ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

॥ ઇતિ વાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકમ્ ॥
અથ ન્યાયભાષ્યદ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયમાન્હિકમ્ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.1 **********************
અયથાર્થઃ પ્રમાણોદ્દેશ ઇતિ મત્વાહ---
ન્ય્સ્_2,2.1: ન ચતુષ્ટ્વમ્ ઐતિહ્યાર્થાપત્તિસંભવાભાવપ્રામાણ્યાત્ ॥
ન ચત્વાર્યેવ પ્રમાણાનિ।
કિં તર્હિ ?. ઐતિહ્યમર્થાપત્તિઃ સંભવો ઽભાવ ઇત્યેતાન્યપિ પ્રમાણાનિ તાનિ કસ્માન્નોક્તાનિ ?।
ઽઇતિ હોચુઃઽ ઇત્ય્ અનિર્દિષ્ટપ્રવક્તૃકં પ્રવાદપારમ્પર્યમ્ ઐતિહ્યમ્।
અર્થાદા પત્તિઃ અર્થાપત્તિઃ. આપત્તિઃ ।
પ્રાપ્તિઃ ।
પ્રસઙ્ગઃ, યત્રાભિધીયમાને ઽર્થે યો ઽન્યો ઽર્થઃ પ્રસજ્યતે સો ઽર્થાપત્તિઃ યથા-- ઽમેઘેષ્વ્ અસત્સુ વૃષ્ટિર્ન ભવતીતિ, કિમત્ર પ્રસજ્યતે ? ઽતત્સુ ભવતીતિ।
સંભવો નામ અવિનાભાવિનો ઽર્થસ્ય સત્તાગ્રહણાદન્યસ્ય સત્તગ્રહણં યથા-- દ્રોણસ્ય સત્તાગ્રહણા-- દાઢકસ્ય સત્તાગ્રહણમ્. આઢકસ્ય ગ્રહણાત્ પ્રસ્થસ્યેતિ।
અભાવઃ-- વિરોધી અભૂતં ભૂતસ્ય. અવિદ્યમાનં વર્ષકર્મ વિદ્યમાનસ્ય વાય્વભ્રસંયોગસ્ય પ્રતિપાદકમ્-- વિધારકે હિ વાય્વભ્રસંયોગે ગુરુત્વાદપાં પતનકર્મ ન ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.2 **********************
સત્યમ્ એતાનિ પ્રમાણાનિ ન તુ પ્રમાણાન્તરાણિ. પ્રમાણાન્તરં ચ મન્યમાનેન પ્રતિષેધ ઉચ્યતે સો ઽયમ્--
ન્ય્સ્_2,2.2: શબ્દ ઐતિહ્યાનર્થાન્તરભાવાદ્ અનુમાને ઽર્થાપત્તિસંભવાભાવાનર્થાન્તરભાવાચ્ચાપ્રતિષેધઃ ॥
અનુપપન્નઃ પ્રતિષેધઃ।
કથમ્?, ઽઆપ્તોપદેશઃ શબ્દઃઽ ઇતિ. ન ચ શબ્દલક્ષણમ્ ઐતિહ્યાદ્ વ્યાવર્તતે. સોયં ભેદઃ સામાન્યાત્ સંગૃહ્યતે ઇતિ।
પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષસ્ય સંબદ્ધસ્ય પ્રપિત્તિરનુમાનં તથા ચાર્થાપત્તિસંભવાભાવાઃ, વાક્યાર્થસંપ્રત્યયેનાનભિહિતસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યકનીકભાવાદ્ ગ્રહણમ્ અર્થાપત્તિરનુમાનમેવ, અવિનાભાવવૃત્ત્યા ચ સંબદ્ધયોઃ સમુદાયસમુદાયિનોઃ સમુદાયેનેતરસ્ય ગ્રહણં સંભવઃ તદપ્યનુમાનમેવ, ઽઅસ્મિન્ સતીદં નોપપદ્યતેઽ ઇતિ વિરોધિત્વે પ્રસિદ્ધે કાર્યાનુત્પત્ત્યા કારણસ્ય પ્રતિબન્ધકમનુમીયતે।
સોયં યથાર્થ એવ પ્રમાણોદ્દેશ ઇતિ ઽસત્યમેતાનિ પ્રમાણાનિ ન તુ પ્રમાણાન્તરાણીત્યુક્તમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.3 **********************
અત્રાર્થાપત્તેઃ પ્રમાણભાવાભ્યનુજ્ઞા નોપપદ્યતે તથા હીયમ્---
ન્ય્સ્_2,2.3: અર્થાપત્તિરપ્રમાણમ્ અનૈકાન્તિકત્વાત્ ॥
અસત્સુ મેઘેષુ વૃષ્ટિર્ન ભવતીતિ સત્સુ ભવતિ ઇત્યેતદાર્થાદાપદ્યતે. સત્સ્વપિ ચૈકદા ન ભવતિ. સેયમર્થાપત્તિરપ્રમાણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.4 **********************
નાનૈકાન્તિકત્વમર્થાપત્તેઃ---
ન્ય્સ્_2,2.4: અનર્થાપત્તૌ અર્થાપત્ત્યભિમાનાત્ ॥
ઽઅસતિ કારણે કાર્યં નોત્પદ્યતેઽ ઇતિવાક્યાત્ પ્રત્યનીકભૂતો ઽર્થઃ-- ઽસતિ કારણે કાર્યમુત્પદ્યતેઽ ઇત્યર્થાદાપદ્યતે. અભાવસ્ય હિ ભાવઃ પ્રત્યનીક ઇતિ. સોયં કાર્યોત્પાદઃ સતિ કારણે ઽર્થાદાપદ્યમાનો ન કારણસ્ય સત્તાં વ્યભિચરતિ-- ન ખલ્વ્ અસતિ કારણે કાર્યમુત્પદ્યતે તસ્માદ્ નાનૈકાન્તિકી।
યત્તુ ઽસતિ કારણે નિમિત્તપ્રતિબન્ધાત્ કાર્યં નોત્પદ્યતેઽ ઇતિ ?. કારણધર્મો ઽસૌ ન ત્વર્થાપત્તેઃ પ્રમેયમ્।
કિં તર્હ્યસ્યાઃ પ્રમેયમ્ ?, સતિ કારણે કાર્યમુપદ્યતે ઇતિ ।
યો ઽસૌ કાર્યોત્પાદઃ કારણસત્તાં ન વ્યભિચરતિ તદસ્યાઃ પ્રમેયમ્।
એવં તુ સતિ અનર્થાપત્તૌ અર્થાપત્ત્યભિમાનં કૃત્વા પ્રતિષેધ ઉચ્યતે ઇતિ, દૃષ્ટશ્ચ કારણધર્મો ન શક્યઃ પ્રત્યાખ્યાતુમિતિ ॥ 4 1।
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.5 **********************
ન્ય્સ્_2,2.5: પ્રતિષેધાપ્રામાણ્યં ચાનૈકાન્તિકત્વાત્ ॥
ઽઅર્થાપત્તિર્ ન પ્રમાણમ્-- અનૈકાન્તિકત્વાત્ઽ ઇતિ વાક્યં પ્રતિષેધઃ તેનાનેન અર્થાપત્તેઃ પ્રમાણત્વં પ્રતિષિધ્યતે ન સદ્ભાવઃ, એવમનૈકાન્તિકો ભવતિ. અનૈકાન્તિકત્વાદપ્રમાણેનાનેન ન કશ્ચિદર્થઃ પ્રતિષિધ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.6 **********************
અર્થ મન્યસે નિયતવિષયેષ્વર્થેષુ સ્વવિષયે વ્યભિચારો ભવતિ. ન ચ પ્રતિષેધસ્ય સદ્ભાવો વિષયઃ ?, એવં તર્હિ---
ન્ય્સ્_2,2.6: તત્પ્રામાણ્યે વા નાર્થાપત્ત્યપ્રામાણ્યમ્ ॥
અથાઙ્પત્તેરપિ કાર્યોત્પાદને કારણસત્તાયા અવ્યભિચારો વિષયઃ ન ચ કારણધર્મો નિમિત્તપ્રતિબન્ધાત્ કાયાઙ્નુત્પાદકત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.7 **********************
અભાવસ્ય તર્હિ પ્રમાણભાવાભ્યનુજ્ઞા નોપપદ્યતે. કથમિતિ ?---
ન્ય્સ્_2,2.7: નાભાવપ્રામાણ્યમ્ પ્રમેયાસિદ્ધેઃ ॥
અભાવસ્ય ભૂયસિ પ્રમેયે લોકસિદ્ધે વૈયાત્યાદુચ્યતે--
"નાભાવપ્રામાણ્યમ્-- પ્રમેયાસિદ્ધેઃ"
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.8 **********************
અથાયમર્થબહુત્વાદર્થૈકદેશ ઉદાહ્રિયતે---
ન્ય્સ્_2,2.8: લક્ષિતેષ્વલક્ષણલક્ષિતત્વાદલક્ષિતાનાં તત્પ્રમેયસિદ્ધિઃ ॥
તસ્યાભાવસ્ય સિધ્યતિ પ્રમેયમ્।
કથમ્ ?. લક્ષિતેષુ વાસઃસુ અનુપાદેયેષુ, ઉપાદેયાનામલક્ષિતાનામ્ અલક્ષણલક્ષિતત્વાત્ = લક્ષણાભાવેન લક્ષિતત્વાદિતિ, ઉભયસંનિધૌઽ અલક્ષિતાનિ વાસાંસ્યાનયઽ ઇતિ પ્રયુક્તો યેષુ વાસઃસતુ લક્ષણાનિ ન ભવન્તિ તાનિ લક્ષણાભાવેન પ્રતિપદ્યતે પ્રતિપદ્ય ચાનયતિ પ્રતિપત્તિહેતુશ્ચ પ્રમાણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.9 **********************
