ્પદમિત્યસ્તિ નિયમ ઇત્યત આહ---ન ચાત્યન્તેતિ ।
યદ્યપિ સર્વથાપ્રતીતે વ્યવહારાભાવ ઇતિ વદતો બૌદ્ધસ્યાપિ સ્વવચનવિરોધ એવ, તથાપ્યયં વિરોધઃ પ્રાગેવોદ્ભાવિતપ્રાય ઇત્યેનમુપેક્ષ્ય શડ્કામાત્રં સમર્થિતમ્ ॥
તથા હિ શશવિષાણમિતિ જ્ઞાનમન્યથાખ્યાતિઃ સ્યાદસત્ખ્યાતિર્વા? ન તાવદાદ્યસ્તે રોચતે, તથા સતિ કિઞ્ચિદારોપ્યં કિઞ્ચિદારોપવિષય ઇતિ સ્યાત્ ।
તથા ચારોપવિષયસ્તત્રૈવાસ્ત્યારોપણીયં ત્વન્યત્રેતિ જિતં નૈયાયિકૈઃ ।
નાપિ દ્વિતીયઃ, કારણાનુપપત્તેઃ ।
ઇન્દ્રિયસ્ય જ્ઞાનજનને સ્વવિષયાધિપત્યેનૈવ વ્યાપારાત્, લિઙ્ગશબ્દાભાસયોરપ્યન્યથાખ્યાતિજનકત્વાત્ ।
અપહસ્તિતસ્વાર્થયોશ્ચાસત્ખ્યાતિજનકત્વે શશવિષાણશબ્દાત્ કૂર્મરોમાદિવિકલ્પાનામપ્યુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ, નિયામકાભાવાત્ ॥
સ હિ સડ્કેતો વા સ્યાત્, શબ્દસ્વાભાવ્યં વા? ન તાવદાદ્યઃ, સડ્કેતવિષયાપ્રતીતેર્નિરાકૃતત્વાત્ ।
અત એવ પ્રતીતેરિતરેતરાશ્રયત્વમ્ ।
પદસડ્કેતબલેન તુ પ્રવૃત્તૌ સ્વાર્થાપરિત્યાગાત્ ।
તથા ચાનન્વિતાઃ પદાર્થા એવાન્વિતતયા પરિસ્ફુરન્તીતિ વિપરીતખ્યાતિરેવાવર્તતે ।
સ્વાર્થપરિત્યાગે તુ પુનરપ્યનિયમઃ, અસામયિકાર્થપ્રત્યાયનાત્ ।
શબ્દસ્વાભાવ્યાત્ તુ નિયમે વ્યુત્પન્નવદવ્યુત્પન્નસ્યપિ તથાવિધવિકલ્પોદયપ્રસઙ્ગઃ ।
વાસનાવિશેષાદિતિ ચેત્? અથાસદુલ્લેખિનઃ પ્રત્યયસ્ય વાસનૈવ કારણમુત વાસનાપિ? ન તાવદાદ્યઃ, શશવિષાણાદિપ્રત્યયાનાં
સદાતનત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
કદાચિદ્ વાસનાયાઃ, પ્રબોધાત્ કદાચિદિતિ ચેત્---ન, પ્રબોધો ઽપિ સહકાર્યન્તરં વા, અતિશયપરમ્પરાપરિપાકો વા? આદ્યે વાસનૈવેતિ પક્ષાનુપપત્તિ ।
દ્વિતીયો ઽપિ યદાર્થાન્તરપ્રત્યાસત્તેસ્તદા પૂર્વવત્ ।
સ્વસન્તતિમાત્રાધીનત્વે તુ બાહ્યવાદવ્યાઘાતઃ, નીલાદિબુદ્ધીનામપિ વાસનાપરિપાકાદેવ ઉત્પાદાત્ ।
વાસનાપીતિ પક્ષે તુ
તદન્યો ઽપિ કશ્ચદ્ધેતુર્વક્તવ્યઃ ।
સ વિચાર્યમાણઃ પૂર્વં ન્યાયં નાતિવર્તત ઇતિ ॥
ન ચ શશવિષાણાદિશબ્દાનામસદર્થૈઃ સહ સમ્બન્ધાવગમો ઽપિ ।
તથા હિ પરબુદ્ધીનામનુલ્લેખાત્ તદ્વિષયસ્યાપ્યનુલ્લેખ એવ ।
ન ચાર્થક્રિયાવિશેષો ઽપ્યસ્તિ યતો વિષયવિશેષમુન્નીય તત્ર સડ્કેતો ગૃહ્યતામ્ ।
ન ચ
સડ્કેતયિતુરેવ વચનાત્ તદવગમઃ ।
તદ્વિષયાણાં વચનાનાં સર્વેષામેવાપ્રતીતવિષયત્વેનાગૃહીતસમયતયા અપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
ન ચ શશવિષાણશબ્દમુચ્ચારયતઃ કશ્ચિદભિપ્રાયો વૃત્તઃ, તદ્વિષયો ઽસ્ય વાચ્ય ઇતિ સુગ્રહઃ સમય ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ન હ્યેવમાકારઃ સમયગ્રહઃ ।

ગાં બધાનેત્યુક્તે અપ્રતીતશબ્દાર્થસ્ય અભિપ્રાયમાત્રપ્રતીતૌ સમયગ્રહપ્રસડ્ગાત્ ।
ન ચ વિશેષાન્તરવિનાકૃતઃ કલ્પનામાત્રવિષયો ઽસ્ય વાચ્ય ઇતિ સામ્પ્રતમ્, ઘટકૂર્મરોમાદીનાપિ તદર્થત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
ન ચ સર્વે પ્રતિપત્તારઃ સ્વવાસનયા અસદર્થશબ્દસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિભાજ ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
પરસ્પરવાર્તાનભિજ્ઞતયા અપરાર્થત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
ન હિ સ્વયઙ્કૃતં સડ્કેતમગ્રાહયિત્વા પરો વ્યવહારયિતું શક્યતે ।
ન ચ વ્યવહારોપદેશાવન્તરેણ ગ્રાહયિતુમપિ ।
ન ચ ગાં બધાનેતિવત્ શશવિષાણાપદાર્થે વૃદ્ધવ્યવહારઃ ।
ન ચાયમસાવશ્ચ ઇતિવદુપદેશઃ ।
ન ચ યથા ગૌસ્તથા ગવય ઇતિ વદુપલક્ષણાતિદેશઃ ।
ન ચેહ પ્રભિન્નકમલોદરે મધૂનિ મધુકરઃ પિબતીતિવત્ પ્રસિદ્ધપદસામાનાધિકરણ્યમ્ ।
તદમૂઃ શશવિષાણાદિકલ્પના નાસત્ખ્યાતિરૂપાઃ, તથાત્વે કારણાભાવાત્ ભૂકસ્વપ્નવદસાવ્યવહારિકત્વપ્રસડ્ગાચ્ચ ।
તસ્માદન્યથાખ્યાતિરૂપા એવેતિ નૈતદનુરોધેનાપ્યવસ્તુનો નિષેધવ્યવહારગોચરત્વમિત્યર્થઃ ॥
ભવતુ તથાપિ નાસૌ સિદ્ધ્યુપાલમ્ભયોગીત્યાહ---કલ્પિતગોચરશ્ચેતિ ।
તથા હિ કો ઽયં વ્યતિરેકો નામ? યદ્યતો વ્યતિરિચ્યતે તસ્ય તત્રાભાવો વા, તદભાવસ્વભાવત્વં વા? તત્ર ન તાવત્ ક્રમયૌગપદ્યયોઃ શશવિષાણે ઽભાવઃ પ્રમાણગોચરઃ, વૃક્ષરહિતભૂભૃત્કટકવત્ ક્રમયૌગપદ્યરહિતસ્ય શશવિષાણસ્ય પ્રમાણાવિષયત્વાત્ ।
નાપિ ક્રમયૌગપદ્યાભાવરૂપત્વં શશવિષાણસ્ય પ્રામાણિકમ્, ઘટાભાવવત્ શશવિષાણસ્ય પ્રમાણેણ અનુપલમ્ભાત્ ।
ઘટાભાવો ઽપિ ન પ્રમાણગોચર ઇતિ ચેત્--ન, તસ્ય તદ્વિવિક્તેતરસ્વભાવસ્યાપિ પ્રમાણત એવ સિદ્ધેઃ ।
અસિદ્ધૌ વા તત્રાપ્યવ્યવહાર એવ ।
ઘટસ્તાવત્ સ્વાભાવવિરહસ્વભાવઃ પ્રમાણસિદ્ધઃ તાદ્રૂપ્યેણ કદાચિદપ્યનુપલમ્ભાત્ ।
એતાવતૈવ તદભાવો ઽપિ ઘટવિરહસ્વભાવઃ સિદ્ધ ઇતિ ચેત્---ન, ઘટાભાવસ્ય તદ્વિરહસ્વભાવત્વાનભ્યુપગમાત્ ।
ન ચાન્યસ્ય સ્વભાવે પ્રમાણગોચરે તદન્યો ઽપિ સિદ્ધઃ સ્યાત્, અતિપ્રસડ્ગાત્ ।
