ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

॥ વાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયાહ્નિકમ્ ॥
સમાપ્તશ્ચાયં પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ।
શ્રી શ્રીનિવાસ સ્વામિ, શ્રી વિનાયક સ્વામિ, શ્રી સરસ્વતી દેવી,
ઓં
અથ સટીકે ન્યાયભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમમાહ્નિકમ્
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.1 **********************
અત ઊર્ધ્વં પ્રમાણાદિપરીક્ષા સા ચ"વિમૃશ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષાભ્યામર્થાવધારણં નિર્ણયઃ 1-1-41"ઇત્યગ્રે વિમર્શ એવ પરીક્ષ્યતે---
ન્ય્સ્_2,1.1: સમાનાનેકધર્માધ્યવસાયાદન્યતરધર્માધ્યવસાયાદ્વા ન સંશય ॥
સમાનસ્ય ધર્મસ્યાધ્યવસાયાત્ સંશયો ન ધર્મમાત્રાત્, અથ વા ઽસમાનમનયોર્ધર્મમુપલભેઽ ઇતિ ધર્મધર્મિગ્રહણે સંશયાભાવ ઇતિ, અથ વા સમાનધર્માધ્યવસાયાદર્થાન્તરભૂતે ધર્મિણિ સંશયો ઽનુપપન્નઃ-- ન જાતુ રૂપાસયાર્થાન્તરભૂતસ્યાધ્યવસાયાદર્થાન્તરભૂતે સ્પર્શે સંશય ઇતિ, અથ વા નાધ્યવસાયાત્ = અર્થાવધારણાદ્ અનવધારણજ્ઞાનં સંશય ઉપપદ્યતે--- કાર્યકારણયોઃ સારૂપ્યાભવાદિતિ।
એતેન"અનેકધર્માધ્યવસાયાત્"ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્।
અન્યતરધર્માધ્યવસાયાચ્ચ સંશયો ન ભવતિ-- તતો હ્યન્યતરાવધારણમેવેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.2 **********************
ન્ય્સ્_2,1.2: વિપ્રતિપત્ત્યવ્યવસ્થાધ્યવસાયાચ્ચ ॥
ન વિપ્રતિપત્તિમાત્રાદવ્યવસ્થામાત્રાદ્વા સંશયઃ, કિં તર્હિ ?. વિપ્રતિપત્તિમુપલભમાનસ્ય સંશયઃ, એવમવ્યવસ્થાયામપીતિ।
અથ વા ઽઅસ્ત્યાત્માઽ ઇત્યેકે ઽનાસ્ત્યાત્માઽ ઇત્યપરે મન્યન્તે ઇત્યુપલબ્ધેઃ કથં સંશયઃ સ્યાત્ ? ઇતિ।
તથોપલબ્ધિરવ્યવસ્થિતા અનુપલબ્ધિશ્ ચાવ્યવસ્થિતેતિ વિભાગેનાધ્યવસિતે સંશયો નોપપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.3 **********************
ન્ય્સ્_2,1.3: વિપ્રતિપત્તૌ ચ સંપ્રતિપત્તેઃ ॥
યાં વ વિપ્રતિપત્તિં ભવાન્ સંશયહેતું મન્યતે સા સંપ્રતિપત્તિઃ-- સા હિ દ્વયોઃ પ્રત્યનીકધર્મવિષયા, તત્ર યદિ વિપ્રત્તિપત્તેઃ સંશયઃ ? સંપ્રતિપત્તેરેવ સંશય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.4 **********************
ન્ય્સ્_2,1.4: અવ્યવસ્થાત્મનિ વ્યવસ્થિતત્વાચ્ચાવ્યવસ્થાયાઃ ॥
ન સંશયઃ, યદિ તાવદિયમવ્યવસ્થા આત્મન્યેવ વ્યવસ્થિતા ? વ્યવસ્થાનાદવ્યવસ્થા ન ભવતીત્યનુપપન્નઃ સંશયઃ, અથાવ્યવસ્થાત્મનિ ન વ્યવસ્થિતા ? એવમતાદાત્મ્યાદવ્યવસ્થા ન ભવતીતિ સંશયાભાવ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.5 **********************
ન્ય્સ્_2,1.5: તથાત્યન્તસંશયસ્ તદ્ધર્મસાતત્યોપપત્તેઃ ॥
યેન કલ્પેન ભવાન્ સમાનધર્મોપપત્તેઃ સંશય ઇતિ મન્યતે તેન ખલ્વ્ અત્યન્તસંશયઃ પ્રસજ્યતે-- સમાનધર્મોપપત્તેરનુચ્છેદાત્ સંશયાનુચ્છેદઃ-- નાયમતદ્ધર્મા ધર્મી વિમૃશ્યમાનો ગૃહ્યતે સતતં તુ તદ્ધર્મા ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.6 **********************
અસ્ય પ્રતિષેધપ્રપઞ્ચસ્ય સંક્ષેપેણોદ્ધારઃ---
ન્ય્સ્_2,1.6: યથોક્તાધ્યવસાયાદેવ તદ્વિશેષાપેક્ષાત્ સંશયે નાસંશયો નાત્યન્તસંશયો વા ॥
ન સંશયાનુત્પત્તિઃ સંશયાનુચ્છેદશ્ચ પ્રસજ્યતે, કથમ્ ?. યત્તાવત્-- ઽસમાનધર્માધ્યવસાયઃ સંશયહતુઃ ન સમાનધર્મમાત્રમિતિ,ઽ એવમેતત્।
કસ્માદેવં નોચ્યતે ? ઇતિ,"વશેષાપેક્ષિઃ"ઇતિવચનાત્ તત્સિદ્ધેઃ. વિશેષસ્યાપેક્ષા = આકાઙ્ક્ષા સા ચાનુપલભ્યમાને વશેષે સિમર્થા।
ન ચોક્તમ્-- ઽસમાનધર્માપેક્ષઃઽ ઇતિ।
સમાને ચ ધર્મે કથમાકાઙ્ક્ષા ન ભવેદ્ યદ્યયમપ્રત્યક્ષઃ મ્યાત્, એતેન સામર્થ્યેન વજ્ઞાયિતે-- ઽસમાનધર્માધ્યવસાયાત્ઽ ઇતિ।
ઉપપત્તિવચનાદ્વા. સમાનધર્મોપપત્તેરિત્યુચ્યતે. ન ચાન્યા સદ્ભાવસંવેદનાદૃતે સમાનધર્મોપપત્તિરસ્તિ, અનુપલભ્યમાનસદ્ભાવો હિ સમાનો ધર્મો ઽવદ્યિમાનવદ્ ભવતીતિ।
વષિયશબ્દેન વા વષિયિણઃ પ્રત્યયસ્યાભિધાનં યથા લોકે ઽધૂમેનાગ્નિરનુમીયતેઽ ઇત્યુક્તે ઽધૂમદર્શનેનાગ્નિરનુમીયતેઽ ઇતિજ્ઞાયતે, કથમ્ ?. દૃષ્ટ્વા હિ ધૂમમથાગ્નિમનુમિનોતિ નાદૃષ્ટે. ન ચં વાક્યે દર્શનશબ્દઃ શ્રૂયતે. અનુજાનાતિ ચ વાક્યસ્યાર્થપ્રત્યાયકત્વં તેન મન્યામહે-- વષિયશબ્દેન વષિયિણઃ પ્રત્યયસ્યાભિધાનં બોદ્ધાનુજાનાતિ. એવમિહાપિ સમાનધર્મશબ્દેન સમાનધર્માધ્યવસાયમાહેતિ।
યદુક્તમ્-- ઽસમાનમનયોધર્મમુપલભે ઇતિ ધર્મધર્મિગ્રહણે સંશયાભાવઃઽ ઇતિ, પૂર્વદૃષ્ટવિષયમેતતુયાવહમર્થૌ પૂર્વમદ્રાક્ષં તયોઃ સમાનં ધર્મમુપલભે વિશેષં નોપલભે ઇતિ. કથં નુ વિશેષં પશ્યેયં યેનાન્યતરમવધારયેયમિતિ, ન ચૈતત્ સમાનધર્મોપલબ્ધૌ ધર્મધર્મિગ્રહણમાત્રેણ નિવર્તતે ઇતિ।
યચ્ચોક્તમ્-- નાર્થાન્તરાધ્યવસાયાદન્યત્ર સંશય ઇતિ. યો હ્યર્થાન્તરાધ્યવસાયમાત્રં સંશયહેતુમુપાદદીત સ એવં વાચ્ય ઇતિ।
યત્પુનરેતત્-- કાર્યકારણયોઃ સારૂપ્યાભાવાદિતિ, કારણસ્ય ભાવાભાવયોઃ કાર્યસ્ય ભાવાભાવૌ કાર્યકારણયોઃ સારૂપ્યમુયસ્યોત્પાદાત્ યદુત્પદ્યતે યસ્ય ચાનુત્પાદાદ્ યન્નોત્પદ્યતે તત્ કારણં કાર્યમિતરદ્ ઇત્યેત્સારૂપ્યમ્ અસ્તિ ચ સંશયકારણે સંશયે ચૈતદિતિ।
એતેન અનેકધર્માધ્યવસાયાદિતિ પ્રતિષેધઃ પરિહૃત ઇતિ।
યત્પુનરેતદુક્તમ્-- વિપ્રતિપત્ત્યવ્યવસ્થાધ્યવસાયાચ્ચ ન સંશય ઇતિ, પૃથક્પ્રવાદયોર્વ્યાહતમર્થમુપલભે વિશેષં ચ ન જાનામિઉનોપલભે યેનાન્યતરમવધારયેયં તત્કોત્ર વિશેષઃ સ્યાદ્ યેનૈકતરમવધારયેયમિતિ સંશયો વિપ્રતિપત્તિજનિતોયં ન શક્યો વિપ્રતિપત્તિસંપ્રતિપત્તિમાત્રેણ નિવર્તયિતુમિતિ।
એવમ્ ઉપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યવ્યવસ્થાકૃતે સંશયે વેદિતવ્યમિતિ।
યત્પુનરેતત્--"વિપ્રતિપત્તૌ ચ સંપ્રતિપત્તેઃ3"ઇતિ, વિપ્રતિપત્તિશબ્દસ્ય યોર્થઃ તદધ્યવસાયો વિશેષાપેક્ષઃ સંશયહેતુસ્તસ્ય ચ સમાખ્યાન્તરેણ ન નિવૃત્તિઃઉસમાને ઽધિકરણે વ્યાહતાર્થૌ પ્રવાદૌ વિપ્રતિપત્તિશબ્દસ્યાર્થઃ તદધ્યવસાયશ્ચ વિશેષાપેક્ષઃ સંશયહેતુઃ ન ચાસ્ય સંપ્રતિપત્તિશબ્દે સમાખ્યાન્તરે યોજ્યમાને સંશયહેતુત્વં નિવર્તતે. તદિદમકૃતબુદ્ધિસંમોહનમિતિ।
યત્પુનઃ"અવ્યવસ્થાત્મનિ વ્યવસ્થિતત્વાચ્ચાવ્યવસ્થાયાઃ4"ઇતિ, સંશયહેતોરર્થસ્યાપ્રતિષેધાત્ અવ્યવસ્થાભ્યનુજ્ઞાનાચ્ચ નિમિત્તાન્તરેણ શબ્દાન્તરકલ્પના વ્યર્થા, શબ્દાન્તરકલ્પના-- ઽઅવ્યવસ્થા ખલ્વ્ અવ્યવસ્થા ન ભવતિ-- અવ્યવસ્થાત્મનિ વ્યવસ્થિતત્વાદિતિઽ ।
નાનયોરુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધ્યોઃ સદસદ્વિષયત્વં વિશેષાપેક્ષં સંશયહેતુર્ન ભવતીતિ પ્રતિષિધ્યતે।
યાવતા ચાવ્યવસ્થાત્મનિ વ્યવસ્થિતા ન તાવતાત્માનં જહાતિ તાવતા હ્યનુજ્ઞાતા ભવત્યવ્યવસ્થા, એવમિયં ક્રિયમાણાપિ શબ્દાન્તરકલ્પના નાર્થાન્તરં સાધયતીતિ।
યત્પુનરેતત્-- "તથાત્યન્તસંશયસ્તદ્ધર્મસાતત્યોપપત્તેઃ5"ઇતિ, નાયં સમાનધર્માદિભ્ય એવ સંશયઃ।