ન્ય્સ્_2,2.9: અસત્યર્થે નાભાવ ઇતિ ચેન્ નાન્યલક્ષણોપપત્તેઃ ॥
યત્ર ભૂત્વા કિઞ્ચિન્ન ભવતિ તત્ર તસ્યાભાવ ઉપપદ્યતે. ન ચાલક્ષિતેષુ વાસઃસુ લક્ષણાનિ ભૂત્વા ન ભવન્તિ. તસ્માત્તેષુ લક્ષણાભાવો ઽનુપપન્ન ઇતિ, ન-- અન્યલક્ષણોપપત્તેઃ ।
યથાયમન્યેષુ વાસઃસુ લક્ષણાનામુપપત્તિં પશ્યતિ નૈવમલક્ષિતેષુ સોયં લક્ષણાભાવં પશ્યન્ અભાવેનાર્થં પ્રતિપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.10 **********************
ન્ય્સ્_2,2.10: તત્સિદ્ધેરલક્ષિતેષ્વહેતુઃ ॥
તેષુ વાસઃસુ લક્ષિતેષુ સિદ્ધિઃ ।
વિદ્યમાનતા યેષાં ભવતિ ન તેષામભાવો લક્ષણાનામ્ ।
યાનિ ચ લક્ષિતેષુ વિદ્યન્તે લક્ષણાનિ તેષામલક્ષિતેષ્વભાવ ઇત્ય્ અહેતુઃ-- યાનિ ખલુ ભવન્તિ તેષામભાવો વ્યાહત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.11 **********************
ન્ય્સ્_2,2.11: ન લક્ષણાવસ્થિતાપેક્ષાસિદ્ધેઃ ॥
ન બ્રૂમો યાનિ લક્ષણાનિ ભવન્તિ તેષામભાવ ઇતિ કિં તુ કેષુ ચિલ્લક્ષણાન્યવસ્થિતાનિ, અનવસ્થિતાનિ કેષુચિત્. અપેક્ષમાણો યેષુ લક્ષણાનાં ભાવં ન પશ્યતિ તાનિ લક્ષણાભાવેન પ્રપિદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.12 **********************
ન્ય્સ્_2,2.12: પ્રાગુત્પત્તેરભાવોપપત્તેશ્ચ ॥
અભાવદ્વૈતં ખલુ ભવતિ-- પ્રાક્ ચોત્પત્તેરવિદ્યમાનતા. ઉત્પન્નસ્ય ચાત્મનો હાનાદવિદ્યમાનતા. તત્રાલક્ષિતેષુ વાસઃસુ પ્રાગુત્પત્તેરવિદ્યમાનતાલક્ષણો લક્ષણાનામભાવો નેતર ઇતિ

"આપ્તોપદેશઃ શબ્દઃ 1-1-7"
ઇતિ પ્રમાણભાવે વિશેષણં બ્રુવતા ઽનાનાપ્રકારઃ શબ્દઃઽ ઇતિ જ્ઞાપ્યતે. તસ્મિન્ સામાન્યેન વિચારઃ-- કિં નિત્યો ઽથાનિત્યઃ ? ઇતિ, વિમર્શહેત્વનુયોગે ચ વિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ, ઽઆકાશગુણઃ શબ્દો વિભુર્નિત્યો ઽભિવ્યક્તિધર્મકઃઽ ઇત્યેકે, ગન્ધાદિસહવૃત્તિર્દ્રવ્યેષુ સંનિવિષ્ટો ગન્ધાદિવદવસ્થિતો ઽભિવ્યક્તિધર્મકઃઽ ઇત્યપરે, ઽઆકાશગુણઃ શબ્દ ઉત્પત્તિનિરોધધર્મકો બુદ્ધિવત્ઽ ઇત્યપરે, ઽમહાભૂતસંક્ષોભજઃ શબ્દો ઽનાશ્રિત ઉત્પત્તિધર્મકો નિરોધધર્મકઃઽ ઇત્યન્યે. અતઃ સંશયઃ-- કિમત્ર તત્ત્વમ્ ? ઇતિ, ઽઅનિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇત્યુત્તરમ્ ।
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.13 **********************
કથમ્ ?---
ન્ય્સ્_2,2.13: આદિમત્ત્વાદૈન્દ્રિયકત્વાત્ કૃતકવદુપચારાચ્ચ ॥
આદિઃઉયોનિઃઉકારણમ્-- આદીયતે ઽસ્માદિતિ. કારણવદ્ અનિત્યં દૃષ્ટમ્. સંયોગવિભાગજશ્ચ શબ્દઃ કારણવત્ત્વાદનિત્ય ઇતિ।
કા પુનરિયમ્ અર્થદેશાના-- ઽકારણવત્ત્વાત્ઽ ઇતિ ?, ઉત્પત્તિધર્મકત્ત્વાદનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ = ભૂત્વા ન ભવતિ = વિનાશધર્મક ઇતિ।
સાંશયિકમેતત્-- કિમુત્પત્તિકારણં સંયોગવિભાગૌ શબ્દસ્ય ? આહોસ્વિદભિવ્યક્તિકારણમ્?. ઇત્યત આહ-- ઐન્દ્રિયકત્વાત્ (ઇતિ) ઇન્દ્રિયપ્રત્યાસત્તિગ્રાહ્ય ઐન્દ્રિયકઃ।
કિમયં વ્યઞ્જકેન સમાનદેશો ઽભિવ્યજ્યતે રૂપાદિવત્ ? અથ સંયોગજાચ્છબ્દાચ્છબ્દસંતાને સતિ શ્રોત્રપ્રત્યાસન્નો ગૃહ્યતે ? ઇતિ--- સંયોગનિવૃત્તૌ શબ્દગ્રહણાન્ન વ્યઞ્જકેન સમાનદેશસ્ય ગ્રહણમ્1।
દારુવ્રશ્ચને દારુપરશુસંયોગનિવૃત્તૌ દૂરસ્થેન શબ્દો ગૃહ્યતે. ન ચ વ્યઞ્જકાભાવે વ્યઙ્ગ્યગ્રહણં ભવતિ તસ્માન્ન વ્યઞ્જકઃ સંયોગઃ, ઉત્પાદકે તુ સંયોગે સંયોગજાચ્છબ્દાચ્છબ્દસન્તાને સતિ શ્રોત્રપ્રત્યાસન્નસ્ય ગ્રહણમિતિ યુક્તં સંયોગનિવૃત્તૌ શબ્દસ્ય ગ્રહણમિતિ।
ઇતશ્ચશબ્દ ઉત્પદ્યતે નાભિવ્યજ્યતે-- કૃતકવદુપચારાતુ ઽતીવ્રં મન્દમ્ઽ ઇતિ કૃતકમુપચર્યતે-- ઽતીવ્રં સુખં મન્દં સુખમ્. તીવ્રં દુઃખં મન્દં દુઃખમ્ઽ ઇતિ. ઉપચર્યતે ચ-- ઽતીવ્રઃ શબ્દો મન્દઃ શબ્દઃઽ ઇતિ।
વ્યઞ્જકસ્ય તથાભાવાદ્ ગ્રહણસ્ય તીવ્રમન્દતા રૂપવદિતિ ચેત્ ? ન-- અભિભવોપપત્તેઃ।
સંયોગસ્ય વ્યઞ્જકસ્ય તીવ્રમન્દતયા શબ્દગ્રહણસ્ય તીવ્રમન્દતા ભવતિ ન તુ શબ્દો ભિદ્યતે યથા પ્રકાશસ્ય તીવ્રમન્દતયા રૂપગ્રહણસ્યેતિ, તચ્ચ નૈવમ્-- અભિભવોપપત્તેઃઉ તીવ્રો ભેરીશબ્દો મન્દં તન્ત્રીશબ્દમ્ અભિભવતિ ન મન્દઃ, ન ચ શબ્દગ્રહણમભિભાવકં શબ્દશ્ચ ન ભિદ્યતે (ઇતિ), શબ્દે તુ ભિદ્યમાને યુક્તો ઽભિભવઃ તસ્માદુત્પદ્યતે શબ્દો નાભિવ્યજ્યતે ઇતિ।
અભિભવાનુપપત્તિશ્યચ-- વ્યઞ્જકસમાનદેશસ્યાભિવ્યક્તૌ પ્રાપ્ત્યભાવાત્3।
ઽવ્યઞ્જકેન સમાનદેશો ઽભિવ્યજ્યતે શબ્દઃઽ ઇત્યેતસ્મિન્ પક્ષે નોપપદ્યતે ઽભિભવઃ-- ન હિ ભેરીશબ્દેન તન્ત્રીસ્વનઃ પ્રાપ્ત ઇતિ।
અપ્રાપ્તે ઽભિભવ ઇતિચેત્ ? શબ્દમાત્રાભિભવપ્રસઙ્ગઃ4।
અર્થ મન્યેત ઽઅસત્યાં પ્રાપ્તાવભિભવો ભવતીતિ, એવં સતિ યથા ભેરીશબ્દઃ કઞ્ચિત્ તન્ત્રીસ્વનમભિભવતિ એવમન્તિકસ્થોપાદાનાનિવ દવીયઃસ્થોપાદાનાનપિ તન્ત્રીસ્વનાનભિભવેત્-- અપ્રાપ્તેરવિશેષાત્. તત્ર ક્વચિદેવ ભેર્યા પ્રણાદિતાયાં સર્વલોકેષુ સમાનકાલાસ્તન્ત્રીસ્વના ન શ્રૂયેરન્ ઇતિ।
નાનાભૂતેષુ શબ્દસન્તાનેષુ સત્સુ શ્રોત્રપ્રત્યાસત્તિભાવેન કસ્યચિચ્છબ્દસ્યૌતીવ્રેણ મન્દસ્યાભિભવો યુક્ત ઇતિ।
કઃ પુનરયમભિભવો નામ ?, ગ્રાહ્યસમાનજાતીયગ્રહણકૃતમગ્રહણમ્ અભિભવઃ યથોલ્કાપ્રકાશસ્ય ગ્રહણાર્હસ્યાદિત્યપ્રકાશેનેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.14 **********************
ન્ય્સ્_2,2.14: ન ઘટાભાવસામાન્યનિત્યત્વાદ્ નિત્યેષ્વપ્યનિત્યવદુપચારાચ્ચ ॥
ન ખલ્વાદિમત્ત્વાદનિત્યઃ શબ્દઃ।
કસ્માત્ ?, વ્યભિચારાત્ = આદિમતઃ ખલુ ઘટાભાવસ્ય દૃષ્ટં નિત્યત્વમ્।
કથમાદિમાન્ ?, કારણવિભાગેભ્યો હિ ઘટો ન ભવતિ।
કથમસ્ય નિત્યત્વમ્ ? યો ઽસૌ કારણવિભાગેભ્યો ન ભવતિ ન તસ્યાભાવો ભાવેન કદાચિદ્ નિર્વર્ત્યતે ઇતિ।
યદપિ ઐન્દ્રિયકત્વાત્. (ઇતિ) તદપિ વ્યભિચરતિ = ઐન્દ્રિયકં ચ સામાન્યં નિત્યં ચેતિ।