એવંભૂતાવેવ ઘટતદભાવૌ યદેકસ્ય પરિચ્છિત્તિરેવાપરસ્ય વ્યવસ્થિતિરિતિ ચેત્---ન, ઘટવદ્ ઘટાભાવસ્યાપિ પ્રામાણિકત્વાનભ્યુપગમે સ્વભાવવાદાનભ્યુપગમાત્ ।
પ્રમાણસિદ્ધે હિ વસ્તુનિ સ્વભાવવાદાલમ્બનમ્ ।
ન તુ સ્વભાવવાદાલમ્બનેનૈવ વસ્તુપરિચ્છિત્તિરિતિ હિ ભવતામેવ તત્ર તત્ર જયદુન્દુભિઃ ।
યદુક્તં વાર્તિકાલડ્કારે,
યક્તિઞ્ચિદાત્માભિમતં વિધાય
નિરૂત્તરસ્તત્ર કૃતઃ પદેણ ।
વસ્તુસ્વભાવૈરિતિ વાચયમિત્થં
તદોત્તરં સ્યાદ્ વિજયી સમસ્તઃ ॥
તત્ કિમિદાનીં સ્વાભાવવિરહસ્વભાવો ઘટઃ પ્રમાણાનૈવ સિદ્ધઃ? તવ દૃષ્ટ્યા એવમેતત્ ।
ઘટો હિ યાદૃક્તાદૃક્સ્વભાવસ્તાવત્ પ્રમાણપથમવતીર્ણઃ તસ્ય યદિ પરમાર્થતઃ અભાવો ઽપિ કશ્ચિત્ સ્યાત્, પરમાર્થતઃ સો ઽપિ તદ્વિરહસ્વભાવ ઇતિ તથૈવ પ્રમાણાવેદિતઃ સ્યાત્ ।
ન ચૈતદભ્યુપગમ્યતે ભવતા ।
તસ્માદ્ ઘટવત્ તદભાવસ્યાપિ પ્રામાણિકત્વેનૈવાનયોઃ પરસ્પરવિરહલક્ષણવ્યતિરેકસિદ્ધિઃ ।
અપ્રામાણિકત્વે વા અનયોરપિ ન તથાભાવ ઇતિ શશવિષાણાદિષ્વપીયમેવ ગતિઃ ॥
નનુ કાલ્પનિકરૂપસંપત્તિરેવાસ્ત્વનુમાનાઙ્ગમિત્યત આહ---તસ્યાઃ સર્વત્ર સુલભત્વાદિત ।
દહનવત્ત્વાદિસાધને પ્રમેયત્વાદૌ શબ્દાનિત્યત્વાદિસાધને ચાક્ષુષત્વાદૌ નિત્યત્વાદિસાધને કૃતકત્વાદાવિત્યર્થઃ ।
નનુ પક્ષસપક્ષવિપક્ષાસ્તાવદ્ વસ્ત્વવસ્તુભેદેન દ્વિરૂપાઃ ।
તત્ર યે કલ્પનોપનીતાઃ, તત્ર કાલ્પનિકા એવ
પક્ષધર્મત્વાન્વયવ્યતિરેકાઃ ।
પ્રમાણોપનીતેષુ તુ પ્રામાણિકા એવેતિ વિભાગઃ ।
તદિહ કાલ્પનિકાન્નિરગ્નેર્યદ્યપિ પ્રમેયત્વાદેર્વ્યાવૃત્તિઃ કાલ્પનિકી સિદ્ધા, તથાપિ પ્રામાણિકાત્ જલહ્નદાદેઃ પ્રામાણિક્યેવૈષિતવ્યા, સા ચ ન સિદ્ધેતિ કુતસ્તસ્ય હેતુત્વમ્? એવં પ્રામાણિકાત્ શબ્દે ઽપિ પક્ષીકૃતે પ્રામાણિક એવ હેતુસદ્ભાવો ।

વક્તવ્યઃ ન ચાસૌ ચાક્ષુષત્વસ્યાસ્તીતિ સો ઽપિ કથં હેતુઃ? એવં કૃતકત્વસ્યાપિ વસ્ત્વેકનિયતસ્ય ધર્મસ્ય વાસ્તવ એવાન્વયો વક્તવ્યઃ ।
વસ્તુનો વિપક્ષાચ્ચ વાસ્તવ એવ વ્યતિરેકો વક્તવ્યઃ ।
ન ચ તસ્ય તૌ સ્તઃ ।
તત્ કથમસાવપિ હેતુરિતિ ।
? પ્રલપિતમેતત્ ।
ન હિ નિયામકમન્તરેણ સંપદં પ્રતિ કલ્પના ત્વરતે, વિપદં પ્રતિ તુ વિલમ્બત ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
તથા ચ નિરગ્નિકમપિ કૂર્મરોમ સધૂમમિતિ કલ્પનામાત્રેણ વિપક્ષવૃત્તિત્વાદ્ ધૂમો નાગ્નિ ગમયેત્ ।
વાસ્તવ્યાં રૂપસંપત્તૌ કિમમેન કાલ્પનિકદોષેણેતિ ચેત્? તર્હિ વાસ્તવ્યામસંપત્તૌ કિં કાલ્પનિક્યા તયેતિ સમાનમ્ ।
વિરોધાવિરોધૌ વિશેષ ઇતિ ચેત્? કુત એતત્? ઉભયોરેકત્ર વસ્ત્વવસ્તુત્વાદન્યત્રાવસ્તુવદિતિ ચેત્? તત્ કિં કાલ્પનિકો ઽપિ
ધૂમો વસ્તુભૂતો યેન કૂર્મરોમ્ણસ્તેન સહ વિરોધઃ સ્યાત્?
ક્વચિદ્ વસ્તુભૂત ઇતિ ચેત્? નિર્ધૂમત્વમપિ ક્વચિદ્ વસ્તુભૂતમિતિ તેનાપિ વિરોધ એવ ।
તસ્માદ્ યથા કાલ્પનિકી વિપત્તિર્ન દોષાય, તથા કાલ્પનિકી સંપત્તિરપિ ન ગુણાયેતિ તસ્યાશ્ચ સર્વત્ર સુલભત્વાદિતિ ટીકાર્થઃ ।
એતચ્ચાભ્યુપેત્યોક્તમ્---વસ્તુતસ્તુ ન ન નિરૂપાખ્યં કસ્યચિદ્ વ્યવહારસ્ય ભાજનમિતિ ॥
નનુ યદ્યાવયોરકુશલતયા સ્વવચનવિરોધઃ, અથ પ્રષ્ટુઃ કિમુત્તરં વક્તવ્યમિત્યવશિષ્ટમુપસંહરન્ પરિહરતિ---તસ્માદિતિ ।
યત્ર વચને સર્વથૈવ વિરોધસતત્રાવચનમેવ શ્રેય ઇત્યર્થઃ ।
એતેન મૂકતાહેતુવિકલ્પાઃ પરિહૃતા બોદ્ધવ્યા ઇતિ ॥
નન્વેકરૂપમવિકલમિદં કથં ગમકમ્? ગમકત્વે વા વ્યતિરેકવિકલવદ્ રૂપાન્તરવિકલમપિ તથા કિં ન સ્યાદવિશેષાદિત્યાશડ્ક્યાહ---ન ચૈતાવતેતિ ।
રૂપાન્તરવૈકલ્યવન્ન વ્યતિરેકવૈકલ્યમવિનાભાવક્ષતિમાવહતીત્યર્થઃ ।
એવં તર્હિ સત્યપિ વિપક્ષે વ્યતિરેકો ન પર્યેષણીય ઇત્યત આહ---વિપક્ષસમ્ભવે ત્વિતિ ।
વિપક્ષે સતિ તત્ર વૃત્તિશડ્કા, તતસ્તન્નિવૃત્ત્યર્થં તદુપયોગઃ ।
વિપક્ષાભાવે તુ શડ્કૈવ નાસ્તિ, યથોક્તં પ્રાક્ ।
ન હિ તાયાભ્યવહરણે ઽપ્યસમર્થસ્ય મુમૂર્ષોઃ શષ્કુલીભક્ષણં શઙ્કતે ચેતન ઇત્યર્થઃ ॥
સ્વમતે ત્વિતિ ।
અસ્ય તુ કાલ્પનિકો ઽપિ વિપક્ષઃ પરેણાભિધાતું ન શક્યતે, અભિધાને સપક્ષત્વાપત્તેઃ અસપક્ષત્વે ઽનભિધાનપ્રસડ્ગાત્, તતશ્ચાભિધેયત્વે સાધ્યે યઃ કશ્ચિદ્ધેતુરૂપાદીયતે, તસ્ય કિં વિપક્ષે વૃત્તિરવૃત્તિર્વેતિ પ્રશ્ને અનેનોત્તરકોવિદેન કિં વક્તવ્યમ્? મૂકીભૂય તિષ્ઠાસોસ્તુ ન કશ્ચિત્ પ્રતિમલ્લ ઇતિ સ્વયમેવોલ્લપિતમનેન ।
ન ત્વેવંભૂતો ઽહેતુરેવ દોષાભાવાત્, અરૂચિમાત્રસ્ય સર્વત્ર સુલભત્વાદિતિ ભાગાસિદ્ધિનિરાકારણાય વ્યાપ્ત્યેતિ વદતઃ ॥
પૂર્વવદિત્યતિશાયને મતુપો વિધાનમ્ ।
અતિશયશ્ચ વ્યાપ્તિરેવેત્યાશયઃ ।
તદિદમ્ ઉક્તં ટીકાકૃતા---અસ્તિ ગન્ધવત્વસ્ય સાધ્યં ન તુ વ્યાપ્ત્યેતિ ।
નનુ સાધ્યસજાતીયે શેષશબ્દસ્ય ન કાચિદ્ વૃત્તિરિત્યત આહ---સાધ્યસ્યોપયુક્તત્વાદિતિ ।
પૌનરૂક્ત્યભ્રમમપાકરોતિ---પદાનિ વિભજ્યેતિ ।
ન મન્તર્ભાવ્ય વ્યાખ્યાને સામાન્યતોદૃષ્ટપદમેવં યોજનીયમ્, ઉક્તવિશેષરહિતત્વેન વિપક્ષ એવ સામાન્ય ઇત્યુચ્યતે ।