કિં તર્હિ ?. તદ્વિષયાધ્યવસાયાદ્ વિશેષસ્મૃતિસહિતાત્ ઇતિ. અતો નાત્યન્તસંશય ઇતિ।
"અન્યતરધર્માધ્યવસાયાદ્વા ન સંશયઃ"ઇતિ. તન્ન યુક્તમ્-- વિશેષાપેક્ષો વિમર્શઃ સંશયઃ ઇતિવચનાત્. વિશેષશ્ચાન્યતરધર્મો ન તસ્મિન્ન્ અધ્યવસીયમાને વિશેષાપેક્ષા સંભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.7 **********************
ન્ય્સ્_2,1.7: યત્ર સંશયસ્તત્રૈવમુત્તરોત્તરપ્રસઙ્ગઃ ॥
યત્ર યત્ર સંશયપૂર્વિકા પરીક્ષા શાસ્ત્રે કથાયાં વા તત્ર તત્રૈવં સંશયે પરેણ પ્રતિષિદ્ધે સમાધિર્વાચ્ય ઇતિ, અતઃ સર્વપરીક્ષાવ્યાપિત્વાત્ પ્રથમં સંશયઃ પરીક્ષિત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.8 **********************
અથ પ્રમાણપરીક્ષા---
ન્ય્સ્_2,1.8: પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યમ્-- ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ ॥
પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણ્યં નાસ્તિ-- ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃઉપૂર્વાપરસહભાવાનુપપત્તેરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.9 **********************
અથ સામાન્યવચનસ્યાર્થવિભાગઃ---
ન્ય્સ્_2,1.9: પૂર્વં હિ પ્રમાણસિદ્ધૌ નેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાત્ પ્રત્યક્ષોત્પત્તિઃ ॥
ગન્ધાદિવિષયં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષં તદ્ યદિ પૂર્વં પશ્ચાદ્ ગન્ધાદીનાં સિદ્ધિઃ ? નેદં ગન્ધાદિ સંનિકર્ષાદુત્પદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.10 **********************
ન્ય્સ્_2,1.10: પશ્ચાત્સિદ્ધૌ ન પ્રમાણેભ્યઃ પ્રમેયસિદ્ધિઃ

અસતિ પ્રમાણે કેન પ્રમીયમાણો ઽર્થઃ પ્રમેયઃ સ્યાત્ ?, પ્રમાણેન ખલુ પ્રમીયમાણો ઽર્થઃ પ્રમેયમ્ ઇત્યેતત્ સિધ્યતિ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.11 **********************
ન્ય્સ્_2,1.11: યુગપત્સિદ્ધૌ પ્રત્યર્થનિયતત્વાત્ ક્રમવૃત્તિત્વાભાવો બુદ્ધીનામ્ ॥
યદિ પ્રમાણં પ્રમેયં ચ યુગપદ્ ભવતઃ ? એવમપિ ગન્ધાદિષ્વિન્દ્રિયાર્થેષુ જ્ઞાનાનિ પ્રત્યર્થનિયતાનિ યુગપદ્ સંભવન્તીતિ જ્ઞાનાનાં પ્રત્યર્થનિયતત્વાત્ ક્રમવૃત્તિત્વાભાવઃઉયા ઇમા બુદ્ધયઃ ક્રમેણાર્થેષુ વર્તન્તે તાસાં ક્રમવૃત્તિત્વં ન સંભવતીતિ।
વ્યાઘાતશ્ચ-- "યુગપદ્ જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્ 1-1-26"ઇતિ, એતાવાંશ્ચ પ્રમાણપ્રમેયયોઃ સદ્ભાવવિષયઃ સ ચાનુપપન્ન ઇતિ, તસ્માત્ પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણત્વં ન સંભવતીતિ

અસ્ય સમાધિઃ--- ઉપલબ્ધિહેતોરુપલબ્ધિવિષયસ્ય ચાર્થસ્ય પૂર્વાપરસહભાવા- ઽનિયમાદ્ યથાદર્શનં વિભાગવચનમ્2. ક્વચિદુપલબ્ધિહેતુઃ પૂર્વં પશ્ચાદુપલબ્ધિવિષયો યથાદિત્યસ્ય પ્રકાશઃ, ઉત્પદ્યમાનાનાં ક્વચિત્ પૂર્વમુપલબ્ધિવિષયઃ પશ્ચાદુપલબ્ધિહેતુર્યથાવસ્થિતાનાં પ્રદીપઃ, ક્વચિદુપલબ્ધિહેતુરુપલબ્ધિવિષયશ્ચ સહ ભવતો યથા ધૂમેનાગ્નેર્ગ્રહણમિતિ। ઉપલબ્ધિહેતુશ્ચ પ્રમાણં પ્રમેયં તૂપલબ્ધિવિષયઃ। એવં પ્રમાણપ્રમેયયોઃ પૂર્વાપરસહભાવે ઽનિયતે યથાર્થો દૃશ્યતે તથા વિભજ્ય વચનીય ઇતિ, તત્રૈકાન્તેન પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ-- સામાન્યેન ખલુ વિભજ્ય પ્રતિષેધ ઉક્ત ઇતિ। સમાખ્યાહેતોસ્રૈકાલ્યયોગાત્ તથાભૂતા સમાખ્યા3. યત્પુનરિદમ્-- ઽપશ્ચાત્સિદ્ધૌઉઅસતિ પ્રમાણે પ્રમેયં ન સિધ્યતિ-- પ્રમાણેન પ્રમીયમાણો ઽર્થઃ પ્રમેયમિતિ વિજ્ઞાયતેઽ ઇતિ, પ્રમાણમિત્યેતસ્યાઃ સમાખ્યાયા ઉપલબ્ધિહેતુત્વં નિમિત્તં તસ્ય ત્રૈકાલ્યયોગઃ-- ઽઉપલબ્ધિમકાર્ષીત્ઽ ઽઉપલબ્ધિં કરોતિઽ ઽઉપલબ્ધિં કરિષ્યતિઽ ઇતિ સમાખ્યાહેતોઃ ત્રૈકાલ્યયોગાત્ સમાખ્યા તથાભૂતા, પ્રમિતો ઽનેનાર્થઃ પ્રમીયતે પ્રમાસ્યતે ઇતિ પ્રમાણમ્. પ્રમિતં પ્રમીયતે પ્રમાસ્યતે ઇતિ ચ પ્રમેયમ્, એવં સતિ ભવિષ્યત્યસ્મિન્ હેતુત ઉપલબ્ધિઃઉપ્રમાસ્યતે ઽયમર્થઃ પ્રમેયમિદમ્ ઇત્યેતત્સર્વં ભવતીતિ।
ત્રૈકાલ્યાનભ્યનુજ્ઞાને ચ વ્યવહારાનુપપ4ત્તિઃ. યશ્ચૈવં નાભ્યનુજાનીયાત્ તસ્ય ઽપાચકમાનય પક્ષ્યતિઽ ઽલાવકમાનય લવિષ્યતીતિવ્યવહારો નોપપદ્યતે ઇતિ।
"પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યં ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ 2-1-8"ઇત્યેવમાદિવાક્યં પ્રમાણપ્રતિષેધઃ. તત્રાયં પ્રષ્ટવ્યઃ- અથાનેન પ્રતિષેધેન ભવતા કિં ક્રિયતે ઇતિ, કિં સંભવો નિવર્ત્યતે ? અથાસંભાવો જ્ઞાપ્યતે ? ઇતિ, તદ્ યદિ સંભવો નિવર્ત્યતે ? સતિ સંભવે પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ, અથાસંભવો જ્ઞાપ્યતે ? પ્રમાણલક્ષણં પ્રાપ્તસ્તર્હિ પ્રતિષેધઃ-- પ્રમાણાસંભવસ્યોપલબ્ધિહેતુત્વાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.12 **********************
કિં ચાતઃ---
ન્ય્સ્_2,1.12: ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
અસ્ય તુ વિભાગઃ-- પૂર્વં હિ પ્રતિષેધસિદ્ધાવસતિ પ્રતિષેધ્યે કિમનેન પ્રતિષિધ્યતે ?, પશ્ચાત્ સિદ્ધૌ પ્રતિષેધાસિદ્ધિઃ- પ્રતિષેધાભાવાદિતિ, યૂગપત્સિદ્ધૌ પ્રતિષેધ્યસિદ્ધ્યભ્યનુજ્ઞાનાદનર્થકઃ પ્રતિષેધ ઇતિ, પ્રતિષેધલક્ષણે ચ વાક્યે ઽનુપપદ્યમાને સિદ્ધં પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રમાણત્વમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.13 **********************
ન્ય્સ્_2,1.13: સર્વપ્રમાણપ્રતિષેધાચ્ચ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ॥
કથમ્ ?. "ત્રૈકાલ્યાસિદ્ધેઃ"ઇત્યસ્ય હેતોર્યદ્યુદાહરણમુપાદીયતે ? હેત્વર્થસ્ય સાધકત્વં દૃષ્ટાન્તે દર્શયિતવ્યમિતિ. ન ચ તર્હિ પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યમ્, અથ પ્રત્યક્ષાદીનામપ્રામાણ્યમ્ ?. ઉપાદીયમાનમપ્યુદાહરણં નાર્થં સાધયિષ્યતીતિ. સોયં સર્વપ્રમાણૈર્વ્યાહતો હેતુરહેતુઃ-- "સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્ય તદ્વિરોધી વિરુદ્ધઃ 1-2-6"ઇતિ, વાક્યાર્થો હ્યસ્ય સિદ્ધાન્તઃ સ ચ વાક્યાર્થઃ-- ઽપ્રત્યક્ષાદીનિ નાર્થં સાધયન્તિઽ ઇતિ. ઇદં ચાવયવાનામુપાદાનમર્થસ્ય સાધનાયેતિ। અથ નોપાદીયતે? અપ્રદર્શિતહેત્વર્થસ્ય દૃષ્ટાન્તે ન સાધકત્વમિતિ પ્રતિષેધો નોપપદ્યતે-- હેતુત્વાસિદ્ધેરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.14 **********************
ન્ય્સ્_2,1.14: તત્પ્રામાણ્યે વા ન સર્વપ્રમાણવિપ્રતિષેધઃ ॥
પ્રતિષેધલક્ષણે સ્વવાક્યે તેષામવયવાશ્રિતાનાં પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રામાણ્યે ઽભ્યનુજ્ઞાયમાને પરવાક્યેપ્યવયવાશ્રિતાનાં પ્રામાણ્યં પ્રસજ્યતે-- અવિશેષાદિતિ. એવં ચ ન સર્વાણિ પ્રમાણાનિ પ્રતિષિધ્યન્તે ઇતિ।"વિપ્રતિષેધઃ"ઇતિ વીત્યયમુપસર્ગઃ સંપ્રતિપત્ત્યર્થે નવ્યાઘાતે-- અર્થાભાવાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.15 **********************