યદપિ કૃતકવદુપચારાદિતિ. એતદપિ વ્યભિચરતિ નિત્યેષ્વનિત્યવદુપચારો દૃષ્ટો યથા હિ ભવતિ-- ઽવૃક્ષસ્ય પ્રદેશઃ કમ્બલસ્ય પ્રદેશઃઽ એવમ્-- ઽઆકાશસ્ય પ્રદેશ આત્મનઃ પ્રદેશઃઽ ઇતિ ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.15 **********************
ન્ય્સ્_2,2.15: તત્ત્વભાક્તયોર્નાનાત્વવિભાગાદવ્યભિચારઃ ॥
નિત્યમિત્યત્ર કિં તાવત્ તત્ત્વમ્ ?, અર્થાન્તરસ્યાનુત્પત્તિધર્મકસ્યાત્મહાનાનુપપત્તિર્નિત્યત્વં તચ્ચાભાવે નોપપદ્યતે, ભાક્તં તુ ભવતિ-- યત્તત્રાત્માનમહાસીતુયદ્ ભૂત્વા ન ભવતિ ન જાતુ તત્ પુનર્ભવતિ. તત્ર નિત્ય ઇવ નિત્યો ઘટાભાવ ઇત્યયં પદાર્થ ઇતિ।
તત્ર યથાજાતીયકઃ શબ્દો ન તથાજાતીયકં કાર્યં કિઞ્ચિદ્ નિત્યં દૃશ્યતે ઇત્ય્ અવ્યભિચારઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.16 **********************
યદપિ ઽસામાન્યનિત્યત્વાત્ઽ ઇતિ. ઇન્દ્રિયપ્રત્યાસત્તિગ્રાહ્યમ્ ઐન્દ્રિયકમ્ ઇતિ---
ન્ય્સ્_2,2.16: સન્તાનાનુમાનવિશેષણાત્ ॥
ઽનિત્યેષ્વવ્યભિચારઃઽ ઇતિ પ્રકૃતમ્, નેન્દ્રિયગ્રહણસામર્થ્યાત્ શબ્દસ્યાનિત્યત્વમ્।
કિં તર્હિ ?, ઇન્દ્રિયપ્રત્યાસત્તિગ્રાહ્યત્વાત્ સંતાનાનુમાનં તેનાનિત્યત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.17 **********************
યદપિ-- ઽનિત્યેષ્વપ્યનિત્યવદુપચારાત્ઽ ઇતિ. ન---
ન્ય્સ્_2,2.17: કારણદ્રવ્યસ્ય પ્રદેશશબ્દેનાભિધાનાદ્ નિત્યેષ્વપ્યવ્યભિચાર ઇતિ ॥
ઽએવમાકાશપ્રદેશઃ આત્મપ્રદેશઃઽ ઇતિ. નાત્રાકાશાત્મનોઃ કારણદ્રવ્યમભિધીયતે યથા કૃતકસ્ય।
કથં હ્યવિદ્યમાનમભિધીયતે, અવિદ્યમાનતા ચ પ્રમાણતો ઽનુપલબ્ધેઃ।
કિં તર્હિ તત્રાભિધીયતે ?, સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમુપરિચ્છિન્નેન દ્રવ્યેણાકાશસ્વય સંયોગો નાકાશં વ્યાપ્નોતિ = અવ્યાપ્ય વર્તતે ઇતિ. તદસ્ય કૃતકેન દ્રવ્યેણ સામાન્યમ્, ન હ્યામલકયોઃ સંયોગાશ્રયં વ્યાપ્નોતિ, સામાન્યકૃતા ચ ભક્તિઃ-- ઽઆકાશસ્ય પ્રદેશઃઽ ઇતિ, અનેનાત્મપ્રદેશો વ્યાખ્યાતઃ।
સંયોગવચ્ચ શબ્દબુદ્ધ્યાદીનામવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમિતિ।
પરીક્ષિતા ચ તીવ્રમન્દતા શબ્દતત્ત્વં ન ભક્તિકૃતેતિ।
કસ્માત્ પુનઃ સૂત્રકારસ્યાસ્મિન્નર્થે સૂત્રં ન શ્રૂયતે ઇતિ ?, શીલમિદં ભગવતઃ સૂત્રકારસ્ય બહુષ્વધિકરણેષુ દ્વૌ પક્ષૌ ન વ્યવસ્થાપયતિ, તત્ર શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તાત્ તત્ત્વાવધારણં પ્રતિપત્તુમર્હતીતિ મન્યતે, શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તસ્તુ ન્યાયસમાખ્યાતમનુમતં બહુશાખમનુમાનમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.18 **********************
અથાપિ ખલુ ઽઇદમસ્તિ ઇદં નાસ્તીતિ કુત એતત્ પ્રતિપત્તવ્યમિતિ ?, પ્રમાણત ઉપલબ્ધેરનુપલબ્ધેશ્ચેતિ, અવિદ્યમાનસ્તર્હિ શબ્દઃ---
ન્ય્સ્_2,2.18: પ્રાગુચ્ચારણાદનુપલબ્ધેરાવરણાદ્યનુપલબ્ધેશ્ચ ॥
પ્રાગુચ્ચારણાન્નસ્તિ શબ્દઃ।
કસ્માત્ ? અનુપલબ્ધેઃ, સતો ઽનુપલબ્ધિરાવરણાદિભ્ય એતન્નોપપદ્યતે।
કસ્માત્ ?. આવરણાદીનામનુપલબ્ધિકારણાનામગ્રહણાત્ = અનેનાવૃતઃ શબ્દો નોપલભ્યતે અસંનિકૃષ્ટશ્ચેન્દ્રિયવ્યવધાનાદ્ ઇત્યેવમાદિ અનુપલબ્ધિકારણં ન ગૃહ્યતે ઇતિ. સો ઽયમનુચ્ચારિતો નાસ્તીતિ।
ઉચ્ચારણમસ્ય વ્યઞ્જકં તદભાવાત્ પ્રાગુચ્ચારણાદનુપલબ્ધિરિતિ।
કિમિદમુચ્ચારણં નામેતિ ?, વિવક્ષાજનિતેન પ્રયત્નેન કોષ્ઠ્યસ્ય વાયોઃ પ્રેરિતસ્ય કણ્ઠતાલ્વાદિપ્રતિઘાતાદ્ વર્ણાભિવ્યક્તિરિતિ।
સંયોગવિશેષો વૈ પ્રતિઘાતઃ પ્રતિષિદ્ધં ચ સંયોગસ્ય વ્યઞ્જકત્વં તસ્માન્ન વ્યઞ્જકાભાવાદગ્રહણમ્ અપિ ત્વભાવાદેવેતિ. સોયમુચ્ચાર્યમાણઃ શ્રૂયતે શ્રૂયમાણશ્ચાભૂત્વા ભવતિ ઇત્યનુમીયતે. ઊર્ધ્વઞ્ચોચ્ચારણાન્ન શ્રૂયતે સ ભૂત્વા ન ભવતિ = અભાવાન્ન શ્રૂયતે ઇતિ।
કથમ્ ?. "આવરણાદ્યનુપલબ્ધેઃ"ઇત્યુક્તં તસ્માદુત્પત્તિતિરોભાવધર્મકઃ શબ્દ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.19 **********************
એવં ચ સતિ તત્ત્વં પાંશુભિરિવાવાકિરન્નિદમાહ---
ન્ય્સ્_2,2.19: તદનુપલબ્ધેરનુપલમ્ભાદાવરણોપપત્તિઃ ॥
યદ્યનુપલમ્ભાદાવરણં નાસ્તિ ?. આવરણાનુપલબ્ધિરપિ તર્હ્યનુપલમ્ભાન્નાસ્તીતિ. તસ્યા અભાવાદપ્રતિષિદ્ધમાવરણમિતિ।
કથં પુનર્જાનીતે ભવાન્ નાવરણાનુપલબ્ધિરુપલભ્યતે ? ઇતિ।
કિમત્ર જ્ઞેયં પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વાત્।
સમાનમ્ = અયં ખલ્વાવરણમનુપલભમાનઃ પ્રત્યાત્મમેવ સંવેદયતે-- ઽનાવરણમુપલભેઽ ઇતિ, યથા કુડ્યેનાવૃતસ્યાવરણમુપલભમાનઃ પ્રત્યાત્મમેવ સંવેદયતે, સેયમાવરણોપલબ્ધિવદ્ આવરણાનુપલબ્ધિરપિ સંવેદ્યૈવેતિ, એવં ચ સત્યપહૃતવિષયમુત્તરવાક્યમસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.20 **********************
અભ્યનુજ્ઞાવાદેવ તૂચ્યતે જાતિવાદિના---
ન્ય્સ્_2,2.20: અનુપલમ્ભાદપ્યનુપલબ્ધિસદ્ભાવવદ્ નાવરણાનુપપત્તિરનુપલમ્ભાત્ ॥
યથાનુપલભ્યમાનાપ્યાવરણાનુપલબ્ધિરસ્તિ એવમનુપલભ્યમાનમપ્યાવરણમસ્તીતિ।
યદ્યભ્યનુજાનાતિ ભવાન્-- ઽનાનુપલીયમાનાવરણાનુપલબ્ધિરસ્તીતિ. અભ્યનુજ્ઞાવય ચ વદતિ-- ઽનાસ્ત્યાવરણમનુપલમ્ભાત્ઽ ઇત્યેતત્. એતસ્મિન્નપ્યભ્યનુજ્ઞાવાદે પ્રતિપત્તિનિયમો નોપપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.21 **********************
ન્ય્સ્_2,2.21: અનુપલમ્ભાત્મકત્વાદનુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
યુદપલભ્યતે તદસ્તિ. યન્નોપલભ્યતે તન્નાસ્તીતિ અનુપલમ્ભાત્મકમ્ અસદિતિ વ્યવસ્થિતમ્, ઉપલબ્ધ્યભાવશ્ચાનુપલબ્ધિરિતિ સેયમભાવત્વાન્નોપલભ્યતે સચચ ખલ્વાવરણં તસ્યોપલબ્ધ્યા ભવિતવ્યં ન નોપલભ્યતે તસ્માન્નાસ્તીતિ।