તત્રાદૃષ્ટમ્ ।
સપ્તમ્યાસ્તસિઃ ।
યોગ્યદર્શનનિવૃત્ત્યા ચ દૃશ્યનિવૃત્તિર્વિવક્ષિતા, તેન વિપક્ષે અસદિત્યર્થઃ ।
અતઃ સિદ્ધવત્
ત્રિરૂપસંપત્તિમભ્યુપેત્ય રૂપદ્વયસંપદે ચકારમવતારયતિ---તથા ચેતિ ॥
તદેવં તત્પૂર્વકમિત્યનેન લિઙ્ગપરામર્શો ઽનુમાનમિતિ લક્ષણાર્થે વ્યાખ્યાતે, અથ કિં લિઙ્કમ્, કતિવિધં વેતિ જિજ્ઞાસાયાં ત્રિવિધમિત્યવચ્છેદેન વ્યાખ્યાય, કિં લક્ષણમ્ ઇતિ જિજ્ઞાસાયાં પૂર્વવદિત્યાદ્યેકવાક્યતયા વ્યાખ્યાનેન પરામર્શવિષયઃ સંજ્ઞિતો વિભક્તો લક્ષિતશ્ચ ।
વિષયવિષયિણોરભેદવિવક્ષયા ચ સામાનાધિકરણ્યમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
એવમ્ અન્યાન્યપીતિ ।
તદ્યથા, મનોજ્ઞમત્તકાશિનીસંદર્શનેન સંસારિરાગાનુમાનમ્, શત્રુદર્શનેન ક્રોધાનુમાનમ્, વિષયભોગેન સુખાનુમાનમ્, રોગાદિના દુઃખાનુમાનમ્, અવિકલેન્દ્રિયસ્ય યોગ્યવિષયાવધાનેન જ્ઞાનાનુમાનમ્, શ્રદ્ધાવતાં યથાવિધિ યાગાદ્યનુષ્ઠાનેન ધર્માનુમાનમ્, નિષિદ્ધાચરણેનાધર્માનુમાનમ્, પટ્વભ્યાસાદરપ્રત્યયૈઃ સંસ્કારાનુમાનમ્, મિથ્યાપ્રત્યયેન ભવિષ્યત્સંસારપ્રવાહાનુમાનમિત્યધ્યાત્મમ્ ।

બાહ્યે ચ જ્વલન્તં તૃણરાશિમુપલભ્ય ભવિષ્યદ્ભસ્માનુમાનમ્, તથાવિધવૃષ્ટ્યા ભવિષ્યન્નદીપૂરાદિજ્ઞાનમ્, પ્રકારાન્તરાવગતેન વાયુના ત્વરાવતા વૃક્ષાદિસંક્ષોભાનુમાનમિત્યાદિ નેયમ્ ॥
દુરવબોધમિતિ ।
સામાન્યતોદૃષ્ટસ્વરૂપસ્યૈવાવિવેચનાદિત્યર્થઃ ।
ઉદાહરણદ્વારેણ તદ્વિવેચનં
ભવિષ્યતીત્યાહ---શેષવદુદાહરણાનતર્ગતં ચેતિ ।
શેષવલ્લક્ષણયોગે ઽપિ તદુદાહરણાન્તરવૈલક્ષણ્યેનેદમેવ સામાન્યતોદૃષ્ટપદાર્થે ભવિષ્યતીત્યત આહા---ન ચૈતાવતેતિ ।
ન તાવદશ્વકર્ણાદિશબ્દવદયં સૂર્યવ્રજ્યાનુમાને વર્તતે, અન્યત્રાપિ વૃદ્ધપ્રયોગાત્ ।
નાપિ સૂત્રકારસ્યૈવ પરિભાષેયમ્, નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ ।
તસ્માદુદાહરણવૈલક્ષણ્યમાત્રવિવક્ષયેદમુચ્યતે ।
તથા ચાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્ ભાષ્યકારવ્યાખ્યાનવિરુદ્ધોદાહરણમાત્રાખ્યાનમરોચયમાનઃ સામાન્યતોદૃષ્ટપદં વ્યાખ્યાયાન્યથોદાહરણમાહેતિ યોજના ।
ક્ષયવૃદ્ધિપ્રત્યયાવિષયત્વે સતીતિ સ્પષ્ટાર્થમ્, પ્રાડ્મુખોપલભ્યત્વે પરિવૃત્ત્ય તત્પ્રત્યયવિષયત્વાદિતિ પર્યાલોચનયૈવાવિનાશસ્ય પ્રાપ્તત્વાત્ ॥
ન હ્યુપલબ્ધવિનાશે ઉપલબ્ધં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ભ્રાન્તાવપ્યનુપલબ્ધમેવોપલબ્ધતયેતિ ।
પ્રાડ્મુખોપલભ્યત્વે ચેત્યસ્ય ટીકયા સ્ફોરિતસ્ય પ્રાડ્મુખોપલબ્ધસ્ય પ્રાડ્મુખેનાનુપલમ્ભે સતીત્યર્થઃ ।
નરાન્તરસ્ય તત્સમાનદેશસ્થસ્યેતિ મન્તવ્યમ્ ।
અન્યથા માર્તણ્ડમણ્ડલસ્યાપિ લોકાન્તરવર્તિપુરુષાપેક્ષયા પ્રાડ્મુખોપલભ્યતા દુર્વારેત્યસિદ્ધં વિશેષણં સ્યાત્ ।
તદેતત્ નરપદેન સૂચિતમ્ ।
તદભિમુખદેશસંબન્ધાદિતિ શિષ્યહિતતયા વ્યભિચારૌપયિકપાદવિહરણજ્ઞાપનાય ।
ન હિ યથાતથા પાદવિહારણમાત્રમસ્ય હેતોઃ ક્ષતિમાવહતીતિ ।
સત્યવિનાશે ઇતિ ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ સતિ દ્રષ્ટવ્યત્વ ઇતિ વેતિ શેષઃ ॥
ઇહ યદ્યપિ દિશઃ પ્રત્યક્ષત્વે સાધ્યે ઽડ્ગુલ્યા નિર્દેશો વ્યધિકરણઃ, તરૂનગરાદિષુ એવાડ્ગુલ્યા વ્યપદેશાત્ ।
દિશઃ સામાનાધિકરણ્યં ત્વડ્ગુલીવ્યપદેશસ્ય ન તદધિકરણતાસાધનમન્યથાસિદ્ધત્વાત્ ।
તથાપિ યસ્યાં દિશિ એતે તરવઃ સા પ્રાચીતિ તર્વાદિભેદેન અપ્યડ્ગુલ્યા વ્યપદેશો ઽસ્તીતિ ન વ્યધિકરણત્વમાહત્યાભિધાતું શક્યત ઇત્યનેનાભિપ્રાયેણ અન્યથાસિદ્ધિમેવ વાર્તિકાર્થમાહ---અન્યથાસિદ્ધતયેતિ ।
ઉપલક્ષણં ચૈતત્, ચલન્તીં પતાકામુપલભ્યાયં વાયુર્વાતીતિ અડગુલીનિર્દેશસ્યાચાક્ષુષે વાયાવપિ ગતત્વેન વ્યભિચારસ્ય અપિ સંભવાત્ ।
રૂપેણ સ્પર્શાનુમાનમિત્યાદાવાદિગ્રહણેન રસેન રૂપાનુમાનમ્, ગન્ધેન રસાનુમાનમિત્યાદિ ।
વૃક્ષાદર્શને સન્દેહે વા ન શિશપાદર્શન નિશ્ચયો વા તતો ઽનવસરપરાહતમેવાનુમાનમ્ ।
વૃક્ષશબ્દપ્રયોગલક્ષણવ્યવહારાનુમાનં તુ ન સ્વાર્થમ્, અવિદિતસમયેનાશક્યત્વાત્ ; વિદિતસમયસ્ય ચ વ્યર્થત્વાત્ ।
પરો ઽપિ યદિ વ્યુત્પન્નો, યદિ વિદિતશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તઃ,
તદા સ્વયમેવ વ્યવહરેત્ ।
વિપરીતસ્તુ શિશપાત્વમપિ ન પ્રતીયાત્ ।
અવ્યુત્પન્નશ્ચેત્, સમયમગ્રાહયિત્વા વ્યવહારયિતુમશક્ય એવ ।
ન ચાયં સમયગ્રહપ્રકારઃ ।
તથા સતિ શિશપાત્વાદયં વૃક્ષો વ્યવહર્તવ્યઃ ઇતિ શિશપાત્વમેવ વૃક્ષશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તમાકલયેત્ ।
ન ચ શિશપાત્વાદયં વૃક્ષશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તવાનિતિ વાક્યાર્થઃ, વિદિતતન્નિમિત્તં પ્રતિ વ્યર્થત્વાત્ ; વિપરીતં પ્રત્યપ્રદ્ધિવિશેષણત્વપ્રસડ્ગાત્, સામાન્યોપક્રમે સમયગ્રહાનુપપત્તેઃ ; પુરુષેચ્છામાત્રાધીનત્વાચચ સમયસ્ય પક્ષધર્મતયા નિયન્તુમશક્યત્વાત્ ; અવિદિતસમયં પ્રતિ ચાન્વયોપક્રમસ્યાયુક્તત્વાદિત્યત આહ---શ્રુતેનેતિ ।