ન્ય્સ્_2,1.15: ત્રૈકાલ્યાપ્રતિષેધશ્ચ શબ્દાદાતોદ્યસિદ્ધિવત્તત્સિદ્ધેઃ ॥
કિમર્થં પુનરિદમુચ્યતે ? પૂર્વોક્તનિબન્ધનાર્થમ્. યત્તાવત્ પૂર્વોક્તમ્-- ઽઉપલબ્ધિહેતોરુપલબ્ધિવિષયસ્ય ચાર્થસ્ય પૂર્વાપરસહભાવાનિયમાદ્ યથાદર્શનં વિભાગવચનમ્ઽ ઇતિ તદિતઃ સમુત્ત્થાનં યથા વિજ્ઞાયેત।
અનિયમદર્શી ખલ્વયં ક્રૃષિર્નિયમેન પ્રતિષેધં પ્રત્યાચષ્ટે-- ત્રૈકાલ્યસ્ય ચાયુક્તઃ પ્રતિષેધ ઇતિ।
તત્રૈકાં વિધામુદાહરતિ-- શબ્દાદાતોદ્યસિદ્ધિવદિતિ, યથા પશ્ચાત્ સિદ્ધેન શબ્દને પૂર્વસિદ્ધમાતોદ્યમનુમીયતે. સાધ્યં ચાતોદ્યં સાધનં ચ શબ્દઃ. અન્તર્હિતે હ્યાતોદ્યે સ્વનતો ઽનુમાનં ભવતીતિ-- વીણા વાદ્યતે વેણુઃ પૂર્યતે ઇતિ સ્વનવિશેષેણાતોદ્યવિશેષં પ્રતિપદ્યતે. તથા પૂર્વસિદ્ધમુપલબ્ધિવિષયં પશ્ચાત્સિદ્ધેનોપલબ્ધિહેતુના પ્રતિપદ્યતે ઇતિ. નિદર્શનાર્થત્વાચ્ચાસ્ય શેષયોર્વિધયોર્યથોક્તમુદાહરણં વેદિતવ્યમિતિ।
કસ્માત્ પુનરિહ તન્નોચ્યતે પૂર્વોક્તમુપપાદ્યતે ? ઇતિ, સર્વથા તાવદયમર્થઃ પ્રકાશયિતવ્યઃ સ ઇહ વા પ્રકાશ્યેત તત્ર વા ન કશ્ચિદ્વિશેષ ઇતિ।
પ્રમાણં પ્રમેયમિતિ ચ સમાખ્યા સમાવેશેન વર્તતે-- સમાખ્યાનિમિત્તવશાત્. સમાખ્યાનિમિત્તં તૂપલબ્ધિસાધનં પ્રમાણમ્ ઉપલબ્ધિવિષયશ્ચ પ્રમેયમિતિ. યદા ચોપલબ્ધિવિષયઃ ક્વચિદુપલબ્ધિસાધનં ભવતિ તદા પ્રમાણં પ્રમેયમિતિ ચૈકો ઽર્થો ઽભિધીયતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.16 **********************
અસ્યાર્થસ્યાવદ્યોતનાર્થમિદમુચ્યતે---
ન્ય્સ્_2,1.16: પ્રમેયતા ચ તુલાપ્રામાણ્યવત્ ॥
ગુરુત્વપરિમાણજ્ઞાનસાધનં તુલા પ્રમાણમ્. જ્ઞાનવિષયો ગુરુદ્રવ્યં સુવર્ણાદિ પ્રમેયમ્. યદા (ચ) સુવર્ણાદિના તુલાન્તરં વ્યવસ્થાપ્યતે તદા તુલાન્તરપ્રતિપત્તૌ સુવર્ણાદિ પ્રમાણં તુલાન્તરં પ્રમેયમિતિ, એવમનવયવેન તન્ત્રાર્થ ઉદ્દિષ્ટો વેદિતવ્યઃ-- આત્મા તાવદુપલબિધવિષયત્વાત્ પ્રમેયે પરિપઠિતઃ ઉપલબ્ધૌ ચ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રમાતા, બુદ્ધિરુપલબ્ધિસાધનત્વાત્ પ્રમાણમ્. ઉપલબ્ધિવિષયત્વાત્ પ્રમેયમ્. ઉભયાભાવાત્ પ્રમિતિઃ એવમર્થવિશેષે સમાખ્યાસમાવેશો યોજ્યઃ।
તથા ચ કારકશબ્દા નિમિત્તવશાત્ સમાવેશેન વર્તન્તે ઇતિ. ઽવૃક્ષસ્તિષ્ઠતીતિ સ્વસ્થિતૌ સ્વાતન્ત્ર્યાત્ કર્તા, ઽવૃક્ષં પશ્યતીતિદર્શનેનાપ્તુમિષ્યમાણત્વાત્ કર્મ. ઽવૃક્ષેણ ચન્દ્રમસં જ્ઞાપયતીતિ જ્ઞાપકસ્ય સાધકતમત્વાત્ કરણમ્. ઽવૃક્ષાયોદકમાસિઞ્ચતીતિ આસિચ્યમાનેનોદકેન વૃક્ષમભિપ્રૈતીતિ સંપ્રદાનમ્. ઽવૃક્ષાત્ પર્ણં પતતીતિ "ધ્રુવમપાયે ઽપાદાનમ્" ઇત્યપાદાનમ્. ઽવૃક્ષે વયાંસિ સન્તીતિ "આધારો ઽધિકરણમ્" ઇત્યધિકરણમ્, એવં ચ સતિ ચ દ્રવ્યમાત્રં કારકં ન વા ક્રિયામાત્રમ્।
કિં તર્હિ ? ક્રિયાસાધનં ક્રિયાવિશેષયુક્તં કારકમ્--- યત્ ક્રિયાસાધનં સ્વતન્ત્રઃ સ કર્તા. ન દ્રવ્યમાત્રં ન ક્રિયામાત્રમ્, ક્રિયયા વ્યાપ્તુમિષ્યમાણતમં કર્મ. ન દ્રવ્યમાત્રં ન ક્રિયામાત્રમ્, એવં સાધકતમાદિષ્વપિ, એવં ચ કારકાન્વાખ્યાનં યથૈવોપપત્તિત એવં લક્ષણતઃ કારકાન્વાખ્યાનમપિ ન દ્રવ્યમાત્રેણ ન ક્રિયયા વા।
કિં તર્હિ ?. ક્રિયાસાધને ક્રિયાવિશેષયુક્ત ઇતિ, કાપરકશબ્દશ્ચાયં પ્રમાણં પ્રમેયમિતિ સ ચ કારકધર્મં ન હાતુમર્હતિ. અસ્તિ ભો કારકશબ્દાનાં નિમિત્તવશાત્ સમાવેશઃ પ્રત્યક્ષાદીનિ ચ પ્રમાણાનિ-- ઉપલબ્ધિહેતુત્વાત્. પ્રમેયં ચ-- ઉપલબ્ધિવિષયત્વાત્, સંવેદ્યાનિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાનિ ચ-- ઽપ્રત્યક્ષેણોપલભે અનુમાનેનોપલભે ઉપમાનેનોપલભે આગમેનોપલભે. પ્રત્યક્ષં મે જ્ઞાનમ્ આનુમાનિકં મે જ્ઞાનમ્ ઔપમાનિકં મે જ્ઞાનમ્ આગમિકં મે જ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ વિશેષા ગૃહ્યન્તે, લક્ષણતશ્ચ જ્ઞાપ્યમાનાનિ જ્ઞાયન્તે વિશેષેણ-- ઽઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમ્ઽ ઇત્યેવમાદિના

સેયમુપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષાદિવિષયા કિં પ્રમાણાન્તરતઃ ? અથાન્તરેણ પ્રમાણમ્ = અસાધના ? ઇતિ, કશ્ચાત્ર વિશેષઃ ?,
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.17 **********************
ન્ય્સ્_2,1.17: પ્રમાણતઃ સિદ્ધેઃ પ્રમાણાનાં પ્રમાણાન્તરસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ॥
યદિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણેનોપલભ્યન્તે ? યેન પ્રમાણેનોપલભ્યન્તે તત્ પ્રમાણાન્તરમસ્તીનિ પ્રમાણાન્તરસદ્ભાવઃ પ્રસજ્યતે ઇત્યનવસ્થામાહ-- તસ્યાપ્યન્યેન તસ્યાપ્યન્યેનેતિ, ન ચાનવસ્થા શક્યાનુજ્ઞાતુમ્-- અનુપપત્તેરિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.18 **********************
ન્ય્સ્_2,1.18: તદ્વિનિવૃત્તર્વા પ્રમાણસિદ્ધિવત્ પ્રમેયસિદ્ધિ ॥
યદિ પ્રત્યક્ષાદ્યુપલબ્ધૌ પ્રમાણાન્તરં નિવર્તતે ? આત્મેત્યુપલબ્ધાવપિ પ્રમાણાન્તરં નિવર્ત્સ્યતિ-- અવિશેષાત્. એવં ચ સર્વપ્રમાણવિલોપ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.19 **********************
અત આહ---
ન્ય્સ્_2,1.19: ન પ્રદીપપ્રકાશસિદ્ધિવત્ તત્સિદ્ધેઃ ॥
યથા પ્રદીપપ્રકાશઃ પ્રત્યક્ષાઙ્ગત્વાદ્ દૃશ્યદર્શને પ્રમાણં સ ચ પ્રત્યક્ષાન્તરેણ
ચક્ષુષઃ સંનિકર્ષેણ ગૃહ્યતે, પ્રદીપભાવાભાવયોર્દર્શનસ્ય તથાભાવાદ્ દર્શનહેતુરનુમીયતે. ઽતમસિ પ્રદીપમુપાદદીથાઃઽ ઇત્યાપ્તોપદેશેનાપિ પ્રતિપદ્યતે, એવં પ્રત્યક્ષાદીનાં યથાદર્શનં પ્રત્યક્ષાદિભિરેવોપસબ્ધિઃ।
ઇન્દ્રિયાણિ તાવત્ સ્વવિષયગ્રહણેનૈવાનુમીયન્તે. અર્થાઃ પ્રત્યક્ષતો ગૃહ્યન્તે. ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાસ્ત્વાવરણેન લિઙ્ગેનાનુમીયન્તે. ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષોત્પન્નં જ્ઞાનમાત્મમનસોઃ સંયોગવિશેષાદાત્મસમવાયાચ્ચ સુખાદિવદ્ ગૃહ્યતે. એવં પ્રમાણવિશેષો વિભજ્ય વચનીયઃ।
યથા ચ દૃશ્યઃ સન્ પ્રદીપપ્રકાશો દૃશ્યાન્તરાણાં દર્શનહેતુરિતિ દૃશ્યદર્શનવ્યવસ્થાં લભતે એવં પ્રમેયં સત્ કિઞ્ચિદર્થજાતમુપલબ્ધિહેતુત્વાત્ પ્રમાણપ્રમેયવ્યવસ્થાં લભતે, સેયં પ્રતયક્ષાદિભિરેવ પ્રત્યક્ષાદીનાં યથાદર્શનમુપલબ્ધિર્ન પ્રમાણાન્તરતો ન ચ પ્રમાણમન્તેરણ નિઃસાધનેતિ ॥
તનૈવ તસ્યાગ્રહણમિતિ ચેત્ ? ન-- અર્થભેદસ્ય લક્ષણસામાન્યાત્5।
પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રત્યક્ષાદિભિરેવ ગ્રહણમિત્યયુક્તમ્-- અન્યેન હ્યન્યસ્ય ગ્રહણં દૃષ્ટમિતિ, ન-- અર્થભેદસ્ય લક્ષણસામાન્યાતુપ્રત્યક્ષલક્ષણેનાનેકોર્થઃ સંગૃહીતસ્તત્ર કેન ચિત્ કસ્યચિદ્ ગ્રહણમિત્યદોષઃ, એવમનુમાનાદિષ્વપીતિ, યથોદ્ધૃતેનોદકેનાશયસ્થસ્ય ગ્રહણમિતિ ॥
જ્ઞાતૃમનસોશ્ચ દર્શનાત્6।
ઽઅહં સુખી અહં દુઃખી ચઽ ઇતિ તેનૈવ જ્ઞાત્રા તસ્યૈવ ગ્રહણં દૃશ્યતે."
યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્"
ઇતિ ચ તેનૈવ મનસા તસ્યૈવાનુમાનં દૃશ્યતે, જ્ઞાતુર્જ્ઞેયસ્ય ચાભેદો ગ્રહણસ્ય ગ્રાહ્યસ્ય ચાભેદ ઇતિ ॥
નિમિત્તભેદો ઽત્રેતિ ચેત્ ? સમાનમ્7।
ન નિમિત્તાન્તરેણ વિના જ્ઞાતાત્માનં જાનીતે. ન ચ નિમિત્તાન્તરેણ વિના મનસા મનો ગૃહ્યતે ઇતિ, સમાનમેતત્ ।
પ્રત્યક્ષાદિભિઃ પ્રત્યક્ષાદીનાં ગ્રહણમ્ ઇત્યત્રાપ્યર્થભેદો ન ગૃહ્યતે ઇતિ ॥
પ્રત્યક્ષાદીનાં ચાવિષયસ્યાનુપપત્તેઃ8।
યદિ સ્યાત્ કિઞ્ચિદર્થજાતં પ્રત્યક્ષાદીનામવિષયઃ યત્ પ્રત્યક્ષાદિભિર્ન શક્યં ગ્રહીતું તસ્ય ગ્રહણાય પ્રમાણાન્તરમુપાદીયેત તત્તુ ન શક્યં કેનચિદુપપાદયતુમિતિ, પ્રતયક્ષાદીનાં યથાદર્શનમેવેદં સચ્ચાસચ્ચ સર્વં વિષય ઇતિ ॥
કેચિત્તુ દૃષ્ટાન્તમપરિગૃહીતં હેતુના ।
વિશેષહેતુમન્તરેણ સાધ્યસાધનાયોપાદદતે યથા પ્રદીપપ્રકાશઃ પ્રદીપાન્તરપ્રકાશમન્તરેણ ગૃહ્યતે તથા પ્રમાણાનિ પ્રમાણાન્તરમન્તરેણ ગૃહ્યન્તે ઇતિ. સ ચાયમ્--- ક્વ ચિન્નિવૃત્તિદર્શનાદનિવૃત્તિદર્શનાચ્ચ ક્વ ચિદનેકાન્તઃ9।
યથાયં પ્રસઙ્ગો નિવૃત્તિદર્શનાત્ પ્રમાણસાધનાયોપાદીયતે એવં પ્રમેયસાધનાયાપ્યુપાદેયઃ-- અવિશેષહેતુત્વાત્, યથા સ્થાલ્યાદિરૂપગ્રહણે પ્રદીપપ્રકાશઃ પ્રમેયસાધનાયોપાદીયતે એવં પ્રમાણ સાધનાયાપ્યુપાદેયઃ-- વિશેષહેત્વભાવાત્, સોયં વિશેષહેતુપરિગ્રહમન્તરેણ દૃષ્ટાન્ત એકસ્મિન્ પક્ષે ઉપાદેયો ન પ્રતિપક્ષે ઇત્યનેકાન્તઃ ।
એકસ્મિંશ્ચ પક્ષે દૃષ્ટાન્ત ઇત્યનેકાન્તઃ- વિશેષહેત્વભાવાદિતિ ॥
વિશેષહેતુપરિગ્રહે સતિ ઉપસંહારાભ્યનુજ્ઞાનાદપ્રતિષેધઃ10।
વિશેષહેતુપરિગૃહીતસ્તુ દૃષ્ટાન્ત એકસ્મિન્ પક્ષે ઉપસંહિયમાણો ન શક્યો ઽનનુજ્ઞાતુમ્ એવં ચ સતિ ઽઅનેકાન્તઃઽ ઇત્યયં પ્રતિષેધો ન ભવતિ।
પ્રત્યક્ષાદીનાં પ્રત્યક્ષાદિભિરુપલબ્ધાવ્ અનવસ્થેતિચેત્ ? ન-- સંવિદ્વિષય- નિમિત્તાનામુપલબ્ધ્યા વ્યવહારોપપ11ત્તેઃ।
પ્રત્યક્ષેણાર્થમુપલભે અનુમાનેનાર્થમુપલભે ઉપમાનેનાર્થમુપલભે આગમેનાર્થમુપલભે ઇતિ. પ્રત્યક્ષં મે જ્ઞાનમ્ આનુમાનિકં મે જ્ઞાનમ્ ઔપમાનિકં મે જ્ઞાનમ્ આગમિકં મે જ્ઞાનમિતિ સંવિદ્વિષયં સંવિન્નિમિત્તં ચોપલભમાનસ્ય ધર્માર્થસુખાપવર્ગપ્રયોજનઃ તત્પ્રત્યનીકપરિવર્જનપ્રયોજનનશ્ચ વ્યવહાર ઉપપદ્યતે સોયં તાવત્યૈવ નિર્વર્તતે. ન ચાસ્તિ વ્યવહારાન્તરમનવસ્થાસાધનીયં યેન પ્રયુક્તો ઽનવસ્થામુપાદદીતેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.20 **********************
સામાન્યેન પ્રમાણાનિ પરીક્ષ્ય વિશેષેણ પરીક્ષ્યન્તે, તત્ર---
ન્ય્સ્_2,1.20: પ્રત્યક્ષલક્ષણાનુપપત્તિર્ અસમગ્રવચનાત્ ॥
આત્મમનઃસંનિકર્ષો હિ કારણાન્તરં નોક્તમિતિ, ન ચાસંયુક્તે દ્રવ્યે સંયોગજન્યસ્ય ગુણસ્યોત્પત્તિરિતિ. જ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાદાત્મમનઃસંનિકર્ષઃ કારણમ્।
મનઃસંનિકર્ષાનપેક્ષસ્ય ચેન્દ્રિનયાર્થસંનિકર્ષસ્ય જ્ઞાનકારણત્વે યુગપદુત્પદ્યેરન્ બુદ્ધય ઇતિ મનઃસંનિકર્ષોપિ કારણમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.21 **********************
તદિદં સૂત્રં પુરસ્તાત્ કૃતભાષ્યમ્---
ન્ય્સ્_2,1.21: નાત્મમનસોઃ સંનિકર્ષાભાવે પ્રત્યક્ષોત્પત્તિઃ ॥
આત્મમનસોઃ સંનિકર્ષાભાવે નોત્પદ્યતે પ્રત્યક્ષમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાભાવવદિતિ, સતિ ચેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષે જ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાત્ કારણભાવં બ્રુવતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.22 **********************
ન્ય્સ્_2,1.22: દિગ્દેશકાલાકાશેષ્વપ્યેવં પ્રસઙ્ગઃ ॥
દિગાદિષુ સત્સુ જ્ઞાનભાવાત્ તાન્યપિ કારણાનીતિ. અકારણભાવેપિ જ્ઞાનોત્પત્તેર્દિગાદિસંનિધેરવર્જનીયત્વાત્ ।
યદાપ્યકારણં દિગાદીનિ જ્ઞાનોત્પત્તૌ તદાપિ સત્સુ દિગાદિષુ જ્ઞાનેન ભવિતવ્યં ન હિ દિગાદીનાં સંનિધિઃ શક્યઃ પરિવર્જયિતુમિતિ।
તત્ર કારણભાવે હેતુવચનમ્-- એતસ્માદ્ હેતોર્દિગાદીનિ જ્ઞાનકારણાનીતિ।
આત્મમનઃસંનિકર્ષસ્તર્હ્યુપસંખ્યેય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.23 **********************
તત્રેદમુચ્યતે---
ન્ય્સ્_2,1.23: જ્ઞાનલિઙ્ગત્વાદાત્મનો નાનવરોધઃ ॥
જ્ઞાનમાત્મલિઙ્ગમ્-- તદ્ગુણતવાત્. ન ચાસંયુક્તે દ્રવ્યે સંયોગજસ્ય ગુણસ્યોત્પત્તિરસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.24 **********************
ન્ય્સ્_2,1.24: તદયૌગપદ્યલિઙ્ગત્વાચ્ચ ન મનસઃ ॥
અનવરોધ ઇતિ વર્તતે,
"યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્ 1-1-16"
ઇત્યુચ્યમાને સિધ્યત્યેવ મનઃસંનિકાર્ષાપેક્ષ ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષો જ્ઞાનકારણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.25 **********************
ન્ય્સ્_2,1.25: પ્રત્યક્ષનિમિત્તત્વાચ્ચેન્દ્રિયાર્થયોઃ સંનિકર્ષસ્ય સ્વશબ્દેન વચનમ્ ॥
પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાનાં નિમિત્તમાત્મમનઃસંનિકર્ષઃ પ્રત્યક્ષસ્યૈવેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષ ઇત્ય્ અસમાનો ઽસમાનત્વાત્ તસ્ય ગ્રહણમ્

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.26 **********************
ન્ય્સ્_2,1.26: સુપ્તવ્યાસક્તમનસાં ચેન્દ્રિયાર્થયોઃ સંનિકર્ષનિમિત્તત્વાત્ ॥
ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષસ્ય ગ્રહણં નાત્મમનસોઃ સંનિકર્ષસ્યેતિ, એકદા ખલ્વયં પ્રબોધકાલં પ્રણિધાય સુપ્તઃ પ્રણિધાનવશાત્ પ્રબુધ્યતે, યદા તુ તીવ્રૌ ધ્વનિસ્પર્શૌં પ્રબોધકારણં ભવતસ્તદાપ્રસુપ્તસ્યેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષનિમિત્તં પ્રબોધજ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ર ન જ્ઞાતુર્મનસશ્ ચ સંનિકર્ષસ્ય પ્રાધાન્યં ભવતિ, કિં તર્હિ ?. ઇન્દ્રિયાર્થયોઃ સંનિકર્ષસ્ય--નહ્યત્મા જિજ્ઞાસમાનઃ પ્રયત્નેન મનસ્તદા પ્રેરયતીતિ।
એકદા ખલ્વયં વિષાયાન્તરાવ્યાસક્તમનાઃ સંકલ્પવશાદ્ વિષયાન્તરં જિજ્ઞાસમાનઃ પ્રયત્નપ્રેરિતેન મનસા ઇન્દ્રિયં સંયોજ્ય યદ્ વિષયાન્તરં જાનીતે, યદા તુ ખલ્વસ્ય નિઃસંકલ્પસ્ય નિર્જિજ્ઞાસસ્ય ચ વ્યાસક્તમનસો બાહ્યવિષયોપનિપાતનાદ્ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તદેન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષસ્ય પ્રાધાન્યમ્-- ન હ્યત્રાસૌ જિજ્ઞાસમાનઃ પ્રયત્નેન મનઃ પ્રેરયતીતિ।
પ્રાધાન્યાચ્ચેન્દ્રિનયાર્થસંનિકર્ષસ્ય ગ્રહણં કાર્યં ગુણત્વાન્નાત્મમનસોઃ સંનિકર્ષસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.27 **********************