તત્ર યદુક્તમ્-- "નાવરણાનુપપત્તિરનુપલમ્ભાત્" ઇત્ય્ અયુક્તમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.22 **********************
અથ શબ્દસ્ય નિત્યત્વં પ્રતિજાનાનઃ કસ્માદ્ હેતોઃ પ્રતિજાનીતે ?---
ન્ય્સ્_2,2.22: અસ્પર્શત્વાત્ ॥
અસ્પર્શમાકાશં નિત્યં દૃષ્ટમિતિ તથા ચ શબ્દ ઇતિ

સો ઽયમુભયતઃ સવ્યભિચારઃ-- સ્પર્શવાંશ્ચાણુર્નિત્યઃ. અસ્પર્શં ચ કર્માનિત્યં દૃષ્ટમ્।
"અસ્પર્શત્વાત્" ઇત્યેતસ્ય સાધ્યસાધર્મ્યેણોદાહરણમ્---
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.23 **********************
ન્ય્સ્_2,2.23: ન કર્માનિત્યત્વાત્ ॥
સાધ્યવૈધર્મ્યેણોદાહરણમ્---
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.24 **********************
ન્ય્સ્_2,2.24: નાણુનિત્યત્વાત્ ॥
ઉભયસ્મિન્નુદાહરણે વ્યભિચારાન્ન હેતુઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.25 **********************
અયં તર્હિ હેતુઃ---
ન્ય્સ્_2,2.25: સંપ્રદાનાત્ ॥
સંપ્રદીયમાનમવસ્થિતં દૃષ્ટં સંપ્રદીયતે ચ શબ્દ આચાર્યેણાન્તેવાસિને તસ્માદવસ્થિત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.26 **********************
ન્ય્સ્_2,2.26: તદન્તરાલાનુપલબ્ધેરહેતુઃ ॥
યેન સંપ્રદીયતે યસ્મૈ ચ તયોરન્તરાલે ઽવસ્થાનમસ્ય કેન લિઙ્ગેનોપલભ્યતે ?, સપ્રદીયમાનો હ્યવસ્થિતઃ સંપ્રાદાતુરપૈતિ સંપ્રદાનં ચ પ્રાપ્નોતિ ઇત્યવર્જનીયમેતત્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.27 **********************
ન્ય્સ્_2,2.27: અધ્યાપનાદપ્રતિષેધઃ ॥
અધ્યાપનં લિઙ્ગમ્-- અસતિ સંપ્રદાને ઽધ્યાપનં ન સ્યાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.28 **********************
ન્ય્સ્_2,2.28: ઉભયોઃ પક્ષયોરન્યતરસ્યાધ્યાપનાદપ્રતિષેધઃ ॥
સમાનમધ્યાપનમુભયોઃ પક્ષયોઃ-- સંશયાનિવૃત્તેઃ-- કિમાચાર્યસ્થઃ શબ્દો ઽસ્તેવાસિનમાપદ્યતે તદધ્યાપનમ્ ? આહો સ્વિત્ નૃત્યોપદેશવદ્ ગૃહીતસ્યાનુકરણમ્ અધ્યાપનમ્ ? ઇતિ,
એવમધ્યાપનમલિઙ્ગં સંપ્રદાનસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.29 **********************
અયં તર્હિ હેતુઃ---
ન્ય્સ્_2,2.29: અભ્યાસાત્ ॥
અભ્યસ્યમાનમવસ્થિતં દૃષ્ટમ્-- ઽપઞ્ચકૃત્વઃ પશ્યતીતિ રૂપમવસ્થિતં પુનઃ પુનર્દૃશ્યતે, ભવતિ ચ શબ્દે ઽભ્યાસઃ-- ઽદશકૃત્વો ઽધીતો ઽનુવાકઃ વિંશતિકૃત્વો ઽધીતઃઽ ઇતિ, તસ્માદવસ્થિતસ્ય પુનઃ પુનરુચ્ચારણમ્ અભ્યાસ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.30 **********************
ન્ય્સ્_2,2.30: નાન્યત્વેપ્યભ્યાસસ્યોપચારાત્ ॥
અનવસ્થાનેપ્યભ્યાસસ્યાભિધાનં ભવતિ-- ઽદ્વિર્નૃત્યતુ ભવાન્ ત્રિર્નૃત્યતુ ભવાન્ઽ ઇતિ ઽદ્વિરનૃત્યત્ ત્રિરનૃત્યત્ઽ ઽદ્વિરગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ ઽદ્વિર્ભુઙ્ક્તેઽ (ઇતિ)

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.31 **********************
એવં વ્યભિચારાત્ પ્રતિષિદ્ધહેતૌ અન્યશબ્દસ્ય પ્રયોગઃ પ્રતિષિધ્યતે---
ન્ય્સ્_2,2.31: અન્યદન્યસ્માદ્ અનન્યત્વાદનન્યદિત્યન્યતાભાવઃ ॥
યદિદમ્ ઽઅન્યત્ઽ ઇતિ મન્યસે તત્ સ્વાત્મનો ઽનન્યત્વાદન્યન્ન ભવતિ એવમન્યતાયા અભાવઃ, તત્ર યદુક્તમ્-- ઽઅન્યત્વેપ્યભ્યાસોપચારાત્ઽ ઇતિ એતદયુક્તમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.32 **********************
શબ્દપ્રયોગં પ્રતિષેધતઃ શબ્દાન્તરપ્રયોગઃ પ્રતિષિધ્યતે---
ન્ય્સ્_2,2.32: તદભાવે નાસ્ત્યનન્યતા તયોરિતરેતરાપેક્ષસિદ્ધેઃ ॥
અન્યસ્માદ્ અન્યતામુપપાદયતિ ભવાન્ ઉપપાદ્ય ચ અન્યત્ પ્રત્યાચષ્ટે, ઽઅનન્યત્ઽ ઇતિ ચ શબ્દમનુજાનાતિ. પ્રયુઙ્ક્તે ચ ઽઅનન્યત્ઽ ઇતિ એતત્ સમાસપદમ્. અન્યશબ્દોયં પ્રતિષેધેન સહ સમસ્યતે. યદિ ચાત્રોત્તરં પદં નાસ્તિ કસ્યાયં પ્રતિષેધેનન સહ સમાસઃ ?, તસ્માત્ તયોરન્યાનન્યશબ્દયોરિતરો ઽનન્યશબ્દ ઇતરમન્યશબ્દમપેક્ષમાણઃ સિધ્યતીતિ તત્ર યદુક્તમ્-- ઽઅન્યતાયા અભાવઃઽ ઇતિ એતદયુક્તમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.33 **********************
અસ્તુ તર્હિદાનીં શબ્દસ્ય નિત્યત્વમ્---
ન્ય્સ્_2,2.33: વિનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ ॥
યદનિત્યં તસ્ય વિનાશઃ કારણાદ્ ભવતિ યથા લોષ્ટસ્ય કારણદ્રવ્યવિભાગાત્, શબ્દશ્ચેદનિત્યસ્તસ્ય વિનાશો યસ્માત્કારણાદ્ ભવતિ તદુપલભ્યેત ન ચોપલભ્યતે તસ્માન્નિત્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.34 **********************
ન્ય્સ્_2,2.34: અશ્રવણકારણાનુપલબ્ધેઃ સતતશ્રવણપ્રસઙ્ગઃ ॥
યથા વિનાશકારણાનુપલબ્ધેરવિનાશપ્રસઙ્ગઃ એવમશ્રવણકારણાનુપલબ્ધેઃ સતતં શ્રવણપ્રસઙ્ગઃ।
વ્યઞ્જકાભાવાદશ્રવણમિતિચેત્ ?. પ્રતિષિદ્ધં વ્યઞ્જકમ્।
અથ વિદ્યમાનસ્ય નિર્નિમિત્તમ્ અશ્રવણમિતિ ?. વિદ્યમાનસ્ય નિર્નિમિત્તો વિનાશ ઇતિ।
સમાનશ્ચ દૃષ્ટવિરોધો નિમિત્તમન્તરેણ વિનાશે ચાશ્રિવણે ચેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.35 **********************
ન્ય્સ્_2,2.35: ઉપલભ્યમાને ચાનુપલબ્ધેરસત્ત્વાદ્ અનપદેશઃ ॥
અનુમાનાચ્ચોપલભ્યમાને શબ્દસ્ય વિનાશકરણે ઽબવનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ = અસત્ત્વાત્ઽ ઇત્યનપદેશઃ યથા ઽયસ્માદ્વિષાણી તસ્માદશ્વઃઽ ઇતિ।
કિમનુમાનમિતિચેત્ ?. સંતાનોપપત્તિઃ, ઉપપાદિતઃ શબ્દસંતાનઃ-- સંયોગવિભાગજાત્ શબ્દાચ્છબ્દાન્તરં તતોપ્યન્યત્ તતોપ્યન્યદિતિ, તત્ર કાર્યઃ શબ્દઃ કારણશબ્દં વિરુણદ્ધિ. પ્રતિઘાતિદ્રવ્યસંયોગસ્તુ અન્ત્યસ્ય શબ્દસ્ય નિરોધકઃ, દૃષ્ટં હિ તિરઃપ્રતિકુડ્યમન્તિકસ્થેનાપ્યશ્રવણં શબ્દસ્ય શ્રવણં દૂરસ્થેનાપ્યસતિ વ્યવધાને ઇતિ।