તદનેન યે ચાન્યે સાધ્યસમાનકાલાઃ, તે સર્વે સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનસંગ્રાહ્યત્વેન ઉપલક્ષિતા ઇતિ ॥
સ્વમતેન વ્યાખ્યાનાન્તરમ્, ન તુ તાત્પર્યાન્તરમિત્યર્થઃ, પૂર્વં સાધ્યં તદ્યસ્ય વ્યાપ્ત્યેત્યનેનૈકતાત્પર્યત્વાત્ ।
અનેનૈવાભિપ્રાયેણાહ---અત્રાપિ યથાસંભવમિતિ ।
નાનન્તર્ભાવચકારનિરપેક્ષતે ચાસ્મિન્ વ્યાખ્યાને પૂર્વસ્માદ્ વિશેષઃ ।
સામાન્યેન કાર્યં વા કારણં વા અનુભયાત્મકં વા અવિનાભાવિતયા દૃષ્ટં નિશ્ચિતં સામાન્યતોદૃષ્ટમેવ ચ યોજના ।
તદિદમુક્તમ્---અસન્દિગ્ધતામાહેતિ ।

તત્ર તત્પૂર્વકમિતિ ।
સ્વરૂપવિપ્રતિપત્તિનિવૃત્તિઃ સ્વલક્ષણસામર્થ્યેન ન્યૂનાધિકસંખ્યત્વાશડ્કાનિવૃત્તિઃ પ્રથમં તાત્પર્યમ્ ।
નિયમજ્ઞાપને ત્વશક્યલક્ષણત્વશડ્કાનિવૃત્તિસ્તાત્પર્યમિતિ ન પૌનરૂક્ત્યમિતિ વૃત્તવર્તિષ્યમાણાનુકીર્તન ફલમ્ ॥
યદ્યપિ પ્રતિપન્નં પ્રત્યનુમાનસ્ય ન સંશયવિપર્યયનિવૃત્તિરજ્ઞાતજ્ઞાનં વોપયોગઃ, તથાપ્યધ્યવસિતાભ્યનુજ્ઞાનં વસ્તુબલાયાતમપેક્ષિતે વિષયે ઽનુપેક્ષણીયમેવેતિ તસ્યાપ્યનુમાનપ્રતિપાદ્યેષુ ગણના ।
તેનાદિવાક્યે પ્રતિપન્નઃ પ્રતિપાદયિતેતિ પ્રતિપન્ન એવ પ્રતિપાદયિતા, ન તુ પ્રતિપન્નઃ પ્રતિપાદયિતૈવેતિ બોદ્ધવ્યમ્ ॥
પુનઃ પૌનરૂક્ત્યપરિહારાર્થં વૃત્તવર્તિષ્યમાણે અનુકીર્તયતિ---પૂર્વં સિદ્ધવદિતિ ।
સાક્ષાત્કૃત્યનુમિત્યોઃ ક્રિયયોસ્તુલ્યતા વિષયગતા દ્રષ્ટવ્યા ।
તેનાયમર્થઃ ।
વ્યાપ્તિગ્રાહકપ્રમાણયોગ્યો ધર્મો યત્રાનુમીયતે તત્ પૂર્વવદનુમાનમ્ ।
તદયોગ્યસ્તુ યત્ર તત્ સામાન્યતોદૃષ્ટમિતિ ।
ધૂમત્વૈકાર્થસમવાયિભિરિતિ ।
સતાત્પર્યં વિશેષણમ્ ।
ન હિ સંતતમૂર્ધ્વગમનમાત્રેણાગ્નિરનુમાતું શક્યતે, ધૂલીપટલાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
એકદ્રવ્યત્વાદિત્યસ્ય સપક્ષે રૂપાદાવન્વયસ્ય
સ્પષ્ટત્વાત્ વિપક્ષવ્યતિરેક એવોક્તઃ ।
દ્વિવિધમેવ હીતિ ।
ન ત્વત્રાન્વયાભિધાનમાત્રેણ કેવલવ્યતિરેકિશડ્કા કર્તવ્યા ।
સમાનજાતીયારમ્ભકત્વં શબ્દસ્ય અસિદ્ધમતઃ સાધયતિ---કાર્યત્વાદિતિ ।
કાર્યત્વં પુનરસ્યાનુપલબ્ધિકારણભાવે સતિ અનુપલબ્ધસ્યોપલભ્યમાનત્વાદ્ વા પ્રત્યક્ષાદ્ વેતિ ।
સર્વત્રોપલબ્ધિપ્રસડ્ગાદિત્યસ્ય વિપર્યયેણ હેતુઃ ।
પ્રયોગસ્ત્વેવમ્---અવ્યાપ્યવૃત્તિઃ શબ્દઃ, આશ્રયાપ્રાપ્તાવપિ ક્વચિદનુપલભ્યમાનત્વે સતિ ક્વચિદુપલભ્યમાનત્વાત્ સંયોગવદિતિ ॥
યદ્યપિ ચૈતાવન્માત્રેણ ગુણત્વં સિધ્યતિ, તથાપિ ભાષ્યકારીયો હેતુરૂપેક્ષિતઃ સ્યાદિત્યતો ઽવ્યાપકતામાત્રં પ્રસાધ્યૈવ પ્રકૃતે લગયતિ---કર્ણેતિ ।
અત્રાપિ પ્રયોગઃ, શબ્દો વીચીતરઙ્ગન્યાયેન કર્ણશષ્કુલીમન્તમાકાશદેશમાસાદયતિ, પ્રકારાન્તરાસંભવે સત્યુપલભ્યમાનત્વાદિતિ વ્યતિરેકી ।
ઉદાહરણાર્થં વિવેચયતિ---ઇદં ત્વિતિ ।
સદાદ્યભેદઃ સત્તાયોગઃ, અનિત્યત્વમ્, કારણવત્ત્વમ્, સામાન્યવિશેષવત્ત્વમિતિ ।
સાધ્યધર્મિણ્યસ્મદાદિભિઃ કદાચિત્ પ્રત્યક્ષેણાનુપલમ્ભાદિત્યર્થઃ ॥
આભિપ્રાયિકો હ્યર્થઃ પક્ષધર્મતાયા વિષયઃ ।
સ એવાભિપ્રાયેણ વ્યાપ્યતે, યેન વિના પ્રતિજ્ઞાતોર્ઽથો નોપપદ્યતે ।
ઉભયથા સંભાવનાયાકેકતરત્ર બાધકોપપત્તાવન્યતરઃ પ્રમાણાન્તરગોચરઃ, તત્ર વિધાયકપ્રમાણાભાવે કેવલવ્યતિરેકિણો ઽવતારઃ ।
તથા હિ
ક્ષિત્યાદિકં સકર્તૃકં કાર્યત્વાદિત્યત્ર સર્વજ્ઞત્વમન્તરેણ ક્ષિત્યાદીનાં કર્તૃત્વમેવ નોપપદ્યતે, પરમાણ્વદૃષ્ટાદીનામજ્ઞાને તદધિષ્ઠાનાનુપપત્તેઃ ।
તદધિષ્ઠાને વા અસર્વજ્ઞત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્ સર્વજ્ઞત્વમન્તરેણ પ્રતિજ્ઞાતાર્થાનુપપત્તૌ તદભિપ્રાયવ્યાપ્તમ્ ।
આભિપ્રાયિકત્વાચ્ચ પક્ષધર્મતાગોચરઃ ।
ઇચ્છાદયઃ પરતન્ત્રા ગુણત્વાદિત્યત્ર પુનરાત્મા નાભિપ્રાયવ્યાપ્તઃ ।
ન હીચ્છાદીનાં ક્ષિત્યાદિપારતન્ત્ર્યમસંભાવિત્, અપિ તુ માનસપ્રત્યક્ષવેદ્યત્વાદિભઃ બાધિતમ્ ।
ધૂમગતનીલત્વેનેવ ધૂમસ્યાપાલાલત્વમ્ ।
તસ્માદુભયથાપિ સંભવાદાત્મા નૈવાભિપ્રાયવ્યાપ્તઃ, તદવ્યાપ્તત્વાચ્ચ ન પક્ષધર્મતા તમઙ્કમારોપયિતુમર્હતિ, અપિ ત્વિચ્છાસંબદ્ધપરમાત્રમાદાયૈવ નિવર્તતે ।
એતદુત્તરકાલં ક્ષિત્યાદૌ બાધિતે તદન્યાસિદ્ધૌ વિધાયકપ્રમાણાભાવાન્નિષેધમુખેન વ્યતિરેકી પ્રવર્તતે ।
તમિમં વિશેષં હૃદિ નિધાયોક્તમ્---બાધકૈરપનીતે દ્રવ્યાષ્ટકગુણત્વ ઇતિ ॥

નનુ સામાન્યતોદૃષ્ટાદ્ યદ્રૂપં સિદ્ધમ્, ન તત્ કેવલવ્યતિરેકિણા સાધ્યમ્ ।
યાદૃશં ચ તેન સાધ્યમ્, તાદૃશં
ન ક્વચિત્ સિદ્ધમ્ ।
તથા ચાપ્રસિદ્ધવિશેષણઃ પક્ષઃ ।
ન ચ તથાભૂતે સન્દેહો ઽપિ કારણાભાવાત્ ।
સમાનાસમાનધર્મવિપ્રતિપત્તીનામનુપલબ્ધચરાવિષયત્વાદિત્યત આહ---યદ્યપિ ચાયમિતિ ।
સ્વરૂપેણ અસાધારણરૂપેણેત્યર્થઃ ॥