પ્રાધાન્યે ચ હેત્વન્તરમ્---
ન્ય્સ્_2,1.27: તૈશ્ચાપદેશો જ્ઞાનવિશેષાણામ્ ॥
તૈઃ ।
ઇન્દ્રિયૈરર્થૈશ્ચ વ્યપદિશ્યન્તે જ્ઞાનવિશેષાઃ, કથમ્ ?. ઽઘ્રાણેન જિઘ્રતિઽ ઽચક્ષુષા પશ્યતિઽ ઽરસનયા રસયતીતિ. ઽઘ્રાણવિજ્ઞાનં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં રસનવિજ્ઞાનમ્ઽ ઽગન્ધવિજ્ઞાનં રૂપવિજ્ઞાનં રસવિજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ ચ, ઇન્દ્રિયવિષયવિશેષાચ્ચ પઞ્ચધાબુદ્ધિર્ભવતિ અતઃ પ્રાધન્યમિન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.28 **********************
યદુક્તમ્-- ઽઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષગ્રહણં કાર્યં નાત્મમનસોઃ સંનિકર્ષસ્યેતિ. કસ્યાત્ ?. સુપ્તવ્યાસક્તમનસામિન્દ્રિયાર્થયોઃ સંનિકર્ષસ્ય જ્ઞાનનિમિત્તત્વાત્ઽ ઇતિ. સોયમ્---
ન્ય્સ્_2,1.28: વ્યાહતત્વાદહેતુઃ ॥
યદિ તાવત્ ક્વચિદાત્મમનસોઃ સનિકર્ષસ્ય જ્ઞાનકારણત્વં નેષ્યતે ? તદા
"યુગપજ્જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્ 1-1-26"
ઇતિ વ્યાહન્યેત. નેદાનીં મનસઃ સંનિકર્ષમિન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષો ઽપેક્ષતે. મનઃસંયોગાનપેક્ષાયાં ચ યુગપજ્જ્ઞાનોત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ।
અથ મા ભૂદ્ વ્યાઘાત ઇતિ સર્વવિજ્ઞાનાનામાત્મમનસોઃ સંનિકર્ષઃ કારણમિષ્યતે ? તદવસ્થમેવેદં ભવતિ-- ઽજ્ઞાનકારણત્વાદાત્મમનસોઃ સંનિકર્ષસ્ય ગ્રહણં કાર્યમ્ઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.29 **********************
ન્ય્સ્_2,1.29: નાર્થવિશેષપ્રાબલ્યાત્ ॥
નાસ્તિ વ્યાઘાતઃ- ન હ્યાત્મમનઃસંનિકર્ષસ્ય જ્ઞાનકારણત્વં વ્યભિચરતિ. ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષસ્ય પ્રાધાન્યમુપાદીયતે-- અર્થવિશેષપ્રાબલ્યાદ્ધિ સુપ્તવ્યાસક્તમનસાં જ્ઞાનોત્પત્તિરેકદા ભવતિ।
અર્થવિશેષઃ કશ્ચિદેવેન્દ્રિયાર્થસ્તસ્ય પ્રાબલ્યં તીવ્રતાપટુતે, તચ્ચાર્થવિશેષપ્રાબલ્યામિન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષવિષયં નાત્મમનસોઃ સંનિકર્ષવિષયં તસ્માદિન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષઃ પ્રધાનમિતિ।
અસતિ પ્રણિધાને સંકલ્પે ચાસતિ સુપ્તવ્યાસક્તમનસાં યદ્ ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાદુત્પદ્યતે જ્ઞાનં તત્ર મનઃસંયોગોપિ કારણમિતિ મનસિ ક્રિયાકારણં વાચ્યમિતિ, યથૈવ જ્ઞાતુઃ ખલ્વયમિચ્છાજનિતઃ પ્રયત્નો મનસઃ પ્રેરક આત્મગુણ એવમાત્મનિ ગુણાન્તરં સર્વસ્ય સાધકં પ્રવૃત્તિદોષજનિતમસ્તિ યેન પ્રેરિતં મન ઇન્દ્રિયેણ સંબધ્યતે. તેન હ્ય્ અપ્રેર્યમાણે મનસિ સંયોગાભાવાત્ જ્ઞાનાતુત્પત્તૌ સર્વાર્થતાસ્ય નિવર્તતે. એષિતવ્યં ચાસય ગુણાન્તરસ્ય દ્રવ્યગુણકર્મકારકત્વમ્ અન્યથા હિ ચતુર્વિધાનામણૂનાં ભૂતસૂક્ષ્માણાં મનસાં ચ તતો ઽન્યસ્ય ક્રિયાહેતોરસંભવાત્ શરીરેન્દ્રિયવિષયાણામનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.30 **********************
ન્ય્સ્_2,1.30: પ્રત્યક્ષમનુમાનમ્ એકદેશગ્રહણાદુપલબ્ધેઃ ॥
યદિદમિન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષાદુત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્ ઽવૃક્ષઃઽ ઇતિ એતત્ કિલ પ્રત્યક્ષં તત્ખલ્વનુમાનમેવ, કસ્માત્ ?. એકદેશગ્રહણાદ્ વૃક્ષસ્યોપલબ્ધેઃ ।
અર્વાગ્ભાગમયં ગૃહીત્વા વૃક્ષમુપલભતે ન ચૈકદેશો વૃક્ષઃ, તત્ર યથા ધૂમં ગૃહીત્વા વહ્નિમનુમિનોતિ તાદૃગેવ તદ્ ભવતિ।
કિં પુનર્ગૃહ્યમાણાદેકદેશાદ્ અર્થાન્તરમનુમેયં મન્યસે ?, અવયવસમૂહપક્ષે અવયવાન્તરાણિ દ્રવ્યોત્પત્તિપક્ષે તાનિ ચાવયવી ચેતિ।
અવયવસમૂહપક્ષે તાવદેકદેશગ્રહણાદ્ વૃક્ષબુદ્ધેરભાવઃ-- ન હ્ય્ અગૃહ્યમાણમેકદેશાન્તરં વૃક્ષો ગૃહ્યમાણૈકદેશવદિતિ।
અથ એકદેશગ્રહણાદેકદેશાન્તરાનુમાને સમુદાયપ્રતિસંધાનાત્ તત્ર વૃક્ષબુદ્ધિઃ ?, ન તર્હિ વૃક્ષબુદ્ધિરનુમાનમેવં સતિ ભવિતુમર્હતીતિ।
દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તિપક્ષે નાવયવ્ય્ અનુમેયઃ-- અસ્યૈકદેશસંબદ્ધસ્યાગ્રહણાદ્ ગ્રહણે ચાવિશેષાદનમુમેયત્વાભાવઃ, તસ્માદ્ વૃક્ષબુદ્ધિરનુમાનં ન ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.31 **********************
એકદેશગ્રહણમાશ્રિત્ય પ્રત્યક્ષસ્યાનુમાનત્વમુપપાદ્યતે તચ્ચ--
ન્ય્સ્_2,1.31: ન પ્રત્યક્ષેણ યાવત્ તાવદપ્યુપલમ્ભાત્ ॥
ન પ્રત્યક્ષમનુમાનમ્, કસ્માત્ ?. પ્રત્યક્ષેણૈવોપલમ્ભાત્ ।
યત્ તદેકદેશગ્રહણમાશ્રીયતે પ્રત્યક્ષેણાસાવુપલમ્ભઃ, ન ચોપલમ્ભો નિર્વિષયોસ્તિ યાવચ્ચાર્થજાતં તસ્ય વિષયસ્તાવદભ્યનુજ્ઞાયમાનં પ્રત્યક્ષવ્યવસ્થાપકં ભવતિ।
કિં પુનસ્તતો ઽન્યદર્થજામ્ ?. અવયવી સમુદાયો વા।
ન ચૈવદેશગ્રહણમ્ અનુમાનં ભાવયિતું શક્યમ્-- હેત્વભાવાદિતિ ॥
અન્યથાપિ ચ પ્રત્યક્ષસ્ય નાનુમાનત્વપ્રસઙ્ગઃ-- તત્પૂર્વકત્વાત્12।
પ્રત્યક્ષપૂર્વકમનુમાનમ્-- સંબદ્ધાવગ્નિધૂમૌ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટવતો ધૂમપ્રત્યક્ષદર્શનાદ્ અગ્નાવનુમાનં ભવતિ. યચ્ચ સંબદ્ધયોર્લિઙ્ગલિઙ્ગનોઃ પ્રત્યક્ષં યચ્ચ લિઙ્માત્રપ્રત્યક્ષગ્રહણં નૈતદન્તરેણાનુમાનસ્ય પ્રવૃત્તિરસ્તિ ન ત્વેતદનુમાનમ્-- ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષજત્વાત્. ન ચાનુમેયસ્યેન્દ્રિયેણ સંનિકર્ષાદનુમાનં ભવતિ, સોયં પ્રત્ક્ષાનુમાનયોર્લક્ષણભેદો મહાનાશ્રયિતવ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.32 **********************
ન્ય્સ્_2,1.32: ન ચૈકદેશોપલબ્ધિર્ અવયવિસદ્ભાવાત્ ॥
ન ચૈકદેશોપલબ્ધિમાત્રમ્, કિં તર્હિ ?. એકદેશોપલબ્ધિઃ તત્સહચરિતાવયવ્યુપલબ્ધિશ્ચ, કસ્માત્ ?. અવયવિસદ્ભાવાત્ ।
અસ્તિ હ્યયમેકદેશવ્યતિરિક્તો ઽવયવી, તસ્યાવયવસ્થાનસ્યોપલબ્ધિકારણપ્રાપ્તસ્ય એકદેશોપલબ્ધૌ અનુપલબ્ધિરનુપપન્નેતિ ॥
અકૃત્સ્નગ્રહણાદિતિચેત્ ? ન-- કારણતો ઽન્યસ્યૈકદેશસ્યાભાવાત્13।
ન ચાવયવાઃ કૃત્સ્ના ગૃહ્યન્તે-- અવયવૈરેવાવયવાન્તરવ્યવધાનાત્. નાવયવી કૃત્સ્નો ગૃહ્યતે ઇતિ-- નાયં ગૃહ્યમાણેષ્વવયવેષુ પરિસમાપ્ત ઇતિ, સેયમેકદેશોપલબ્ધિરનિવૃત્તૈવેતિ।
કૃત્સ્નમિતિ વૈ ખલ્વશેષતયાં સત્યાં ભવતિ. અકૃત્સ્નમિતિ શેષે સતિ. તચ્ચૈતદ્ અવયવેષુ બહુષ્વસ્તિ-- અવ્યવધાને ગ્રહણાદ્ વ્યવધાને ચાગ્રહણાદિતિ।
અઙ્ગં તુ ભવાન્ પૃષ્ટો વ્યાચષ્ટામ્-- ગૃહ્યમાણસ્યાવયવિનઃ કિમગૃહીતં મન્યસે ? યેનૈકદેશોપલબ્ધિઃ સ્યાદિતિ, ન હ્યસ્ય કારણેભ્યો ઽન્યે એકદેશા ભવન્તીતિ, તત્રાવયવવૃત્તં નોપપદ્યતે ઇતિ।
ઇદં તસ્ય વૃત્તમ્-- યેષામિન્દ્રિયસંનિકર્ષાદ્ ગ્રહણમવયવાનાં તૈઃ સહ ગૃહ્યતેયેષામવયવાનાં વ્યવધાનાદગ્રહણં તૈઃ સહ ન ગૃહ્યતે।