ઘણ્ટાયામભિહન્યમાનાયાં તારસ્તારતરો મન્દો મન્દતર ઇતિ શ્રુતિભેદાદ્ નાનાશબ્દસંતાનો ઽવિચ્છેદેન શ્રૂયતે, તત્ર નિત્યે શબ્દે ઘણ્ટાસ્થમન્યગતં વાવસ્થિતં સંતાનવૃત્તિ વા અભિવ્યક્તિકારણં વાચ્યં યેન શ્રુતિસંતાનો ભવતીતિ, શબ્દભેદે ચાસતિ શ્રુતિભેદ ઉપપાદયિતવ્ય ઇતિ।
અનિત્યે તુ શબ્દે ઘણ્ટાસ્થં સંતાનવૃત્તિ સંયોગસહકારિ નિમિત્તાન્તરં સંસ્કારભૂતં પટુમન્દમનુવર્તતે તસ્યાનુવૃત્ત્યા શબ્દસંતાનાનુવૃત્તિઃ પટુમન્દભાવાચ્ચ તીવ્રમન્દતા શબ્દસ્ય. તત્કૃતશ્ચ શ્રુતિભેદ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.36 **********************
ન વૈ નિર્નિમિત્તાન્તરં સંસ્કાર ઉપલભ્યતે અનુપલબ્ધેર્નાસ્તીતિ---
ન્ય્સ્_2,2.36: પાણિનિમિત્તપ્રશ્લેષાચ્છબ્દાભાવે નાનુપલબ્ધિઃ ॥
પાણિકર્મણા પાણિઘણ્ટાપ્રશ્લેષો ભવતિ તસ્મિંશ્ચ સતિ શબ્દસંતાનો નોપલભ્યતે અતઃ શ્રવણાનુપપત્તિઃ, તત્ર પ્રતિઘાતિદ્રવ્યસંયોગઃ શબ્દસ્ય નિમિત્તાન્તરં સંસ્કારભૂતં નિરુણદ્ધીત્યનુમીયતે. તસ્ય ચ નિરોધાત્ શબ્દસંતાનો નોત્પદ્યતે અનુત્પન્ને ચ શ્રુતિવિચ્છેદઃ, યથા પ્રતિઘાતિદ્રવ્યસંયોગાદિષોઃ ક્રિયાહેતૌ સંસ્કારે નિરુદ્ધે ગમનાભાવ ઇતિ।
કમ્પસંતાનસ્ય સ્પર્શનેન્દ્રિયગ્રાહ્યસ્ય ચોપરમઃ કાંસ્યપાત્રાદિષુ પાણિસંશ્લેષો લિઙ્ગં સંસ્કારસંતાનસ્યેતિ, તસ્માન્નિમિત્તાન્તરસ્ય સંસ્કારભૂતસ્ય નાનુપલબ્ધિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.37 **********************
ન્ય્સ્_2,2.37: વિનાશકારણાનુપલબ્ધેશ્ચાવસ્થાને તન્નિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥
યદિ યસ્ય વિનાશકારણં નોપલભ્યતે તદવતિષ્ઠતે અવસ્થાનાચ્ચ તસ્ય નિત્યત્વં પ્રસજ્યતે ? એવં યાનિ ખલ્પિમાનિ શબ્દશ્રવણાનિ શબ્દાભિવ્યક્તય ઇતિ મતં ન તેષાં વિનાશકારણં ભવતોપપાદ્યતે અનુપપાદનાદવસ્થાનમ્ અવસ્થાનાત્ તેષાં નિત્યત્વં પ્રસજ્યતે ઇતિ, અથ નૈવમ્ ?ઃ ન તર્હિ વિનાશકારણાનુપલબ્ધેઃ શબ્દસ્યાવસ્થાનાન્નિત્યત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.38 **********************
કમ્પસમાનાશ્રયસ્ય ચાનુનાદસ્ય પાણિપ્રશ્લેષાત્ કારણોપરમાદભાવઃ, વૈયધિકરણ્યે હિ પ્રતિઘાતિદ્રવ્યાપ્રશ્લેષાત્ સમાનાધિકરણસ્યૈવોપરમઃ સ્યાદિતિ।
ન્ય્સ્_2,2.38: અસ્પર્શત્વાદપ્રતિષેધઃ ॥
યદિદમ્ ઽનાકાશગુણઃ શબ્દઃઽ ઇતિ પ્રતિષિધ્યતે. અયમનુપપન્નઃ પ્રતિષેધઃ-- અસ્પર્શત્વાત્ શબ્દાશ્રયસ્ય, રૂપાદિસમાનદેશસ્યાગ્રહણે શબ્દસંતાનોપપત્તેરસ્પર્શવ્યાપિદ્રવ્યાશ્રયઃ શબ્દઃ ઇતિ જ્ઞાયતે ન ચ કમ્પસમાનાશ્રય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.39 **********************
પ્રતિદ્રવ્યં રૂપાદિભિઃ સહ સંનિવિષ્ટઃ શબ્દઃ સમાનદેશો વ્યજ્યતે ઇતિ નોપપદ્યતે।
કથમ્ ?
ન્ય્સ્_2,2.39: વિભક્ત્યન્તરોપપત્તેશ્ચ સમાસે ॥
સંતાનોપપત્તેશ્ચેતિ ચાર્થઃ, તદ્ વ્યાખ્યાતમ્।
યદિ રૂપાદયઃ શબ્દશ્ચ પ્રતિદ્રવ્યં સમસ્તાઃઉસમુદિતાસ્તસ્મિન્ સમાસસમુદાયે યો યથાજાતીયકઃ સંનિવિષ્ટસ્તસ્ય તથાજાતીયસ્યૈવ ગ્રહણેન ભવિતવ્યં શબ્દસ્ય રૂપાદિવત્, તત્ર યો ઽયં વિભાગઃ એક દ્રવ્યે નાનારૂપા ભિન્નશ્રુતયો વિધર્માણઃ શબ્દઃ અભિવ્યજ્યમાનાઃ યચ્ચ વિભાગાન્તરં સરૂપાઃ સમાનશ્રુતયઃ સધર્માણઃ શબ્દાઃ તીવ્રમન્દધર્મતયા ભિન્નાઃ શ્રૂયન્તે. તદુભયં નોપપદ્યતે-- નાનાભૂતાનામુત્પદ્યમાનાનામયં ધર્મો નૈકસ્ય વ્યજ્યમાનસ્યેતિ।
અસ્તિ ચાયં વિભાગો વિભાગાન્તરં ચ તેન વિભાગોપપત્તેર્મન્યામહે-- ન પ્રતિદ્રવ્યં રૂપાદિભિઃ સહ શબ્દઃ સંનિવિષ્ટો વ્યજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.40 **********************
દ્વિવિધશ્ચાયં શબ્દઃ-- વર્ણાત્મકો ધ્વનિમાત્રશ્ચ તત્ર વર્ણાત્મનિ તાવત્---
ન્ય્સ્_2,2.40: વિકારાદેશોપદેશાત્ સંશયઃ ॥
ઽદધ્યત્રઽ ઇતિ કેચિદ્ ઇકારઃ ઇત્વં હિત્વા યત્વમાપદ્યતે ઇતિ વિકારં મન્યન્તે, કેચિદ્ ઇકારસ્ય પ્રયોગે વિષયકૃતે યદ્ ઇકારઃ સ્થાનં જહાતિ તત્ર યકારસ્ય પ્રયોગં બ્રુવતે, સંહિતાયાં વિષયે ઇકારો ન પ્રયુજ્યતે તસ્ય સ્થાને યકારઃ પ્રયુજ્યતે સ આદેશ ઇતિ, ઉભયમિદમુપદિશ્યતે તત્ર ન જ્ઞાયતે કિં તત્ત્વમિતિ ॥
આદેશોપદેશસ્તત્ત્વમ્--- વિકારોપદેશે હ્યન્વયસ્યાગ્રહણાદ્ વિકારાનનુમાનમિતિ5।
સત્યન્વયે કિઞ્ચિદ્ નિવર્તતે કિઞ્ચિદુપજાયતે ઇતિ શક્યેત વિકારો ઽનુમાતું ન ચાન્વયો ગૃહ્યતે તસ્માદ્ વિકારો નાસ્તીતિ॥
ભિન્નકરણયોશ્ચ વર્ણયોરપ્રયોગે પ્રયોગોપપત્તિઃ।
વિવૃતકરણ ઇકારઃ ઈષત્સ્પૃષ્ટકરણો યકારઃ તાવિમૌ પૃથક્ કરણાખ્યેન પ્રયત્નેનોચ્ચારણીયૌ તયોરેકસ્યાપ્રયોગે ઽન્યસ્ય પ્રયોગ ઉપપન્ન ઇતિ॥
અવિકારે ચાવિશેષઃ7।
યત્રેમૌ ઇકારયકારૌ ન વિકારભૂતૌ-- ઽયતતે. ચછતિ. પ્રાયંમ્તઽ ઇતિ. ઽઇકારઃ ઇદમ્ઽ ઇતિ ચ, યત્ર ચ વિકારભૂતૌ-- ઽદૃષ્ટ્યાઽ ઽદધ્યાહરઽ ઇતિ ઉભયત્ર પ્રયોક્તુરવિશેષો યત્નઃ શ્રોતુશ્ચ શ્રુતિરત્યાદેશોપિપત્તિઃ ॥
પ્રયુજ્યમાનાગ્રહણાચ્ચ8।
ન ખલુ ઇકારઃ પ્રયુજ્યમાનો યકારતામાપદ્યમાનો ગૃહ્યતે, કિં તર્હિ ?. ઇકારસ્ય પ્રયોગે યકારઃ પ્રયુજ્યતે. તસ્માદવિકાર ઇતિ ॥
અવિકારે ચ ન શબ્દાન્વાખ્યાનલોપ9ઃ।
ન વિક્રિયન્તે વણા ઇતિ।
ન ચૈતસ્મિન્ પક્ષે શબ્દાન્વાખ્યાનસ્યાસંભવો યેન વર્ણવિકારં પ્રતિપદ્યેમહીતિ।
ન ખલુ વર્ણસ્ય વર્ણાન્તરં કાર્યમ્-- ન હિ ઇકારાદ્ યકાર ઉત્પદ્યતે યકારાદ્વા ઇકારઃ, પૃથક્સ્થાનપ્રયત્નોત્પાદ્યા હીમે વર્ણાસ્તેષામન્યો ઽન્યસ્ય સ્થાને પ્રયુજ્યતે ઇતિ યુક્તમ્।
એતાવચ્ચૈતત્ પરણામો વિકારઃ સ્યાત્ કાર્યકારણભાવો વા, ઉભયં ચ નાસ્તિ તસ્માન્ન સન્તિ વર્ણવિકારઃ ॥
વર્ણસમુદાયવિકારાનુપપત્તિવચ્ચ વર્ણવિકારાનુપપ10ત્તિઃ।