ન હિ વાક્યાર્થસયાપૂર્વતયા પદાર્થાનાં વિશેષણવિશેષ્યભાવો વિહન્યતે ।
તથા સતિ, અન્વયિનોપ્યનુત્થાનમિતિ પ્રલીનમનુમાનેન ।
ન ચ દ્રવ્યાષ્ટકાતિરિક્તાદિપદાર્થા એવાપૂર્વે, યેનાપ્રસિદ્ધવિશેષણતા સ્યાત્ પક્ષસ્ય ।
ન ચૈવં સતિ શશશૃઙ્ગધનુર્ધરાદાવપિ પ્રસઙ્ગઃ, તત્રાપિ તદાર્થમાત્રાપ્રસિદ્ધેઃ સર્વત્ર સુલભત્વાદિતિ વાચ્યમ્ ।
સામાન્યતોદૃષ્ટપૂર્વકત્વનિયમસીમાયાઃ દુર્લડ્ઘ્યત્વાત્ ।
અન્યથા સામાન્યતો ઽપ્યસિદ્ધઃ કથં નિષ્પ્રમાણકશબ્દસામર્થ્યમાત્રમાશ્રિત્ય પરામૃશ્યેત ।
અપરામૃષ્ટશ્ચ કથં પ્રમાણવ્યવહારમવતારયેત્ ।
તદિદમ્ ઉક્તમ્---અદૂરવિપ્રકર્ષેણ પરામૃષ્ટ ઇતિ ।
વિશેષસિદ્ધેઃ સામાન્યસિદ્ભિરદૂરવિપ્રકર્ષઃ, તદસિદ્ધિસ્તુ તદ્વિપર્યય
ઇત્યર્થઃ ॥
એવં ચ સંશયો ઽપ્યત્ર વાદિવિપ્રતિપત્તેરેવ સુગમઃ, ઇચ્છાદીનામુભયવાદિસિદ્ધે સામાન્યતો ઽધિકરણે દ્રવ્યાષ્ટકાતિરિક્તાનતિરેકકોટ્યોરૂભાભ્યાં સમુત્થાપનાત્ ।
અથવા પ્રત્યેકોત્થિતઃ સંશયઃ સમુદાયે વિશ્રામ્યતીતિ ન્યાયઃ ।
તથા હિ ગુણત્વં પૃથિવ્યાશ્રિતે ગન્ધાદૌ, તદતિરિક્તાશ્રિતે સ્નેહાદૌ ચ દૃષ્ટમ્, ઇચ્છાદિષુ ચ દૃશ્યતે ।
તત્ કિમિચ્છાદયઃ પૃથિવ્યાશ્રિતા, ઉત તદતિરિક્તાશ્રિતા ઇત્યનેનાકારેણ સર્વદ્રવ્યેષુ ભવન્ સન્દેહઃ સમાનધર્મદર્શનાદેવ દ્રવ્યાષ્ટકતદતિરિક્તકોટ્યોરેવ પર્યવસિતો ભવતિ ।
તદિદમુક્તમ્---ધર્મિણિ ચેત્યાદિ ॥
વિભાગવચનાદેવેત્યાદિભાષ્યવક્રવ્યાખ્યાયાઃ શડ્કાપોષણે તાત્પર્યમ્ ।
નનુ સદસતી તત્ત્વમિત્યત્ર સદસચ્છબ્દાભ્યાં ભાવાભાવાવુક્તૌ ।
તદિહ વર્તમાનાવર્તમાનાર્થત્વવ્યાખ્યાનં તદ્વિરુદ્ધમપિ કુત ઉપાદીય ઇત્યત આહ---પ્રત્યક્ષં હીતિ ।
અથ તથૈવ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ---યદ્યપીતિ ।
ન વિશેષણ્ત્વં સ્વાતન્ત્ર્યેણ સ્વાતન્ત્ર્યાભિધાનેનેત્યર્થઃ ।
આહો ન્યાયોપ્યસ્તીત્યસ્યાક્ષરાર્થેન નઃ સંબન્ધાનુપપત્તેઃ, તાત્પર્યાર્થેનસંબન્ધમાહ---ન સન્દેહ
ઇતિ ।
ન્યાયાભાવેન હિ તર્કસ્ય નિશ્ચયાપર્યાપ્તૌ સન્દેહસ્તદવસ્થ ઇત્યાશડ્કિતમ્, અતસ્તન્નિષેધ એવોત્તરં યુક્તમિતિ ।
અસ્ત્યેવ ન્યાયઃ, સન્દેહવિરોધિનિશ્ચયસમર્થો યત ઇતિ શેષઃ ।
નિમિત્તત્વં યદિ વિષયત્વં તન્નાત્મનિ દૃષ્ટાન્તે ।
અથોપાદાનત્વમ્, ન તત્સાધ્યે સમવાય ઇત્યત આહ---નિમિત્તત્વં કારણત્વમિતિ ॥
નનુ વ્યાપકત્વં પરમમહત્પરિમાણયોગઃ, સર્વસંયોગિસમાનદેશતા વા ।
તદુભયમપિ સમવાયે ન સંભવતીત્યત
આહ---સત્યુપલબ્ધીતિ ।
ઉપલભ્યતેત્યુચ્યમાને ઘટાદેરપિ વ્યાપકત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અત ઉક્તં સર્વત્રેતિ ।
દેશસ્યાવચ્છેદકતામાત્રેણ સપ્તમ્યા નિર્દેશો વને સિહનાદ ઇતિવત્ ।
તથાપ્યસિદ્ધં લક્ષણમ્, ન હ્યાત્માદયઃ સર્વત્રોપલભ્યન્તે ઇત્યત ઉક્તમ્---સત્યુપલબ્ધિકારણ ઇતિ ।

તથાપિ વિષયસ્યાપ્યુપલબ્ધિકારણત્વાદ્ યત્ર યત્ર ઘટાદિપરમાણ્વન્તાઃ સ્વોપલબ્ધિસામગ્રીસહિતાઃ, તત્ર તત્રોપલભ્યન્ત એવેતિ તૈરેવ વ્યભિચાર ઇત્યત ઉક્તમ્---અન્તરેતિ ।
એતચ્ચ દ્રવ્યરૂપકારણાન્તરાભિપ્રાયેણ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અન્યથા યત્ર ઘટાદયો ન સન્તિ, તત્ર તતો ઽન્યસ્ય તદુપલબ્ધિકારણસ્ય તદિન્દ્રિયસંયોગસ્યાભાવાદેવ તેષામનુપલમ્ભઃ, તત્સદ્ભાવે તુ સર્વત્રોપલમ્ભ એવ ઇત્યેતદપ્યાશડ્ક્યેત ।
તથાપિ પરમાણ્વાદિગુણૈરેવ યાવદ્દ્રવ્યભાવિભિરાશ્રયાધીનનિરૂપણૈર્વ્યભિચારઃ, તન્નિવૃત્ત્યર્થમનેકસંબન્ધિત્વે સતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એતચ્ચ સર્વત્રેત્યનેન ટીકાકૃતા સૂચિતમ્ ।
યદ્યપિ ચ સર્વત્રાસ્તિત્વં વ્યાપકત્વમ્, તથાપિ લક્ષણમન્તરેણ તદ્ દુરવબોધમિતિ તદેવોક્તમિતિ ।
ન્યાયેતિકર્તવ્યતાભૂતં તર્કં પૃચ્છતિ ।
કર્ત્રા અવ્યાપાર્યમાણસ્ય કરણસ્ય સ્વયં વ્યાપારાયોગાદિત્યાશયવાનિતિ ભાવઃ ॥
અથોક્તમનવસ્થાનપ્રસઙ્ગમવતારયિતું કિમિત્યનાધારત્વપ્રસઙ્ગ ઉચ્યતે, યાવતા સ્વતન્ત્ર એવાયં પ્રસઙ્ગઃ કિં
ન સ્યાત્? ન હિ કાર્યસ્યાનાધારત્વમસ્યેષ્ટમેવેત્યત આહ---સ્યાદેતદિતિ ।
પશ્ચાત્ તુર્યા સંયુક્ત ઇતિ શેષઃ ।
ન હ્યુત્પન્નો ઽપ્યસંયુક્ત એવ તુર્યા પ્રથમેક્ષણે પટ ઇતિ કસ્યચિન્નિશ્ચયઃ, અથ ચ પ્રમાણબલાદિષ્ટ એવાયમર્થઃ, તથોત્પન્ને ઽપિ પ્રથમે ક્ષણે તન્તુષ્વસમવેત એવેષ્યત ઇતિ પાદૌ પ્રસાર્ય તિષ્ઠતો નેદમુત્તરમિત્યર્થઃ ।
તસ્માદનવસ્થાપ્રસડ્ગાવતારણાયૈવેદમુક્તમિત્યાહ---સમવાયશ્ચેતીતિ ।
યદ્યપ્યુપાધિકથનેનૈવ વૃત્તિમત્ત્વસ્ય પ્રાપ્તિધર્મત્વં નિરાકૃતમ્, તથાપિ પ્રાપ્તિત્વસ્યાનૈકાન્તિકત્વસૂચનાય પુનરપ્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગમવતારયતિ---અથેતિ ।
અનવસ્થાભિયા અવશ્યમન્તતઃ કાચિત્ પ્રાપ્તિશ્ચ ન ચ વૃત્તિમતીતિ સ્વીકર્તવ્યમ્, તતશ્ચ તથૈવ પ્રાપ્તિમત્ત્વમનૈકાન્તિકમિત્યર્થઃ ॥
અથાનવસ્થાસ્વીકારે કો દોષ ઇત્યાશડ્ક્ય નિરાકરોતિ---નન્વિયમિતિ ।