ન ચૈતત્કૃતોસ્તિ ભેદ ઇતિ।
સમુદાયોપ્યશેષતા વા સમુદાયો વૃક્ષઃ સ્યાત્ ? તત્પ્રાપ્તિર્વા ? ઉભયથા ગ્રહણાભાવઃ ।
મૂલસ્કન્ધશાખાપલાશાદીનામશેષતા વા સમુદાયો વૃક્ષ ઇતિ સ્યાત્ ? પ્રાપ્તિર્વા સમુદાનયિનામિતિ ? ઉભયથા (અપિ) સમુદાયભૂતસ્ય વૃક્ષસ્ય ગ્રહણં નોપપદ્યતે ઇતિ ।
અવયવૈસ્તાવદવયવાન્તરસ્ય વ્યવધાનાદશેષગ્રહણં નોપપદ્યતે પ્રાપ્તિગ્રહણમપિ નોપપદ્યતે-- પ્રાપ્તિમતામગ્રહણાત્, સેયમેકદેશગ્રહણસહચરિતા વૃક્ષબુદ્ધિર્દ્રવ્યાન્તરોત્પત્તૌ કલ્પતે ન સમુદાયમાત્રે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.33 **********************
ન્ય્સ્_2,1.33: સાધ્યત્વાદવયવિનિ સંદેહઃ ॥
"અવયવિસદ્ભાવાત્"
ઇત્યયમહેતુઃ-- સાધ્યત્વાત્ ।
સાધ્યં તાવદેતત્-- કારણેભ્યો દ્રવ્યાન્તરમુત્પદ્યતે ઇતિ. અનુપપાદિતમેતત્, એવં ચ સતિ વિપ્રતિપત્તિમાત્રં ભવતિ વિપ્રતિપત્તેશ્ચાવયવિનિ સંશય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.34 **********************
ન્ય્સ્_2,1.34: સર્વાગ્રહણમવયવ્યસિદ્ધેઃ ॥
યદ્યવયવી નાસ્તિ ? સર્વસ્ય ગ્રહણં નોપપદ્યતે।
કિં તત્ સર્વમ્ ?, દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાઃ।
કથં કૃત્વા ?, પરમાણુસમવસ્થાનં તાવદ્ દર્શનવિષયો ન ભવતિ-- અતીન્દ્રિયત્વાદણૂનામ્. દ્રવ્યાન્તરં ચાવયવિભૂતં દર્શનવિષયો નાસ્તિ. દર્શનવિષયાશ્ચેમે દ્રવ્યાદયો ગૃહ્યન્તે તે નિરધિષ્ઠાના ન ગૃહ્યેરનુ ગૃહ્યન્તે તુ-- ઽકુમ્ભોયં શ્યામ એકો મહાન્ સંયુક્તઃ સ્પન્દતે અસ્તિ મૃન્મયશ્ચઽ ઇતિ. સન્તિ ચેમે ગુણાદયો ધર્મા ઇતિ. તેન સર્વસ્ય ગ્રહણાત્ પશ્યામો ઽસ્તિ દ્રવ્યાન્તરભૂતો ઽવયવીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.35 **********************
ન્ય્સ્_2,1.35: ધારણાકર્ષણોપપત્તેશ્ચ ॥
અવયવ્યર્થાન્તરભૂત ઇતિ, સંગ્રહકારિતે વૈ ધારણાકર્ષણે, સંગ્રહો નામ સંયોગસહચરિતં ગુણાન્તરં સ્નેહદ્રવત્વકારિતમ્ અપાં સંયોગાદામે કુમ્ભે અગ્નિસંયોગાત્ પક્વે।
યદિ ત્વવયવકારિતે અભવિષ્યતામ્ ? પાંશુરાશિપ્રભૃતિષ્વપ્યજ્ઞાસ્યેતામ્, દ્રવ્યાન્તરાનુત્પત્તૌ ચ તૃણોપલકાષ્ઠાદિષુ જતુસંગૃહીતેષ્વપિ નાભવિષ્યતામિતિ।
અથાવયવિનં પ્રત્યાચક્ષાણકઃ ઽમા ભૂત્ પ્રત્યક્ષલોપઃઽ ઇત્યણુસઞ્ચયં દર્શનવિષયં પ્રતિજાનાનઃ કિમનુયોક્તવ્યઃ ? ઇતિ, ઽએકમિદં દ્રવ્યમ્ઽ ઇત્યેકબુદ્ધેર્વિષયં પર્યનુયોજ્યઃ ।
કિમેકબુદ્ધિરભિન્નાર્થવિષયા ? અહો ભિન્નાર્થવિષયા ? ઇતિ, અભિન્નાર્થવિષયેતિચેત્ ? અર્થાન્તરાનુજ્ઞાનાદવયવિસિદ્ધિઃ, નાનાર્થવિષયેતિ ચેત્ ? ભિન્નેષ્વેકદર્શનાનુપપત્તિઃ ।
અનેકસ્મિન્ એક ઇતિ વ્યાહતા બુદ્ધિર્ન દૃશ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.36 **********************
ન્ય્સ્_2,1.36: સેનાવનવદ્ ગ્રહણમિતિચેત્ ? નાતીન્દ્રિયત્વાદણૂનામ્ ॥
યથા સેનાઙ્ગેષુ વનાઙ્ગેષુ ચ દૂરાદગૃહ્યમાણપૃથક્ત્વેષુ ઽએકમ્ઽ ઇત્યુપપદ્યતે બુદ્ધિઃ એવમણુષુ સંચિતેષ્વગૃહ્યમાણપૃથક્ત્વેષુ ઽએકમ્ઽ ઇત્યુપપદ્યતે બુદ્ધિરિતિ ।
યથાગૃહ્યમાણપૃથક્ત્વાનાં સેનાવનાઙ્ગાનામ્ આરાત્ કારણાન્તરતઃ પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણં યથાગૃહ્યમાણજાતીનાં પલાશ ઇતિ વા ખદિર ઇતિ વા નારાજ્ જાતિગ્રહણં ભવતિ યથાગૃહ્યમાણપ્રસ્પન્દાનાં નારાત્ સ્પન્દગ્રહણમ્. ગૃહ્યમાણે ચાર્થજાતે પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણાત્ ઽએકમ્ઽ ઇતિ ભાક્તઃ પ્રત્યયો ભવતિ. ન ત્વણૂનાં ગૃહ્યમાણપૃથક્ત્વાનાં કારણતઃ પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણાદ્ ભાક્ત એકપ્રત્યયઃ-- અતીન્દ્રિયત્વાદણૃનામિતિ ।
ઇદમેવ પરીક્ષ્યતે-- કિમેકપ્રત્યયો ઽણુસંચયવિષયઃ ? આહો સ્વિન્ન ? ઇતિ, અણુસંચય એવ સેનાવનાઙ્ગાનિ, ન ચ પરીક્ષ્યમાણમુદાહરણમિતિ યુક્તમ્-- સાધ્યત્વાદિતિ ॥
દૃષ્ટમિતિચેત્ ? ન-- તદ્વિષયસ્ય પરીક્ષોપપત્તેઃ । 14 ।
યદપિ મન્યેત-- દૃષ્ટમિદં સેનાવનાઙ્ગાનાં પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણાદભેદેન ઽએકમ્ઽ ઇતિગ્રહણં ન ચ દૃષ્ટં શક્યં પ્રત્યાખ્યાતુમિતિ।
તચ્ચ નૈવમ્-- તદ્વિષયસ્ય પરીક્ષોપપત્તેઃ
દર્શનવિષય એવાયં પરીક્ષ્યતે યોયમેકમિતિ પ્રત્યયો દૃશ્યતે સ પરીક્ષ્યતે-- કિં દ્રવ્યાન્તરવિષયો વા ? અથાણુસંચયવિષયઃ ? ઇતિ, અત્ર દર્શનમન્યતરસ્ય સાધકં ન ભવતિ।
નાનાભાવે ચાણૂનાં પૃથક્ત્વસ્યાગ્રહણાદભેદેન ઽએકમ્ઽ ઇતિગ્રહણમ્ અતસ્મિંસ્તદિતિપ્રત્યયો યથા સ્થાણૌ પુરુષ ઇતિ।
તતઃ કિમ્ ?. અતસ્મિંસ્તદિતિપ્રત્યયસ્ય પ્રધાનાપેક્ષિત્વાત્ પ્રધાનસિદ્ધિઃ।
સ્થાણૌ પુરુષ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય કિં પ્રધાનમ્ ?. યો ઽસૌ પુરુષે પુરુષપ્રત્યયઃ તસ્મિન્ સતિ પુરુષસામાન્યગ્રહણાત્ સ્થાણૌ પુરુષોયમિતિ, એવં નાનાભૂતેષુ ઽએકમ્ઽ ઇતિ સામાન્યગ્રહણાત્ પ્રધાને સતિ ભવિતુમર્હતિ પ્રધાનં ચ સર્વસ્યાગ્રહણાદ્ નોપપદ્યતે ઇતિ. તસ્માદભિન્ને એવાયમભેદપ્રત્યયઃ-- ઽએકમ્ઽ ઇતિ॥
ઇન્દ્રિયાન્તરવિષયેષ્વભેદપ્રત્યયઃ પ્રધાનમિતિચેત્ ? ન-- વિશેષહેત્વભાવાદ્ દૃષ્ટાન્તાવ્યવસ્થા । 15 ।
શ્રોત્રાદિવિષયેષુ શબ્દાદિષ્વભિન્નેષુ એકપ્રત્યયઃ પ્રધાનમ્ અનેકસ્મિન્ન્ એકપ્રત્યયસ્યેતિ।
એવં ચ સતિ દૃષ્ટાન્તોપાદાનં ન વ્યવતિષ્ઠતે-- વિશેષહેત્વભાવાત્, અણુષુ સંચિતેષ્વેકપ્રત્યયઃ કિમતસ્મિંસ્તદિતિપ્રત્યયઃ સ્થાણૌ પુરુષપ્રત્યયવત્ ? અથાર્થસ્ય તથાભાવાત્ તસ્મિંસ્તદિતિપ્રત્યયો યથા શબ્દસ્યૈકત્વાદેકઃ શબ્દ ઇતિ ?, વિશેષહેતુપરિગ્રહમન્તરેણ દૃષ્ટાન્તૌ સંશયમાપાદયત ઇતિ।
કુમ્ભવત્ સંચયમાત્રં ગન્ધાદયોપીત્યનુદાહરણં ગન્ધાદય ઇતિ।
એવં પરિમાણસંયોગસ્પન્દજાતિવિશેષપ્રત્યયાનપ્યનુયોક્તવ્યઃ તેષુ ચૈવં પ્રસઙ્ગ ઇતિ ॥
એકત્વબુદ્ધિસ્તસ્મિંસ્તદિતિપ્રત્યય ઇતિ વિશેષહેતુઃ-- મહદિતિ- પ્રત્યેન સામાનાધિકરણ્યાત્ । 16 ।
ઽએકમિદં મહચ્ચઽ ઇત્યેકવિષયૌ પ્રત્યયૌ સમાનાધિકરણૌ ભવતસ્તેન વિજ્ઞાયતે-- યન્મહત્ તદેકમિતિ।
અણુસમૂહાતિશયગ્રહણં મહત્પ્રત્યય ઇતિચેત્ ? સો ઽયમ્ અમહત્સ્વણુષુ મહત્પ્રત્યયો ઽતસ્મિંસ્તદિતિપ્રત્યયો ભવતીતિ।
કિં ચાતઃ ? અતસ્મિંસ્તદિતિપ્રત્યયસ્ય પ્રધાનાપેક્ષિત્વાત્ પ્રધાનસિદ્ધિરિતિ ઉભવિતવ્યં મહત્યેવ મહત્પ્રત્યયેનેતિ।
અણુઃ શબ્દો મહાનિતિ ચ વ્યવસાયાત્ પ્રધાનસિદ્ધિરિતિચેત્ ? ન-- મન્દતીવ્રતાગ્રહણમિયત્તાનવધારણાદ્ યથા દ્રવ્યે । 17 ।
ઽઅણુઃ શબ્દો ઽલ્પો મન્દઃઽ ઇત્યેતસ્ય ગ્રહણમ્ ઽમહાન્ શબ્દઃ પટુસ્તીવ્રઃઽ ઇત્યેતસ્ય ગ્રહણમ્, કસ્માત્ ? ઇયત્તાનવધારણાતુન હ્યયમ્ ઽમહાન્ શબ્દઃઽ ઇતિવ્યવસ્યન્ ઽઇયાનયમ્ઽ ઇત્યવધારયતિ યથા બદરામલકબિલ્વાદીનિ।
ઽસંયુક્તે ઇમેઽ ઇતિ ચ દ્વિત્વસમાનાશ્રયપ્રાપ્તિગ્રહણમ્ ॥