"અસ્તેર્ભૂઃ" "બ્રુવો વચિઃ"ઇતિ યથા વર્ણસમુદાયસ્ય ધાતુલક્ષણસ્ય ક્વચિદ્વિષયે વર્ણાન્તરસમુદાયો ન પરણામો નિ કાર્યં શબ્દાન્તરસ્ય સ્થાને શબ્દાન્તરં પ્રયુજ્યતે તથા વર્ણસ્ય વર્ણાન્તરમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.41 **********************
ઇતશ્ચ ન સન્તિ વિકારાઃ---
ન્ય્સ્_2,2.41: પ્રકૃતિવિવૃદ્વૌ વિકારવૃદ્ધેઃ ॥
પ્રકૃત્યનુવિધાનં વિકારેષુ દૃષ્ટં યકારે હસ્વદીર્ઘાનુવિધાનં નાસ્તિ યેન વિકારત્વમનુમીયત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.42 **********************
ન્ય્સ્_2,2.42: ન્યૂનસમાધિકોપલબ્ધેર્વિકારાણામહેતુઃ ॥
દવ્યવિકારા ન્યૂનાઃ સમા અધિકાશ્ચ ગૃહ્યન્તે. તદ્વદયં વિકારો ન્યૂનઃ સ્યાદિતિ।
દ્વિવિધસ્યાપિ હેતોર્ અભાવાદ્ અસાધનં દૃષ્ટાન્તઃ-- અત્ર નોદાહરણસાધર્મ્યાદ્ હેતુરસ્તિ ન વૈધર્મ્યાત્. અનુપસંહૃતશ્ચ હેતુના દૃષ્ટાન્તો ન સાધક ઇતિ ॥
પ્રતિદૃષ્ટાન્તે ચાનિયમઃ પ્રસજ્યેત10।
યથાનડુહઃ સ્થાને ઽશ્વો વોડું નિયુક્તો ન તદ્વિકારો ભવતિ. એવમિવર્ણસ્ય સ્થાને યકારઃ પ્રયુક્તો ન વિકાર ઇતિ।
ન ચાત્ર નિયમહેતુરસ્તિ-- દૃષ્ટાન્તઃ સાધકો ન પ્રતિદૃષ્ટાન્ત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.43 **********************
દ્રવ્યવિકારોદાહરણં ચ---
ન્ય્સ્_2,2.43: નાતુલ્યપ્રકૃતીનાં વિકારવિકલ્પાત્ ॥
અતુલ્યાનાં દ્રવ્યાણાં પ્રકૃતિભાવો વિકલ્પને વિકારશ્ચ પ્રકૃતીરનુવિધીયતે, ન ત્વિવર્ણમનુવિધીયતે યકારઃ તસ્માદનુદાહરણમ્-- ઽદ્રવ્યવિકારઃઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.44 **********************
ન્ય્સ્_2,2.44: દ્રવ્યવિકારે વૈષમ્યવદ્ વર્ણવિકારવિકલ્પઃ ॥
યથા દ્રવ્યભાવેન તુલ્યાયાઃ પ્રકૃતેર્વિકારવૈષમ્યમ્ એવં વર્ણભાવેન તુલ્યાયાઃ પ્રકૃતેર્વિકારવિકલ્પ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.45 **********************
ન્ય્સ્_2,2.45: ન વિકારધર્માનુપપત્તેઃ ॥
અયં વિકારધર્મઃ-- દ્રવ્યસામાન્યે યદાત્મકં દ્રવ્યં મૃદ્વા સુવર્ણં વા તસ્યાત્મનો ઽન્વયે પૂર્વો વ્યૂહો નિવર્તતે વ્યૂહાન્તરં ચોપજાયતે તં વિકારમાચક્ષતે, ન વર્ણસામાન્યે કશ્ચિદ્ શબ્દાત્માન્વયી ય ઇત્વં જહાતિ યત્વં ચાપદ્યતે, તત્ર યથા સતિ દ્રવ્યભાવે વિકારવૈષમ્યે નાનડુહો ઽશ્વો વિકારઃ-- વિકારધર્માનુપપત્તેઃ, એવમિવર્ણસ્ય ન યકારો વિકારઃ-- વિકારધર્માનુપપત્તેરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.46 **********************
ઇતશ્ચ ન સન્તિ વર્ણવિકારાઃ---
ન્ય્સ્_2,2.46: વિકારપ્રાપ્તાનામપુનરાપત્તેઃ ॥
અનુપપન્ના પુનરાપત્તિઃ।
કથમ્ ?. પુનરાપત્તેરનનુમાનાદિતિ।
ઇકારો યકારત્વમાપન્નઃ પુનરિકારો ભવતિ।
ન પુનરિકાસ્ય સ્થાને યકારસ્ય પ્રયોગ ઇત્યત્રાનુમાનં નાસ્તિ ?

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.47 **********************
ન્ય્સ્_2,2.47: સુવર્ણાદીનાં પુનરાપત્તેરહેતુઃ ॥
અનનુમાનાદિતિ ન-- ઇદં હ્યનુમાનમ્-- સુવર્ણં કુણ્ડલત્વં હિત્વા રુચકત્વમાપદ્યતે રુચકત્વં હિત્વા પુનઃ કુણ્ડલત્વમાપદ્યતે, એવમિકારો યણિ યકારત્વમાપન્નઃ પુનરિકારો ભવતીતિ

વ્યભિચારાદનનુમાનમ્-- યથા પયો દધિભાવમાપન્નં પુનઃ પયો ન ભવતિ-- કિમેવં વર્ણાનાં ન પુનરાપત્તિઃ ?. અથ સુવર્ણવત્ પુનરાપત્તિરિતિ ?
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.48 **********************
સૂવર્ણોદાહરણોપપત્તિશ્ચ---
ન્ય્સ્_2,2.48: ન તદ્વિકારાણાં સુવર્ણભાવાવ્યતિરેકાત્ ॥
અવસ્થિતં સુવર્ણં હીયમાનેનોપજાયમાનેન ચ ધર્મેણ ધર્મિ ભવતિ નૈવં કશ્ચિત્ શબ્દાત્મા હીયમાનેન ઇત્વેન ઉપજાયમાનેન યત્વેન ચ ધર્મી ગૃહ્યતે તસ્માત્ સુવર્ણોદાહરણં નોપપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.49 **********************
ન્ય્સ્_2,2.49: વર્ણત્વાવ્યતિરેકાદ્ વર્ણવિકારાણામપ્રતિષેધઃ ॥
વર્ણવિકારા અપિ વર્ણત્વં ન વ્યભિચરન્તિ યથા સુવર્ણવિકારઃ સુવર્ણત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.50 **********************
ન્ય્સ્_2,2.50: સામાન્યવતો ધર્મયોગો ન સામાન્યસ્ય ॥
કુણ્ડલરુચકૌ સુવર્ણસ્ય ધર્મૌં ન સુવર્ણત્વસ્ય. એવમિકારયકારૌ કસ્ય વર્ણાત્મનો ધર્મૌં ? વર્ણત્વં સામાન્યં ન તસ્યેમૌ ધર્મૌં ભવિતુમર્હતઃ, ન ચ નિવર્તમાનો ધર્મ ઉપજાયમાનસ્ય પ્રકૃતિઃઉતત્ર નિવર્તમાન ઇકારો ન યકારસ્યોપજાયમાનસ્ય પ્રકૃતિરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.51 **********************
ઇતશ્ચ વર્ણવિકારાનુપપત્તિઃ---
ન્ય્સ્_2,2.51: નિત્યત્વે ઽવિકારાદનિત્યત્વે ચાનવસ્થાનાત્ ॥
ઽનિત્યા વર્ણાઃઽ ઇત્યેતસ્મિનૃ પક્ષે ઇકારયકારૌ વર્ણૌં ઇત્યુભયોર્નિત્યત્વાદ્ વિકારાનુપપત્તિઃ, નિત્યત્વે ઽવિનાશિત્વાત્ કઃ કસ્ય વિકાર ઇતિ ?।
અથ ઽઅનિત્યા વર્ણાઃઽ ઇતિપક્ષઃ ? એવમપ્યનવસ્થાનં વર્ણાનામ્।
કિમિદમનવસ્થાનં વર્ણાનામ્ ?, ઉત્પદ્ય નિરોધઃ, ઉત્પદ્ય નિરુદ્ધે ઇકારે યકાર ઉત્પદ્યતે. યકારે ચોત્પદ્ય નિરુદ્ધે ઇકાર ઉત્પદ્યતે, કઃ કસ્ય વિકારઃ ?।
તદેતદ્ અવગૃહ્ય સંધાને. સંધાય ચાવગ્રહે વેદિતવ્યમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.52 **********************
નિત્યપક્ષે તુ તાવત્સમાધિઃ---
ન્ય્સ્_2,2.52: નિત્યાનામતીન્દ્રિયત્વાત્તદ્ધર્મવિકલ્પાચ્ચ વર્ણવિકારાણામપ્રતિષેધઃ ॥
ઽનિત્યા વર્ણા ન વિક્રિયન્તેઽ ઇતિ વિપ્રતિષેધઃ, યથા નિત્યત્વે સતિ કિઞ્ચિદતીન્દ્રિયં કિઞ્ચિદિન્ર્દિયગ્રાહ્યમ્ ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યાશ્ચ વર્ણાઃ. એવં નિત્યત્વે સતિ કિઞ્ચિનન વિક્રિયતે વર્ણાસ્તુ વિક્રિયન્તે ઇતિ ॥
વિરોધાદહેતુઃ-- તદ્ધર્મવિકલ્પઃ, નિત્યં નોપજાયતે નાપૈતિ ।
અનુપજનાપાયધર્મકં નિત્યમ્. અનિત્યં પુનરુપજનાપાયયુક્તમ્.
ન ચાન્તરેણોપજનાપાયૌ વિકારઃ સંભવતિ.