અનાદિતાયાં હ્યડ્કુરોત્પાદાનુગુણસમયસંભવિના બીજેન જનિતે ઽડ્કુરેણ જનિતે બીજે વર્તમાનં બીજત્વં તસ્યાડ્કુરપૂર્વકતામવગમયતીતિ યુજ્યતે, અવિકલસ્ય હેતોઃ પ્રમાણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ ।
ઇદંપ્રથમતાયાં તુ કાર્યોત્પાદાનુગુણસમયે ભવિષ્યત્પ્રવાહસ્યાસત્ત્વાત્ પ્રથમસ્યાનુત્પાદે તદાશ્રયસ્ય હેતોસ્તસ્મિન્નસત્યાશ્રયાસિદ્ધતયા સર્વસ્યાગમકત્વે પ્રમાણાભાવ ઇત્યર્થઃ ॥
અભ્યુપેતકણાદાપ્તત્વસ્ય શાસ્ત્રવિરોધશ્ચેત્યાદિ ।
કાર્યમકૃતકસંબન્ધવદિતિ પ્રતિજ્ઞાયાં ઘટાદેર્ભૂતલાદિનાપ્યકૃતક એવ સંબન્ધઃ સ્યાત્, સ ચાનિષ્ટ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાં વિશિનષ્ટિ---સ્વોપાદાનેનેતિ ।
સ્વસમવાયિનેત્યર્થઃ ।
કાર્યમિતિ ચ સમવેતમાત્રોપલક્ષણપરમ્, અન્યથા જાત્યાદિષુ વિપક્ષેષુ સંભવે હેતોર્વિરોધઃ સ્યાત્ ।
અથવા પ્રતિજ્ઞા યથાશ્રુતૈવ, આધારવત્ત્વાદિત્યત્રાધારશબ્દેન નાશ્રયમાત્રં વિવક્ષિતમ્, કિં ત્વધિકરણં કારકમ્ ।
તેનાધિકરણકારકવત્ત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ।
ન ચ વાચ્યમ્---કારકવત્ત્વમાત્રેણૈવ પર્યાપ્તૌ કિમધિકરણગ્રહણેનેતિ, પ્રધ્વંસેન વિરોધપ્રસડ્ગાત્ ।
ન કાર્યસ્ય કાર્યઃ સંબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
મિથઃ સંબધ્યેતે ।
આધાર્યાધારભાવેનાવતિષ્ઠેતે ઇત્યર્થઃ ।
સો ઽપિ સમવાયે નાસ્તિ સમવાયાન્તરાભાવાદિત્યર્થઃ ।
સન્નપ્યસૌ ન કાર્યમાધારવત્ કરોતિ, સ્વસમવાયેનૈવ તસ્યાધારવત્ત્વાત્, તદભાવે ત્વેકાર્થસમવાયો ઽપિ ન સ્યાદિત્યર્થઃ ।
સહોત્પાદે કાર્યમનાધારં સ્યાત્ ।
સર્વદેતિ શેષઃ ।
સમવાયિકારણાભાવે ઽસમવાયિકારણશડ્કાપિ નાસ્તિ, તત્પ્રત્યાસન્નસ્વભાવત્વાત્ તસ્યેત્યભિપ્રાયવતા તદુપેક્ષ્ય નિમિત્તમાત્રાદુત્પત્તિરાશડ્ક્ય નિરાકૃતા ॥
નનુ વિધીયમાનનિષિધ્યમાનવ્યતિરેકેણ જગતિ ન સ્વતન્ત્રો નામ ।
તત્ કથં ધર્મત્રૈવિધ્યમિત્યત આહ---અત્ર ચેતિ ।
વિધીયમાનો વર્તમાન ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિષિધ્યમાનઃ અવર્તમાન ઇત્યર્થઃ ।
તત્ર યે વર્તમાનાઃ, તેષાં કશ્ચિત્ પરતન્ત્રો વૃત્તિમાનિત્યર્થઃ ।
કશ્ચિત્ સ્વતન્ત્રો વૃત્તિરહિત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિષિધ્યમાનાસ્તુ પરતન્ત્રા ન સન્તિ, અસત્ત્વાદેવ ઇતિ ।

તદેવં વિધીયમાનઃ સ્વતન્ત્રો વિધીયમાનઃ પરતન્ત્રઃ પ્રતિષિધ્યમાનઃ સ્વતન્ત્રશ્ચેતિ તિસ્રો વિધા ઇત્યર્થઃ ।
તદેવમવર્તમાનો ઘર્મઃ પ્રતિષિધ્યમાનતયૈવ વ્યવહ્રિયતે, ન ચાસૌ પ્રત્યક્ષવિષયઃ, કિં ત્વનુમાનવિષય ઇતિ દર્શિતમ્ ।
તચ્ચાનુપપન્નમિતિ શડ્કાવાર્ત્તિકાર્થમ્ આહ---નન્વિતિ ।
અસન્નિત્યુદ્દેશ્યમ્ ।
તેનાયમર્થઃ, અસન્નવર્તમાનો ન કેવલં પ્રતિષેધવ્યવહારવિષયઃ, કિં તુ વિધીયમાનો ઽપિ, વિધિવ્યવહારવિષયો ઽપિ ।
એવમસૌ ન કેવલમ્ અનુમાનવિષયઃ, પ્રત્યક્ષશ્ચ ।
ક્વચિત્ પ્રત્યક્ષવિષયશ્ચેત્યર્થઃ ।
ક્કેત્યત આહ---યથેતિ ।
કથમસૌ વિધીયમાન ઇત્યત આહ---જાયમાન ઇતિ ।
કથમસૌ પ્રત્યક્ષવિષય ઇત્યત આહ---વિસ્ફારિતેતિ ।
કથમસાવવર્તમાન ઇત્યત આહ---ન ચાસાવિતિ ।
અસત્તયા સત્તયા વાનભ્યુપગમાદિતિ સત્તાયા જાયમાનતયા વિરોધાત્, અસત્તયા વિધિવિષયતયેતિ ભાવઃ ।
કથં નાભ્યુપગમ્યતે ન હિ સત્તાસત્તાભ્યામન્યઃ પ્રકારો ઽસ્તીત્યત આહ---નિષેધવિષયતયા ત્વિતિ ।
વિધીયમાનતાપક્ષે હિ જાયમાનતાભ્યુપગમે ઉભયથાપિ વિરોધો, ન તુ પ્રતિષિધ્યમાનતાપક્ષે ઽપીત્યર્થઃ ॥
તસ્માત્ જાયમાને ઘટે ન વિધાયકપ્રત્યક્ષપ્રવૃત્તિઃ, વિરોધાત્ ।
નિષેધકં તં પ્રત્યક્ષં પ્રવર્તમાનમપિ તન્નિષેધમેવ ગોચરયેત્, ન તુ નિષેધ્યં ઘટમ્ ।
તતઃ સિદ્ધો વિષયભેદ ઇતિ સારમ્ ।
ઉપપાદનીય ઇતિ સત્કાર્યવાદમપનીય ।
અપરે ત્વિતિ ।
અર્થાતિરેકમાત્રમ્ ।
અર્થપદાતિરેકમાત્રમ્ ।
એવમુત્તરત્રાપિ ॥
નનુ કેનૈતદુક્તમ્, યદુભયપદવ્યભિચાર એવ વિશેષણસમાસો ભવતીત્યત આહ---વિશેષણમિતિ ।
નનુ તથાપ્યુભયોરપિ પૃથિવીદ્રવ્યશબ્દયોરૂભયવાચિત્વાત્ કથં વિશેષપ્રતિપત્તિરિત્યત આહ---ન ચેતિ ।
ન હિ ભવતિ પૃથિવીત્વં દ્રવ્યત્વમિત્યુપલક્ષણમ્ ।
પૃથિવીત્વં દ્રવ્યમ્, દ્રવ્યત્વં ચ પૃથિવીત્યપિ ન ભવતીત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ન ચ નાન્તરીયકાર્થશબ્દયોરપીયમેવ ગતિરસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, અનિયમપ્રસડ્ગાત્ ।
નાન્તરીયકત્વાર્થયોરપિ સામાનાધિકરણ્યાદર્થત્વનાન્તરીકયોરપીતિ ।
તતસ્તદ્વ્યવચ્છેદાર્થં પુનરપિ પ્રયત્નાન્તરમાસ્થેયમ્ ॥
તસ્માદનેકાર્થત્વે ઽપિ વિશેષપર એવાયં નાન્તરીયકશબ્દ ઇત્યકામેનાપ્યભ્યુપેયમ્ ।
તથા ચ પૂર્વદૂષણાનિવૃત્તિરિતિ ।
નનુ અનિયતપ્રસરેણાસતિ નાસ્તીતિ સહિતેનેષ્ટલાભો યદ્યપિ તથાપિ સર્વથા સપક્ષાવૃત્તિરસાધારણો ઽપિ નિવર્તયિતવ્યઃ, ન હિ પક્ષવ્યાપકો વિપક્ષે ચ નાસ્ત્યેવૈતાવતૈવ તસ્ય નિરાકરણમ્, તસ્યાપ્યેવંભૂતત્વાત્ ।