દ્વૌ સમુદાયાવાશ્રયઃ સંયોગસ્યેતિચેત્ ? । 18 ।
કોયં સમુદાયઃ ? પ્રાપ્તિરનેકસ્ય ? અનેકા વા પ્રાપ્તિરેકસ્ય સમુદાય ઇતિચેત્ ? પ્રાપ્તેરગ્રહણં પ્રાપ્ત્યાશ્રિતાયા । 19 ।
ઽસંયુક્તે ઇમે વસ્તુનીઽ ઇતિ નાત્ર દ્વે પ્રાપ્તી સંયુક્તે ગૃહ્યેતે ॥
અનેકસમૂહઃ સુદાય ઇતિચેત્ ? ન-- દ્વિત્વેન સામાનાધિકરણ્યસ્ય ગ્રહણાત્ । 20 ।
ઽદ્વાવિમૌ સંયુક્તાવર્થૌંઽ ઇતિ ગ્રહણે સતિ નાનેકસમૂહાશ્રયઃ સંયોગો ગૃહ્યતે ન ચ દ્વયોરણ્વોર્ગ્રહણમસ્તિ તસ્માન્મહતી દ્વિત્વાશ્રયભૂતે દ્રવ્યે સંયોગસ્ય સ્થાનમિતિ॥
પ્રત્યાસત્તિઃ પ્રતીઘાતાવસાના સંયોગો નાર્થાન્તરમિતિચેત્ ? ન-- અર્થાન્તરહેતુત્વાત્ સંયોગાસ્ય । 21 ।
શબ્દરૂપાદિસ્પન્દાનાં હેતુઃ સંયોગઃ-- ન ચ દ્રવ્યયોર્ગુણાન્તરોપજનનમન્તરેણ શબ્દે રૂપાદિષુ સ્પન્દે ચ કારણત્વં ગૃહ્યતે તસ્માદ્ ગુણાન્તરમ્।
પ્રત્યયવિષયશ્ચાર્થાન્તરં તત્પ્રતિષેધો વા । 22 ।
ઽકુણ્ડલી ગુરુઃ અકુણ્ડલશ્છાત્રઃઽ ઇતિ સંયોગબુદ્ધેશ્ચ યદ્યર્થાન્તરંપ ન વિષયઃ ? અર્થાન્તરપ્રતિષેધસ્તર્હિ વિષયસ્તત્ર--- પ્રતિષિધ્યમાનવચનમ્ । 23 ।
ઽસંયુક્તે દ્રવ્યેઽ ઇતિ યદર્થાન્તરમન્યત્ર દૃષ્ટમિહ પ્રતિષિધ્યતે તદ્ વક્તવ્યમિતિ।
દ્વયોર્મહતોરાશ્રિતસ્ય ગ્રહણાદ્ નાણ્વાશ્રય ઇતિ ॥
જાતિવિશેષસ્ય પ્રત્યયાનુવૃત્તિલિઙ્ગસ્યાપ્રત્યાખ્યાનમ્. પ્રત્યાખ્યાને વા પ્રત્યયવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ।
વ્યધિકરણસ્યાનભિવ્યક્તેરધિકરણવચનમ્ । 24 ।
અણુસમવસ્થાનં વિષય ઇતિચેત્ ?--- પ્રાપ્તાપ્રાપ્તસામર્થ્યવચનમ્ । 25 ।
કિમપ્રાપ્તે અણુસમવસ્થાને તદાશ્રયો જાતિવિશેષો ગૃહ્યતે ? અથ પ્રાપ્તે ? ઇતિ।
અપ્રાપ્તે ગ્રહણમિતિચેત્ ? વ્યવહિતસ્યાણુસમવસ્થાનસ્યાપ્યુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃઉવ્યવહિતે ઽણુસમવસ્થાને તદાશ્રયો જાતિવિશેષો ગૃહ્યેત।
પ્રાપ્તે ગ્રહણમિતિચેત્ ? મધ્યપરભાગયોરપ્રાપ્તૌ અનભિવ્યક્તિઃ।
યાવત્ પ્રાપ્તં ભવતિ તાવત્યભિવ્યક્તિરિતિચેત્ ? તાવતો ઽધિકરણત્વમણુસમવસ્થાનસ્યૌયાવતિ પ્રાપ્તે જાતિવિશેષો ગૃહ્યતે તાવદસ્યાધિકરણમિતિ પ્રાપ્તં ભવતિ તત્ર--- એકસમુદાયે પ્રતીયમાને ઽર્થભેદે । 26 ।
એવં ચ સતિ યો ઽણુસમુદાયો વૃક્ષ ઇતિ પ્રતીયતે તત્ર વૃક્ષબહુત્વં પ્રતીયેતૌયત્ર યત્ર હ્યણુસમુદાયસ્ય ભાગે વૃક્ષત્વં ગૃહ્યતે સ સ વૃક્ષ ઇતિ, તસ્માત્ સમુદિતાણુસમવસ્થાનસ્યાર્થાન્તરસ્ય જાતિવિશેષાભિવ્યક્તિવિષયત્વાદ્ અવયવ્યર્થાન્તરભૂત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.37 **********************
પરીક્ષિતં પ્રત્યક્ષમ્ ॥ અનુમાનમિદાનીં પરીક્ષતે---
ન્ય્સ્_2,1.37: રોધોપઘાતસાદૃશ્યેભ્યો વ્યભિચારાદનુમાનમપ્રમાણમ્ ॥
અપ્રમાણમિતિ ।
એકદાપ્યર્થસ્ય ન પ્રતિપાદકમિતિ।
રોધાદપિ નદી પૂર્ણા ગૃહ્યતે તદા ચ ઽઉપરિષ્ઠાદ્ વૃષ્ટો દેવઃઽ ઇતિ મિથ્યાનુમાનમ્. નીડોપઘાતાદપિ પિપીલિકાણ્ડસંચારો ભવતિ તદા ચ ઽભવિષ્યતિ વૃષ્ટિઃઽ ઇતિ મિથ્યાનુમાનમિતિ, પુરુષોપિ મયૂરવાશિતમનુકરોતિ તદાપિ શબ્દસાદૃશ્યાદ્ મિથ્યાનુમાનં ભવતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.38 **********************
ન્ય્સ્_2,1.38: નૈકદેશત્રાસસાદૃશ્યેભ્યો ઽર્થાન્તરભાવાત્ ॥
નાયમનુમાનવ્યભિચારઃ અનનુમાને તુ ખલ્વયમનુમાનાભિમાનઃ।
કથમ્ ?. નાવિશિષ્ટો લિઙ્ગં ભવિતુમર્હતિ, પૂર્વોદકવિશિષ્ટં ખલુ વર્ષોદકં શીઘ્રતરત્વં સ્રોતસો બહુતરફેનફલપર્ણકાષ્ઠાદિવહનં ચોપલભમાનઃ પૂર્ણત્વેન નદ્યાઃ ઽઉપરિ વૃષ્ટો દેવઃઽ ઇત્યનુમિનોતિ નોદકવૃદ્ધિમાત્રેણ।
પિપીલિકાપ્રાયસ્યાણ્ડસંચારે ઽભવિષ્યતિ વૃષ્ટિઃઽ ઇત્યનુમીયતે ન કાસાં ચિદિતિ।
ઽનેદં મયૂરવાશિતં તત્સદૃશોયં શબ્દઃઽ ઇતિવિશેષાપરિજ્ઞાનાદ્ મિથ્યાનુમાનમિતિ, યસ્તુ વિશિષ્ટાચ્છબ્દાદ્ વિશિષ્ટમયૂરવાશિતં ગૃહ્ણતિ તસ્ય વિશિષ્ટો ઽર્થો ગૃહ્યમાણો લિઙ્ગં યથા સર્પાદીનામિતિ।
સોયમનુમાતુરપરાધો નાનુમાનસ્ય યો ઽર્થવિશેષેણાનુમેયમર્થમવિશિષ્ટાર્થદર્શનેન બુભુત્સતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.39 **********************
ત્રિકાલવિષયમનુમાનમ્-- ત્રૈકાલ્યગ્રહણાદિત્યુક્તમ્ અત્રચ---
ન્ય્સ્_2,1.39: વર્તમાનાભાવઃ પતતઃ પતિતપતિતવ્યકાલોપપત્તેઃ ॥
વૃન્તાત્ પ્રચ્યુતસ્ય ફલસ્ય ભૂમૌ પ્રત્યાસીદતો યદ્ ઊર્ધ્વં સ પતિતો ઽધ્વા તત્સંયુક્તઃ પતિતકાલઃ, યો ઽધસ્યાત્ સ પતિતવ્યો ઽધ્વા તત્સંયુક્તઃ કાલઃ પતિતવ્યકાલઃ, નેદાનીં તૃતીયો ઽધ્વા વિદ્યતે યત્ર પતતીતિ વર્તમાનઃ કાલો ગૃહ્યેત. તસ્માદ્ વર્તમાનઃ કાલો ન વિદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.40 **********************
ન્ય્સ્_2,1.40: તયોરપ્યભાવો વર્તમાનાભાવે તદપેક્ષત્વાત્ ॥
નાધ્વવ્યઙ્ગ્યઃ કાલઃ, કિં તર્હિ ?, ક્રિયાવ્યઙ્ગ્યઃ ।
પતતીતિ યદા પતનક્રિયા વ્યુપરતા ભવતિ સ કાલઃ પતિતકાલઃ, યદોત્પત્સ્યતે સ પતિતવ્યકાલઃ, યદા દ્રવ્યે વર્તમાના ક્રિયા ગૃહ્યતે સ વર્તમાનઃ કાલઃ, યદિ ચાયં દ્રવ્યે વર્તમાનં પતનં ન ગૃહ્ણાતિ કસ્ય ઉપરમમ્ ઉત્પત્સ્યમાનતાં વા પ્રતિવદ્યતે ?।
પતિતઃ કાલ ઇતિ ભૂતા ક્રિયા, પતિતવ્યઃ કાલ ઇતિ ચોત્પત્સ્યમાના ક્રિયા, ઉભયોઃ કાલયોઃ ક્રિયાહીનં દ્રવ્યમ્, અધઃ પ્રતતીતિ ક્રિયાસંબદ્ધમ્, સોયં ક્રિયાદ્રવ્યયોઃ સંબન્ધં ગૃહ્ણાતિ વર્તમાનઃ કાલઃ તદાશ્રયૌ ચેતરૌ કાલૌ તદભાવે ન સ્યાતામિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.41 **********************
ન્ય્સ્_2,1.41: નાતીતાનાગતયોરિતરેતરાપેક્ષા સિદ્ધિઃ ॥
યદ્ય્ અતીતાનાગતૌ ઇતરેતરાપેક્ષૌ સિધ્યેતામ્ ? પ્રતિપદ્યેમહિ વર્તમાનવિલોપમ્. નાતીતાપેક્ષાનાગતસિદ્ધિઃ નાપ્યનાગતાપેક્ષાતીતસિદ્ધિઃ।
કયા યુક્ત્યા ।
કેન કલ્પેન અતીતઃ. કથમતીતાપેક્ષાનાગતસિદ્ધિઃ ? કેન ચ કલ્પેનાનાગતઃ ? ઇતિ. નૈતચ્છક્યં નિર્વક્તુમ્ ।
અવ્યાકરણીયમેતદ્ વર્તમાનલોપે ઇતિ।
યચ્ચ મન્યેત-- હ્રસ્વદીર્ઘયોઃ સ્થલનિમ્નયોઃ છાયાતપયોશ્ચ યથેતરેતરાપેક્ષયા સિદ્ધિરેવમ્ અતીતાનાગતયોરિતિ, તન્નોપપદ્યતે-- વિશેષહેત્વભાવાત્. દૃષ્ટાન્તવત્ પ્રતિદૃષ્ટાન્તોપિ પ્રસજ્યતે-- યથા રૂપસ્પર્શૌં ગન્ધરસૌ નેતરેતરાપેક્ષૌ સિધ્યતઃ એવમતીતાનાગતાવિતિ નેતરેતરાપેક્ષા કસ્ય ચિત્ સિદ્ધિરિતિ।
યસ્માદેકાભાવે ઽન્યતરાભાવાદુભયાભાવઃ27।
યદ્યેકસ્યાન્યતરાપેક્ષા સિદ્ધિઃ ? અન્યતરસ્યેદાનીં કિમપેક્ષા ?. યદ્યન્યતરસ્યૈકાપેક્ષા સિદ્ધિઃ ? એકસ્યેદાનીં કિમપેક્ષા ?, એવમેકસ્યાભાવે અન્યતરન્ન સિધ્યતીતિ ઉભયાભાવઃ પ્રસજ્યતે।
અર્થસદ્ભાવવ્યઙ્ગ્યશ્ચાયં વર્તમાનઃ કાલઃ-- ઽવિદ્યતે દ્રવ્યમ્ઽ ઽવિદ્યતે ગુણઃઽ ઽવિદ્યતે કર્મઽ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.42 **********************
યસ્નય ચાયં નાસ્તિ તસ્ય---