તદ્ યદિ વર્ણા વિક્રિયન્તે ? નિત્યત્વમેષાં
નિવર્તતે, અથ નિત્યાઃ ? વિકારધર્મત્વમેષાં
નિવર્તતે, સોયં વિરુદ્ધો હેત્વાભાસો
ધર્મવિકલ્પ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.53 **********************
અનિત્યપક્ષે સમાધિઃ---
ન્ય્સ્_2,2.53: અનવસ્થાયિત્વે ચ વર્ણોપલબ્ધિવત્ તદ્વિકારોપલબ્ધિઃ ॥
યથાનવસ્થાયિનાં
વર્ણાનાં શ્રવણં ભવત્યેવમેષાં વિકારો
ભવતીતિ ॥
અસંબન્ધાદસમર્થા।
અર્થપ્રતિપાદિકા વર્ણોપલબ્ધિર્ન વિકારેણ સંબન્ધાદસમર્થા
યા ગૃહ્યમાણા વર્ણવિકારમનુમાપયેદિતિ,
તત્ર યાદૃગિદમ્-- યથા ગન્ધગુણા પૃથિવી એવં
શબ્દસુખાદિગુણાપીતિ. તાદૃગેતદ્ ભવતીતિ।
નચ વર્ણોપલબ્ધિર્વર્ણનિવૃત્તૌ વર્ણાન્તરપ્રયોગસ્ય
નિર્વર્તિકા, યો ઽયમિવર્ણનિવૃત્તૌ યકારસ્ય
પ્રયોગઃ યદ્યયમિવર્ણોપલબ્ધ્યા નિર્વર્તતે
તદા તત્રોપલભ્યમાન ઇવર્ણો યત્વમાપદ્યતે
ઇતિ ગૃહ્યેત ?, તસ્માદ્વર્ણોપલબ્ધિરહેતુર્વર્ણવિકારસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.54 **********************
ન્ય્સ્_2,2.54: વિકારધર્મિત્વે નિત્યત્વાભાવાત્ કાલાન્તરે ઽવિકારોપપત્તેશ્ચાપ્રતિષેધઃ ॥
"તદ્ધર્મવિકલ્પાત્"
ઇતિ ન યુક્તઃ પ્રતિષેધઃ-- ન ખલુ વિકારધર્મકં
કિઞ્ચિદ્ નિત્યમુપલભ્યતે ઇતિ।
"વર્ણોપલબ્ધિવત્"
ઇતિ ( ચ ) ન યુક્તઃ પ્રતિષેધઃ-- અવગ્રહે હિ ઽદધિ અત્રઽ
ઇતિ પ્રયુજ્ય ચિરં સ્થિત્વા તતઃ સંહિતાયાં
પ્રયુઙ્ક્તે-- ઽદધ્યત્રઽ ઇતિ. ચિરનિવૃત્તે ચાયમિવર્ણે
યકારઃ પ્રયુજ્યમાનઃ કસ્ય વિકાર ઇતિ પ્રતીયતે ? ।
કારણાભાવાત્ કાર્યાભાવ ઇત્યુનયોગઃ
પ્રસજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.55 **********************
ઇતશ્ચ વર્ણવિકારાનુપપત્તિઃ---
ન્ય્સ્_2,2.55: પ્રકૃત્યનિયમાદ્ વર્ણવિકારાણામ્ ॥
ઇકારસ્થાને યકારઃ
શ્રૂયતે. યકારસ્થાને ખલ્વિકારો વિધીયતે--
વિધ્યતિ ( ઇતિ ), તદ્ યદિ સ્યાત્ પ્રકૃતિવિકારભાવો
વર્ણાનામ્ ? તસ્ય પ્રકૃતિનિયમઃ સ્યાત્-- દૃષ્ટો
વિકારધર્મિત્વે પ્રકૃતિનિયમ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.56 **********************
ન્ય્સ્_2,2.56: અનિયમે નિયમાદ્ નાનિયમઃ ॥
યોયં પ્રકૃતેરનિયમ ઉક્તઃ સ નિયતઃ ।
યથાવિષયં વ્યવસ્થિતઃ-- નિયતત્વાન્નિયમ
ઇતિ ભવતિ, એવં સત્યનિયમો નાસ્તિ. તત્ર
યદુક્તમ્--
"પ્રકૃત્યનિયમાત્"
ઇતિ એતદયુક્તમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.57 **********************
ન્ય્સ્_2,2.57: નિયમાનિયમવિરોધાદનિયમે નિયમાચ્ચાપ્રતિષેધઃ ॥
નિયમ ઇત્યત્રાર્થાભ્યનુજ્ઞા. અનિયમ ઇતિ તસ્ય પ્રતિષેધઃ. અનુજ્ઞાતતિષિદ્ધયોશ્ચ વ્યાઘાતાદનર્થાન્તરત્વં ન ભવતિ.
અનિયમશ્ચ નિયતત્વાદ્ નિયમો ન ભવતીતિ।
નાત્રાર્થસ્ય તથાભાવઃ પ્રતિષિધ્યતે, કિં તર્હિ ?. તથાભૂતસ્યાર્થસ્ય
નિયમશબ્દેનાભિધીયમાનસ્ય નિયતત્વાદ્
નિયમશબ્દ એવોપપદ્યતે, સોયં નિયમાદનિયમે
પ્રતિષેધો ન ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.58 **********************
ન ચેયં વર્ણવિકારોપપત્તિઃ પરિણામાત્
કાર્યકારણભાવાદ્વા, કિં તર્હિ ?---
ન્ય્સ્_2,2.58: ગુણાન્તરાપત્ત્યુપમર્દહ્રાતવૃદ્ધિલેશશ્લેષેભ્યસ્તુ વિકારોપપત્તેર્વર્ણવિકારાઃ ॥
સ્થાન્યાદેશભાવાદપ્રયોગે
પ્રયોગો વિકારશબ્દાર્થઃ સ ભિદ્યતે-- ગુણાનતરાપત્તિઃ = ઉદાત્તસ્યાનુદત્ત ઇત્યેવમાદિઃ, ઉપમર્દે
નામ એકરૂપનિવૃત્તૌ રૂપાન્તરોપજનઃ, હ્રાસઃ ।
દીર્ઘસ્ય હ્રાસ્વઃ, વૃદ્ધિઃ ।
હ્રસ્વસ્ય દીર્ઘઃ તયોર્વાપ્લુતઃ, લેશઃ ।
લાઘવમ્ ઽસ્તઃઽ ઇત્યસ્તેર્વિકારઃ, શ્લેષઃ ।
આગમઃ પ્રકૃતેઃ પ્રત્યયસ્ય વા, એતે એવ વિશેષાઃ
વિકારા ઇતિ એતે એવાદેશાઃ. એતે ચેદ્વિકારા
ઉપપદ્યન્તે તર્હિ વર્ણવિકારા ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.59 **********************
ન્ય્સ્_2,2.59: તે વિભક્ત્યન્તાઃ પદમ્ ॥
યથાદર્શનં વિકૃતા વર્ણા વિભક્ત્યન્તાઃ પદસંજ્ઞા ભવન્તિ।
વિભક્તિર્દ્વયી-- નામિકી આખ્યાતિકી ચ ઽબ્રાહ્મણઃઽ
ઽપચતીત્યુદાહરણમ્।
ઉપસર્ગનિપાતાસ્તર્હિ
ન પદસંજ્ઞાઃ લક્ષણાન્તરં વાચ્યમિતિ,
શિષ્યતે ચ ખલુ નામિક્યા વિભક્તેરવ્યયાલ્લોપસ્તયોઃ
પદસંજ્ઞાર્થમિતિ।
પદેનાર્થસંપ્રત્યય ઇતિ
પ્રયોજનમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.60 **********************
નામપદં ચાધિકૃત્ય પરીક્ષા-- ગૌરિતિ ( નામ ) પદં ખલુ. ઇદમુદાહરણમ્---
તદર્થે
ન્ય્સ્_2,2.60: વ્યક્ત્યાકૃતિજાતિસંનિધાવુપચારાત્ સંશયઃ ॥
અવિનાભાવવૃત્તિઃ સંનિધિઃ, અવિનાભાવેન
વર્તમાનાસુ વ્યક્ત્યાકૃતિજાતિષુ ગૌરિતિ
પ્રયુજ્યતે તત્ર ન જ્ઞાયતે-- કિમન્યતમઃ પદાર્થઃ ? ઉત સર્વઃ ? ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.61 **********************
શબ્દસ્ય પ્રયોગસામર્થ્યાત્ પદાર્થાવધારણં
તસ્માત્---
ન્ય્સ્_2,2.61: યાશબ્દસમૂહત્યાગપરિગ્રહસંખ્યાવૃદ્ધ્યપચયવર્ણસમાસાનુબન્ધાનાં વ્યક્તાવુપચારાદ્ વ્યક્તિઃ ॥
વ્યક્તિઃ પદાર્થઃ, કસ્માત્ ?. યાશબ્દપ્રભૃતીનાં
વ્યક્તાવુપચારાત્।
ઉપચારઃ ।
પ્રયોગઃ, ઽયા ગૌસ્તિષ્ઠતિ યા ગૌર્નિષણ્ણાઽ
ઇતિ. નૂદં વાક્યં જાતેરભિધાયકમ્-- અભેદાત્.
ભેદાત્તુ દ્રવ્યાભિધાયકમ્, ઽગવાં સમૂહઃઽ ઇતિ ભેદાદ્ દ્રવ્યાભિધાનં. ન જાતેઃ--
અભેદાત્, ઽવૈદ્યાય ગાં દદાતીતિ દ્રવ્યસ્ય ત્યાગો. ન જાતેઃ-- અમૂર્તત્વાત્ પ્રતિક્રમાનુક્રમાનુપપત્તેશ્ચ, પરિગ્રહઃ ।
સ્વત્વેનાભિસંબન્ધઃ ઽકૌણ્ડિન્યસ્ય ગૌઃઽ ઽબ્રાહ્મણસ્ય
ગૌઃઽ ઇતિ દ્રવ્યાભિધોન દ્રવ્યભેદાત્ સંબન્ધભેદ
ઇત્યુપપન્નમ્. અભિન્ના તુ જાતિરિતિ, સંખ્યા--
ઽદશ ગાવો વિંશતિર્ગાવઃઽ ઇતિ ભિન્નં દ્રવ્યં
સંખ્યાયતે. ન જાતિઃ-- અભેદાદિતિ, વૃદ્ધિઃ ।
કારણવતો દ્રવ્યસ્યાવયવોપચયઃ-- ઽઅવર્ધત
ગૌઃઽ ઇતિ. નિરવયવા તુ જાતિરિતિ, એતેનાપચયો
વ્યાખ્યાતઃ, વર્ણઃ-- ઽશુક્લા ગૌઃ કપિલા ગૌઃઽ
ઇતિ દ્રવ્યસ્ય ગુણયોગો ન સામાન્યસ્ય,
સમાસઃ-- ઽગોહિતં ગોસુખમ્ઽ ઇતિ દ્રવ્યસ્ય
સુખાદિયોગો ન જાતેરિતિ, અનુબન્ધઃ--
સરૂપપ્રજનનસન્તાનઃ-- ઽગૌર્ગાં જનયતીતિ
તદ્ ઉત્પત્તિધર્મત્વાદ્ દ્રવ્યે યુક્તં. ન જાતૌ--
વિપર્યયાદિતિ।
દ્રવ્યં વ્યક્તિરિતિ હિ નાર્થાન્તરમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.62 **********************
અસ્ય પ્રતિષેધઃ---
ન્ય્સ્_2,2.62: ન તદનવસ્થાનાત્ ॥
ન વ્યક્તિઃ પદાર્થઃ, કસ્માત્ ?