તસ્માત્ તત્તુલ્યે સદ્ભાવ ઇતિ કર્તવ્યમેવેત્યાશડ્ક્યાહ---પ્રસક્તમપ્રતિષિદ્ધમનુમતમેવેતિ ।
પ્રસક્તસ્ય પ્રતિષેધાદુપાદાને તદ્વિપરીતસ્ય હાનમર્થાયાતમિત્યર્થઃ ।
ન ચાસંભવો ઽપિ પ્રસક્તો, યેનાનિષેધાત્
તસ્યાપ્યુપાદાને તદ્વિપરીતહાનં સંભાવ્યેત ।
પ્રથમે પદે સંભવસ્ય વિધેયત્વેન ઇવાસંભવસ્ય નિષેધ્યત્વેનાનુપાદાનાદિતિ ।
સમુચ્ચીયમાનેત્યાદિ વૈચિત્ર્યેણ હિ નિપાતસંબન્ધે વાક્યભેદપ્રસઙ્ગઃ, અથૈકવાક્યત્વમિચ્છન્નવૈચિત્ર્યેણૈવ નિપાતસંબન્ધમિચ્છેદિત્યર્થઃ ।
એતદેવાનૂદ્યમાનસમુચ્ચયમાશડ્ક્યમાનઃ સ્ફુટયતિ---ન ચેતિ ।
ઉદિતં હ્યનૂદ્યતે, નત્વનુદિતમ્ ન ચોભયત્વવિશિષ્ટં હવિરૂદિતમ્ ।

કિં તુ હવિર્માત્રમ્ ।
તથા ચાનુવાદપક્ષે ઉભયત્વમવિવક્ષિતમ્ ।
ઉભયત્વવિવક્ષાયાં તુ નાયમનુવાદઃ, કિં તુ વાદ એવ ।
તથા ચ વાક્યભેદઃ ।
એવં દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપિ યદિ સાધ્યાયોગવ્યચ્છેદવિશિષ્ટો હેતુરૂદિતઃ, યુક્તમિદાનીં યત્તથાસાવનૂદ્યતે, ન ત્વેતદસ્તિ ।
હેતુમાત્રં ત્વવિશિષ્ટમુદ્દિષ્ટમ્ ।
વિશિષ્ટસ્ય તુ તસ્યાયમેવ પ્રથમો વાદાવતારઃ ।
તદ્યદિ યસ્યેત્યયમનુવાદો, નૂનમનુમેયે સદ્ભાવ એવેત્યવિવક્ષિતં વિશેષણમ્, વિવક્ષિતે તસ્મિન્નનેનૈવ વાક્યેન વિશિષ્ટો વાદઃ કર્તવ્યઃ ।
પશ્ચાદિદમેવાવૃત્ત્યાનુવાદ ઇતિ વાક્યભેદ ઇત્યર્થઃ ।
સો ઽયં પ્રયત્નાન્તરીયસ્થાનશબ્દસ્યાર્થઃ ॥
નનુ યદ્યનૂદ્યમાનમશક્યં વિશેષ્ટુમ્, અથાર્તિરપિ કથં હવિષા વિશેષ્યત ઇત્યત આહ---અત્ર હિ યદ્યપીતિ ।
અનન્યગતિકત્વાત્ પ્રાપ્તેન હવિષા વિશેષણમાર્તેઃ ।
ઉભયત્વસ્ય તુ ન પૂર્વપ્રાપ્તત્વમ્, નાપિ તદન્તરેણાર્તિરશક્યપ્રતિપત્તિઃ, સાધ્યાયોમવ્યવચ્છેદઃ અપિ હેતોરીદૃશ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યેવમુભયવચનં કિમર્થમિત્યત આહ---પ્રતીયમાનમપિ ઉભયત્વમવિવક્ષિતમ્ ।
વિશેષણતયેતિ શેષઃ ॥
અયં વાક્યાર્થઃ ।
આર્તિવિશેષણતયા હવિસ્તાવદુપાદાતવ્યમ્, તસ્ય ચાજ્યપુરોડાશાદ્યનેકરૂપત્વાદુભયત્વમપ્યસ્તીતિ પ્રાયિકતયા તદપ્યુપાત્તમ્ ।
તેનેદં સિદ્ધં ભવતિ, એકમનેકં વા હવિર્યસ્યાર્તિમાર્ચ્છેદિત્યાદિ ।
ઉભયત્વવિવક્ષાપક્ષે તુ નૈકૈકહવિરાર્તૌ પ્રાયશ્ચિત્તવિધિઃ સ્યાદિતિ દોષઃ ॥
ન ચૈવમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્, વાક્યભેદપ્રસઙ્ગસ્ય તાદવસ્થ્યાદિતિ ।
ન ચાનુમેયે સદ્ભાવ એવ, તત્તુલ્ય એવ સદ્ભાવ ઇતિ વાક્યદ્વયમેવેદમુભયવિધાયકમસ્તુ, કો દોષ ઇતિ વાચ્યમ્, ત્રિરૂપસંપન્નસ્ય હેતુરૂપસ્યૈકસ્યાર્થસ્યાલાભપ્રસડ્ગાત્ ।
વાક્યભેદે હ્યવશ્યમર્થભેદ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
શઙ્કતે---અથેતિ ।
અવાન્તરવાક્યભેદે ઽપિ મહાવાક્યસ્યૈકત્વાત્, વિવક્ષિતૈકાર્થપ્રતિલમ્ભ ઇતિ શડ્કાર્થઃ ॥
અત્ર નૈયાયિકસમાધાનમાશડ્ક્ય બૌદ્ધઃ સ્વભાષયા નિરાકરોતિ---ન ચેતિ ।
યદ્યપિ તત્તુલ્ય એવેત્યન્યયોગવ્યવચ્છેદસ્ય વિપક્ષમાત્રવિષયત્વં તદા સ્યાદ્ યદિ વિષયાન્તરસંકોચઃ સ્યાત્, સ ચ તદેકવાક્યતયેતિ પરસ્પરાશ્રયદોષઃ ।
અન્યથોભયોરપિ તત્તુલ્યાન્યત્વાવિશેષે વિપક્ષયોગસ્ય વ્યવચ્છેદો ન ત્વનુમેયયોગસ્યેતિ કુતઃ? વિહિતત્વાત્ તસ્યેતિ ચેત્? અત એવ વિરોધાદેકવાક્યત્વાસઙ્ગતિરિત્યુચ્યતે, યસ્માત્ તદેકવાક્યતાયામેવ સત્યાં વિપક્ષમાત્રવિષયત્વમસ્ય વક્તું શક્યતે ।
સાપિ તસ્મિન્ સત્યેવેતિ દુરૂત્તરદોષાપત્તિઃ ।
તથાપિ બૌદ્ધનયે શાબ્દ્ધં વ્યવહારમાશ્રિત્ય સમુચ્ચય એવ ન નિર્વહેત્, કૃતમનયા વિરોધે સૂક્ષ્મેક્ષિકયેત્યાશયવાનાહ---અન્યાપોહેતિ ।
સો ઽયં સાધારણો ઽપિ ન્યાયો ઽપ્રસ્તુતત્વભિયા વિશેષનિષ્ઠતયાવતારિત ઇતિ ॥5 ॥
॥ પરિશુદ્ધિઃ ॥
યથોદ્દેશં ચ લક્ષણાદિતિ ભાવપદમ્ ।
લક્ષણમાહ ઇત્યનયોર્મધ્યે ઇતિઃ પૂરણીયઃ ।
અત્રાપીત્યપિશબ્દઃ પ્રત્યક્ષલક્ષણોપક્ષયા ।
નનુ સાધ્યતે ઽનેનેતિ સાધનમિત્યેવાસ્તુ, સંભવતિ ચાયમર્થો જ્ઞાનસ્ય કરણતાયામ્, તસ્ય પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યસમુત્થત્વાદિત્યત આહ---તદેતદિતિ ।
ન સામાન્યાતિરિક્તં સાદૃશ્યમ્, અનાશ્રિતસ્યાન્યાશ્રયત્વે દ્રવ્યત્વપ્રસડ્ગાત્, અનન્યાશ્રિતસ્યાપ્યયુતસિદ્ધોભયવ્યડ્ગ્યત્વે સમવાયત્વપ્રસડ્ગાત્, ગોગવયાદિયુતસિદ્ધનિષ્ઠાભિવ્યક્ત્યનુપપત્તેશ્ચ ।
યુતસિદ્ધાભિવ્યડ્ગ્યત્વે ઽભાવત્વપ્રસડ્ગાત્, અયુતસિદ્ધાવયવ્યવયવાદિનિષ્ઠાભિવ્યક્ત્યનુપપત્તેશ્ચ ।
નિત્યસ્યાનેકાશ્રયત્વે જાતિત્વપ્રસડ્ગાત્ એકાશ્રયત્વે તસ્ય નાશે અનાશ્રયસ્યાવસ્થાનાનુપપત્તેઃ નિત્યત્વે પ્રમાણાભાવપ્રસડ્ગાચ્ચ ।
સામાન્યં હ્યેકાશ્રયનાશે ઽપિ આશ્રયાન્તરે તાદ્રૂપ્યેણૈવ
પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ નિત્યમિતિ વ્યવસ્થાપ્યતે ।

ઇદં તુ ન તથેતિ કથં નિત્યમિતિ જ્ઞાતવ્યમ્?
પ્રત્યુતાનિત્યૈકાશ્રયત્વાદેવાનિત્યત્વમેવાનુમીયતે, નિત્યૈકવૃત્તિત્વે તુ સ્વરૂપસતો વિશેષત્વપ્રસંગાત્ ।
સત્તાસતો ગુણત્વાપત્તેઃ ।
અનિત્યેષુ ચ સદૃશવ્યવહારહાનપ્રસડ્ગાત્, અનિત્યસ્ય ત્વનેકાશ્રયત્વે ગુણવતો દ્રવ્યત્વપ્રસડ્ગાત્ ; નિર્ગુણત્વે ગુણત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
એકાશ્રયત્વે સંયોગવિભાગયોરનપેક્ષકારણસ્ય કર્મત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
તદ્વિપરીતસ્ય તુ ગુણત્વપ્રસડ્ગાત્ ।
ગુણેષુ ચ કર્મસુ ચ સાદૃશ્યવ્યવહારો ન સ્યાત્, તેષાં સમવાયિકારણત્વાભાવેનાનિત્યધર્માયોગાત્ ।
આશ્રયસાદૃશ્યેન તદ્વ્યવહારોપપત્તૌ વિસદૃશાશ્રયાણાં ગુણકર્મણાં તદ્વ્યવહારાનુપપત્તેઃ, કારણત્રયવિચારાનુપપત્તેશ્ચેત્યર્થઃ ।
સાધર્મ્યપ્રસિદ્ધિરપિ દ્રષ્ટવ્યેતિ ।
સૂત્રે સા ચ કર્મધારયસમાશ્રયેણ ।
ઇત્યાપ્તવાક્યાદિતિ વાક્યાદારભ્યં પ્રત્યક્ષપર્યન્તેનેતિ હૃદયમ્ ॥
પ્રજ્ઞાપનીયસ્ય ગવયશબ્દવાચ્યતયેતિ વદતા અતિદેશવાક્યસ્યાકૃતસમયસંજ્ઞાસમભિવ્યાહારો દર્શિતઃ ।
તથાપિ કરણવ્યુત્પત્ત્યા સાધનપદવ્યાખ્યાનસ્ય પરિત્યાગે ન કાચિદુપપત્તિર્દર્શિતા, પ્રજ્ઞાપનપદસ્યાપિ કરણવ્યુત્પત્તિસંભવાદત
આહ--પિણ્ડસ્ય હીતિ ।
પ્રત્યક્ષાત્ સાદૃશ્યાત્ પ્રજાનન્ તેન પ્રજ્ઞાપ્યત ઇતિ વદન્ સાદૃશ્યસ્યૈવ પ્રજ્ઞાયમાનસ્ય કારણત્વમભિપ્રૈતિ ।
તથા ચ તેન સહ સાધ્યસાધનપદસ્ય વ્યધિકરણત્વાદન્યસ્ય ચ કરણસ્યાભાવાત્ સાધ્યસાધનપદમનર્થકમાપદ્યેત, યદિ ભાવસાધનં ન સ્યાત્ ।
ન ચ તજ્જ્ઞાનમેવાસ્તુ કરણમિતિ વાચ્યમ્, અવાન્તરવ્યાપારવિરહિણઃ કરણત્વાયોગાત્ ।
અસમીચીને ઽપિ સાદૃશ્યજ્ઞાને તથાભાવપ્રસડ્ગાચ્ચ ।
તદપિ હિ સાદૃશ્યજ્ઞાનમેવ ।
પ્રમાણાનુવૃત્ત્યા તન્નિવૃત્તિરિત્યપિ ન વાચ્યમ્, વૃત્તૈરેવ પદૈઃ સમીહિતસિદ્ધાવનુવૃત્તેરનવકાશાત્ ।
સાપિ હિ ગ્રન્થવૈચિત્ર્યમાપાદયન્તી પદાન્તરવૃત્તિરેવ ।
તથાપિ પ્રજ્ઞાનં પ્રસિદ્ધિપદાર્થોન તુ પ્રજ્ઞાપનમિત્યત આહ---ઇત્યેતદર્થે ।
પ્રમાણસ્ય વ્યાપારો ઽવ્યવધાનેન ફલોપરક્તા પ્રાતિસ્વિકી ક્રિયા ।
જ્ઞાયમાનસ્ય સાદૃશ્યસ્ય કરણત્વમાવિષ્કર્તું તસ્યાન્યત્ર અચરિતાર્થઃ ફલાનુગુણો વ્યાપારો દર્શિત ઇતિ તાત્પર્યાર્ઽથઃ ॥
તત્રેતિ ।
તાત્પર્યાર્થાક્ષરાર્થયોઃ ।
લક્ષ્યપદં હિ લક્ષણવ્યવસ્થાપકં ન ભવતિ પરસ્પરાશ્રયત્વમગતિર્વેતિ દોષાત્ ।
નનુ ઉપસ્થાપકમપીત્યાશયવાનાશડ્ક્ય દ્વિતીયપદોપાદાનતાત્પર્યમાહ--યદ્યપીતિ ।
નન્વેવં સતિ પ્રથમૈવાસ્તુ, ન ચેયમશોકવનિકા, તસ્યાઃ પ્રથમત્વાદેવ પ્રથમં બુદ્ધાવુપનિપાતાત્ ।
ન સાધ્યસાધનપદેન ફલવાચિના સામાનાધિકરણ્યાનુપપત્તેઃ ।
અસ્તુ તર્હિ તદપિ કરણસાધનમ્ ।
એવં યત ઇત્યધ્યાહારકષ્ટસૃષ્ટિરપિ ન સ્યાત્ ।
સત્યમેવૈતત્, કિન્તુ ફલાભાવેનૈવ હેતુનોપમાનસ્ય પ્રામાણ્યમપનીયતે પરેણ ।
તસ્માત્ તદવબોધાય નિષ્કૃષ્ય ફલમસ્ય દર્શનીયમિતિ તથૈવ સૂચિતવાન્ ।
એતચ્ચાગ્રે સ્ફુટમિતિ નેહ ટીકાકૃતા દર્શિતમ્ ॥
ભાષ્યવાર્ત્તિકયોઃ વિરોધમાશડ્ક્યાહ---વાર્તિકકારેણેતિ, તૃતીયાસમાસ ઇત્યુપલક્ષણમ્ અર્થસિદ્ધઃ
કર્મધારયસમાસો ઽપિ ન નિરસ્ત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્, અવિરુદ્ધત્વાત્ ।
પ્રસિદ્ધં સાધર્મ્યં યસ્યેતિ બહુવ્રીહાવપિ કર્મધારયાર્થસ્ય પ્રવિષ્ટત્વાત્ ।
એવં પ્રસિદ્ધેન સાધર્મ્યમિત્યત્ર તૃતીયાતત્પુરુષસ્ય પ્રવેશાદ્ વિરોધાન્તરમાશડ્ક્યાહ---ભાષ્યકારેણ હીતિ ।
નાયમર્થો ભાષ્યાક્ષરેભ્યઃ શ્રૂયત ઇત્યત આહ---આક્ષિપ્રેતિ ।