અનવસ્થાનાત્, યાશબ્દપ્રભૃતિભિર્યો વિશેષ્યતે
સ ગોશબ્દાર્થઃ-- ઽયા ગૌસ્તિષ્ઠતિ યા ગૌર્નિષણ્ણાઽ
ઇતિ ન દ્રવ્યમાત્રમવિશિષ્ટં જાત્યા વિનાભિધીયતે ઽ
કિં તર્હિ ?. જાતિવિશિષ્ટં. તસ્માન્ન વ્યક્તિઃ પદાર્થઃ।
એવં સમૂહાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.63 **********************
યદિ ન વ્યક્તિઃ પદાર્થઃ કથં તર્હિ
વ્યક્તાવુપચાર ઇતિ ?. નિમિત્તાદ્ અતદ્ભાવે ઽપિ
તદુપચારો દૃશ્યતે ખલુ---
ન્ય્સ્_2,2.63: સહચરણસ્થાનતાદર્થ્યવૃત્તમાનધારણસામીપ્યયોગસાધનાધિપત્યેભ્યો બ્રાહ્મણમઞ્ચકટરાજસક્તુચન્દનગઙ્ગાશાકટાન્નપુરુષેષ્વતદ્ભાવે ઽપિ તદુપચારઃ ॥
અતદ્ભાવેપિ તદુપચાર ઇતિ ।
અતચ્છબ્દસ્ય તેન શબ્દેનાભિધાનમિતિ, સહચરણાત્--
ઽયષ્ટિકાં ભોજયઽ ઇતિ યષ્ટિકાસહચરિતો
બ્રાહ્મણો ઽભિધીયતે ઇતિ, સ્થાનાત્-- ઽમઞ્ચાઃ
ક્રાશન્તીતિ મઞ્ચસ્થાઃ પુરુષા અભિધીયન્તે,
તાદર્થ્યાત્-- કટાર્થેષુ વીરણેષુ
વ્યૂહ્યમાનેષુ ઽકટં કરોતીતિ ભવતિ,
વૃત્તાત્-- ઽયમો રાજાઽ ઽકુબેરો રાજાઽ
ઇતિ તદ્વદ્વર્તતે ઇતિ, માનાત્-- આઢકેન
મિતાઃ સક્તવઃ ઽઆઢકં સક્તવઃઽ ઇતિ, ધારણાત્--
તુલયા ધૃતં ચન્દનમ્ ઽતુલા ચન્દનમ્ઽ ઇતિ,
સામીપ્યાત્-- ઽગઙ્ગાયાં ગાવશ્ચરન્તીતિ
દેશો ઽભિધીયતે સંનિકૃષ્ટઃ, યોગાત્--
કૃષ્ણેન રાગેણ યુક્તઃ શાકટઃ ઽકૃષ્ણઃઽ ઇત્યભિધીયતે,
સાધનાત્-- ઽઅન્નં પ્રાણાઃઽ ઇતિ, આધિપત્યાત્--
ઽઅયં પુરુષઃ કુલમ્ઽ ઽઅયં ગોત્રમ્ઽ ઇતિ।
તત્રાયં
સહચરણાદ્ યોગાદ્ વા જાતિશબ્દો વ્યક્તૌ
પ્રયુજ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.64 **********************
યદિ ઽગૌઃઽ ઇત્યસ્ય પદસ્ય ન વ્યક્તિરર્થઃ ? અસ્તુ તર્હિ---
ન્ય્સ્_2,2.64: આકૃતિસ્ તદપેક્ષત્વાત્ સત્ત્વવ્યવસ્થાનસિદ્ધેઃ ॥
આકૃતિઃ પદાર્થઃ, કસ્માત્ ?. પદપેક્ષત્વાત્ સત્ત્વવ્યવસ્થાનસિદ્ધેઃ ।
સત્ત્વાવયવાનાં તદવયવાનાં ચ નિયતો વ્યૂહ આકૃતિઃ તસ્યાં ગૃહ્યમાણાયાં સત્ત્વવ્યવસ્થાનં સિધ્યતિ-- ઽઅયં ગૌઃઽ ઽઅયમશ્વઃઽ ઇતિ. નાગૃહ્યમાણાયામ્. યસ્ય ગ્રહણાત્ સત્ત્વવ્યવસ્થાનં સિધ્યતિ તં શબ્દો ઽભિધાતુમર્હતિ ।
સો ઽસ્યાર્થ ઇતિ ॥ નૈતદુપપદ્યતે-- યસ્ય જાત્યા યોગસ્તદત્ર જાતિવિશિષ્ટમભિધીયતે-- ઽગૌઃઽ ઇતિ. ન ચાવયવવ્યૂહસ્ય જાત્યા યોગઃ।
કસ્ય તર્હિ ?. નિયતાવયવવ્યૂહસ્ય દ્રવ્યસ્ય, તસ્માદ્ નાકૃતિઃ પદાર્થઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.65 **********************
અસ્તુ તર્હિ જાતિઃ પદાર્થઃ---
ન્ય્સ્_2,2.65: વ્યક્ત્યાકૃતિયુક્તે ઽપ્ય્ અપ્રસંગાત્ પ્રોક્ષણાદીનાં મૃદ્ગવકે જાતિઃ ॥
જાતિઃ
પદાર્થઃ, કસ્માત્ ?. વ્યક્ત્યાકૃતિયુક્તેપિ મૃદ્ગવકે
પ્રોક્ષણાદીનામપ્રસઙ્ગાદિતિ = ઽગાં પ્રોક્ષયઽ ઽગામાનયઽ ઽગાં દેહીતિ
નૈતાનિ મૃદ્ગવકે પ્રયુજ્યન્તે, કસ્માત્ ?
જાતેરભાવાત્, અસ્તિ હિ તત્ર વ્યક્તિરસ્તિ
આકૃતિઃ, યદભાવાત્ તત્રાસંપ્રત્યયઃ સ પદાર્થ
ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.66 **********************
ન્ય્સ્_2,2.66: નાકૃતિવ્યક્ત્યપેક્ષત્વાજ્જાત્યભિવ્યક્તેઃ ॥
જાતેરભિવ્યક્તિઃ આકૃતિવ્યક્તી અપેક્ષતે ।
નાગૃહ્યમાણાયામાકૃતૌ વ્યક્તૌ ( ચ ) જાતિમાત્રં
શુદ્ધં ગૃહ્યતે તસ્માન્ન જાતિઃ પદાર્થ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.67 **********************
ન વૈ પદાર્થેન ન ભવિતું
શક્યમ્।
કઃ ખલ્વિદાનીં પદાર્થ ઇતિ ?---
ન્ય્સ્_2,2.67: વ્યક્ત્યાકૃતિજાતયસ્તુ પદાર્થઃ ॥
તુશબ્દો વિશેષણાર્થઃ, કિં
વિશિષ્યતે ?. પ્રધાનાઙ્ગભાવસ્યાનિયમેન
પદાર્થત્વમિતિ. યદા હિ ભેદવિવક્ષા વિશેષગતિશ્ચ
તદા વ્યક્તિઃ પ્રધાનમઙ્ગં તુ જાત્યાકૃતી. યદા
તુ ભેદો ઽવિવક્ષિતઃ સામાન્યગતિશ્ચ તદા
જાતિઃ પ્રધાનમઙ્ગં તુ વ્યક્ત્યાકૃતી, તદેતદ્
બહુલં પ્રયોગેષુ।
આકૃતેસ્તુ પ્રધાનભાવ
ઉત્પ્રેક્ષિતવ્યઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.68 **********************
કથં પુનર્જ્ઞાયતે નાના વ્યક્ત્યાકૃતિજાતય ઇતિ ?. લક્ષણભેદાત્,
તત્ર તાવત્---
ન્ય્સ્_2,2.68: વ્યક્તિર્ગુણવિશેષાશ્રયો મૂર્તિઃ ॥
વ્યજ્યતે ઇતિ વ્યક્તિઃ ।
ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યેતિ. ન સર્વં દ્રવ્યં વ્યક્તિઃ, યો
ગુણવિશેષાણાં સ્પર્શાન્તાનાં ગુરુત્વધનત્વદ્રવત્વસંસ્કારાણામ્
અવ્યાપિનઃ પરિમાણસ્યાશ્રયો યથાસંભવં
તદ્દ્રવ્યં મૂર્તિઃ-- મૂર્છિતાવયવત્વાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.69 **********************
ન્ય્સ્_2,2.69: આકૃતિર્જાતિલિઙ્ગાખ્યા ॥
યયા જાતિર્જાતિલિઙ્ગાનિ ચ પ્રખ્યાયન્તે
તામાકૃતિં વિદ્યાત્. સા ચ નાન્યા સત્ત્વાવયવાનાં
તદવયવાનાં ચ નિયતાદ્ વ્યૂહાદિતિ।
નિયતાવયવવ્યૂહાઃ
ખલુ સત્ત્વાવયવા જાતિલિઙ્ગમ્-- શિરસા
પાદેન ગામનુમિન્વન્તિ ।
નિયતે ચ સત્ત્વાવયવાનાં વ્યૂહે સતિ ગોત્વં
પ્રખ્યાયતે ઇતિ।
અનાકૃતિવ્યઙ્ગ્યાયાં જાતૌ
ઽમૃત્ઽ ઽસુવર્ણમ્ઽ ઽરજતમ્ઽ ઇત્યેવમાદિષ્વાકૃતિર્નિવર્તતે ।
જહાતિ પદાર્થત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,2.70 **********************
ન્ય્સ્_2,2.70: સમાનપ્રસવાત્મિકા જાતિઃ ॥
યા સમાનાં બુદ્ધિં પ્રસૂતે ભિન્નેષ્વધિકરણેષુ.
યયા બહૂનિ ઇતરેતરતો ન વ્યાવતેન્તે.
યો ઽર્થો ઽનેકત્ર પ્રત્યયાનુવૃત્તિનિમિત્તં તત્ સામાન્યમ્, યચ્ચ કેષાં ચિદભેદં કેષાઞ્ચિદ્ ભેદં કરોતિ તત્ સામાન્યવિશેષો જાતિરિતિ