ન્ય્સ્_2,1.42: વર્તમાનાભાવે સર્વાગ્રહણં પ્રત્યક્ષાનુપપત્તેઃ ॥
પ્રત્યક્ષમ્ ઇન્દ્રિયાર્થસંનિકર્ષજં. ન ચાવિદ્યમાનમ્ ।
અસદ્ ઇન્દ્રિયેણ સંનિકૃષ્યતે, ન ચાયં વિદ્યમાનમ્ ।
સત્ કિઞ્ચિદનુજાનાતીતિ પ્રત્યક્ષનિમિત્તં પ્રત્યક્ષવિષયઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં સર્વં નોપપદ્યતે, પ્રત્યક્ષાનુપપત્તૌ તત્પૂર્વકત્વાદ્ અનુમાનાગમયોરનુપપત્તિઃ સર્વપ્રમાણવિલોપે સર્વગ્રહણં ન ભવતીતિ।
ઉભયથા ચ વર્તમાનઃ કાલો ગૃહ્યતે-- ક્વચિદર્થસદ્ભાવવ્યઙ્ગ્યો યથા ઽઅસ્તિ દ્રવ્યમ્ઽ ઇતિ. ક્વચિત્ ક્રિયાસંતાનવ્યઙ્ગ્યો યથા ઽપચતિ છિનત્તીતિ. નાનાવિધા ચૈકાર્થા ક્રિયા ક્રિયાસંતાનઃ ક્રિયાભ્યાસશ્ચ, નાનાવિધા ચૈકાર્થા ક્રિયા ઽપચતીતિ ।
સ્થાલ્યધિશ્રયણમ્ ઉદકાસેચનં તણ્ડુલાવપનમેધોપસર્પણમ્ અગ્ન્યભિજ્વાલનં દર્વીઘટ્ટનં મણ્ડસ્રાવણમ્ અધોવતારણમિતિ. છિનત્તીતિ ક્રિયાભ્યાસઃ-- ઉદ્યભ્યોદ્યમ્ય પરશું દારુણિ નિપાતયન્ છિનત્તીત્યુચ્યતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.43 **********************
યચ્ચેદં પચ્યમાનં છિદ્યમાનં ચ તત્ ક્રિયમાણં તસ્મિન્ ક્રિયમાણે---
ન્ય્સ્_2,1.43: કૃતતાકર્તવ્યતોપપત્તેસ્તૂભયથા ગ્રહણમ્ ॥
ક્રિયાસંતાનો ઽનારબ્ધશ્ચિકીર્પિતો ઽનાગતઃ કાલઃ ઽપક્ષ્યતીતિ. પ્રયોજનાવસાનઃ ક્રિયાસંતાનોપરમો ઽતીતઃ કાલઃ ઽઅપાક્ષીત્ઽ ઇતિ. આરબ્ધક્રિયાસંતાનો વર્તમાનઃ કાલઃ ઽપચતીતિ, તત્ર યા ઉપરતા સા કૃતતા યા ચિકીર્ષિતા સા કર્તવ્યતા યા વિદ્યમાના સા ક્રિયમાણતા. તદેવં ક્રિયાસંતાનસ્થઃ ત્રૈકાલ્યસમાહારઃ ઽપચતિ પચ્યતેઽ ઇતિ વર્તમાનગ્રહણેન ગૃહ્યતે-- ક્રિયાસંતાનસ્ય હ્યત્રાવિચ્છેદો વિધીયતે નારમ્ભો નોપરમ્ ઇતિ।
સોયમુભયથા વર્તમાનાં ગૃહ્યતે-- અપવૃક્તો વ્યપવૃક્તશ્ચ અતીતાનાગતાભ્યામ્. સ્થિતિવ્યઙ્ગ્યઃ-- ઽવિદ્યતે દ્રવ્યમ્ઽ ઇતિ. ક્રિયાસંતાનાવિચ્છેદાભિધાયી ચ ત્રૈકાલ્યાન્વિતઃ-- ઽપચતિ છિનત્તીતિ।
અન્યશ્ચ પ્રત્યાસત્તિપ્રભૃતેર્રથસ્ય વિવક્ષાયાં તદભિધાયી બહુપ્રકારો લોકેષૂત્પ્રેક્ષિતવ્યઃ, તસ્માદસ્તિ વર્તમાનઃ કાલ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.44 **********************
(અથોપમાનપરીક્ષા)
ન્ય્સ્_2,1.44: અત્યન્તપ્રાયૈકદેશસાધર્મ્યાદુપમાનપાસિદ્ધિઃ ॥
અત્યન્તસાધર્મ્યાદુપામનં ન સિધ્યતિ-- ન ચૈવં ભવતિ ઽયથા ગૌરેવં ગૌઃઽ ઇતિ, પ્રાયઃસાધર્મ્યાદુપમાનં ન સિધ્યતિ-- ન હિ ભવતિ ઽયથાનડ્વાનેવં મહિષઃઽ ઇતિ, એકદેશસાધર્મ્યાદુપમાનં ન સિધ્યતિ-- ન હિ સર્વેણ સર્વમુપમીયતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.45 **********************
ન્ય્સ્_2,1.45: પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદુપમાનસિદ્ધેર્યથોક્તદોષાનુપપત્તિઃ ॥
ન સાધર્મ્યસ્ય કૃત્સ્નપ્રાયાલ્પભાવમાશ્રિત્યોપમાનં પ્રવર્તતે, કિં તર્હિ ?. પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનભાવમાશ્રિત્ય પ્રવર્તતે. યત્ર ચૈતદસ્તિ ન તત્રોપમાનં પ્રતિષેદ્ધું શક્યં તસ્માદ્ યથોક્તદોષો નોપપદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.46 **********************
અસ્તુ તર્હ્યુપમાનમનુમાનમ્---
ન્ય્સ્_2,1.46: પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષસિદ્ધેઃ ॥
યથા ધૂમેન પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષસ્ય વહ્નેર્ગ્રહણમનુમાનમ્ એવં ગવા પ્રત્યક્ષેણાપ્રત્યક્ષસ્ય ગવયસ્ય ગ્રહણમિતિ નેદમનુમાનાદ્ વિશિષ્યતે

વિશિષ્યતે ઇત્યાહ, કયા યુક્ત્યા ? ---
********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.47 **********************
ન્ય્સ્_2,1.47: નાપ્રત્યક્ષે ગવયે પ્રમાણાર્થમુપમાનસ્ય પશ્યામ ઇતિ ॥
યદા હ્યયમુપયુક્તોપમાનો ગોદર્શી ગવા સમાનમર્થં પશ્યતિ તદા અયં ગવય ઇત્યસ્ય સંજ્ઞાશબ્દસ્ય વ્યવસ્થાં પ્રતિપદ્યતે ન ચૈવમનુમાનમિતિ।
પરાર્થં ચોપમાનમ્-- યસ્ય હ્યુપમેયમપ્રસિદ્ધં તદર્થં પ્રસિદ્ધોપમેયેન ક્રિયતે ઇતિ।
પરાર્થમુપમાનમિતિચેત્ ? ન-- સ્વયમધ્યવસાયાત્ ।
ભવતિ ચ ભોઃ સ્વયમધ્યવસાયઃ- યથા ગૌરેવં ગવય ઇતિ।
નાધ્યવસાયઃ
પ્રતિષિધ્યતે ઉપમાનં તુ તન્ન ભવતિ--"પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમુપમાનમ્ 1-1-6"ન ચ યસ્યોપમેયં પ્રસિદ્ધં તં પ્રતિ સાધ્યસાધનભાવો વિદ્યતે ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.48 **********************
અથાપિ---
ન્ય્સ્_2,1.48: તથેત્યુપસંહારાદુપમાનસિદ્ધેર્નાવિશેષઃ ॥
તથેતિસમાનધર્મોપસંહારાદુપમાનં સિધ્યતિ નાનુમાનમ્-- અયં ચાનયોર્વિશેષ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.49 **********************
(અથ શબ્દપ્રમાણપરીક્ષા--)
ન્ય્સ્_2,1.49: શબ્દો ઽનુમાનમ્--અર્થસ્યાનુપલબ્ધેરનુમેયત્વાત્ ॥
શબ્દો ઽનુમાનં ન પ્રમાણાન્તરમ્, કસ્માત્ ?. શબ્દાર્થસ્યાનુમેયત્વાત્, કથમનુમેયત્વમ્ ? પ્રત્યક્ષતો ઽનુપલબ્ધેઃ, યથાનુપલભ્યમાનો લિઙ્ગી મિતેન લિઙ્ગેન પશ્ચાદ્ મીયતે ઇત્યનુમાનમ્ એવં મિતેન શબ્દેન પશ્ચાદ્ મીયતે ઽર્થો ઽનુપલભ્યમાન ઇત્યનુમાનં શબ્દઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.50 **********************
ઇતશ્ચાનુમાનં શબ્દઃ---
ન્ય્સ્_2,1.50: ઉપલબ્ધેરદ્વિપ્રવૃત્તિત્વાત્ ॥
પ્રમાણાન્તરભાવે દ્વિપ્રવૃત્તિરુપલબ્ધિઃ = અન્યથા હ્યુપલબ્ધિરનુમાને અન્યથોપમાને તદ્ વ્યાખ્યાતમ્, શબ્દાનુમાનયોસ્તૂપલબ્ધિરદ્વિપ્રવૃત્તિઃ યથાનુમાને પ્રવર્તતે તથા શબ્દેપિ, વિશેષાભાવાદનુમાનં શબ્દ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.51 **********************
ન્ય્સ્_2,1.51: સંબન્ધાચ્ચ ॥
"શબ્દોનુમાનમ્"ઇતિ વર્તતે, સંબદ્ધયોશ્ચ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધપ્રસિદ્ધૌ શબ્દોપલબ્ધેરર્થગ્રહણં યથા સંબદ્ધયોર્લિઙ્ગલિઙ્ગિનોઃ સંબન્ધપ્રતીતૌ લિઙ્ગોપલબ્ધૌ લિઙ્ગિગ્રહણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.52 **********************
યત્તાવત્ ઽઅર્થસ્યાનુમેયત્વાત્ઽ ઇતિ તન્ન---
ન્ય્સ્_2,1.52: આપ્તોપદેશસામર્થ્યાત્ શબ્દાદર્થસંપ્રત્યયઃ ॥
ઽસ્વર્ગઃ અપ્સરસઃ ઉત્તરાઃ કુરવઃ સપ્ત દ્વીપાઃ સમુદ્રો લોકસંનિવેશઃઽ ઇત્યેવમાદેરપ્રત્યક્ષસ્યાર્થસ્ય ન શબ્દમાત્રાત્ પ્રત્યયઃ, કિં તર્હિ ? ઽઆપ્તૈરયમુક્તઃ શબ્દઃઽ ઇત્યતઃ સંપ્રત્યયઃ-- વિપર્યયેણ સંપ્રત્યયાભાવાત્ ન ત્વેવમનુમાનમિતિ।
યત્ પુનઃ--
"ઉપલબ્ધેરદ્વિપ્રવૃત્તિત્વાત્ 2-1-50" ઇતિ.
અયમેવ શબ્દાનુમાનયોરુપલબ્ધેઃ પ્રવૃત્તિભેદઃ તત્ર વિશેષે સત્યહેતુઃ-- ઽવિશેષાભાવાત્ઽ ઇતિ।
યત્ પુનરિદમ્--"સંબન્ધાચ્ચ"ઇતિ, અસ્તિ ચ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધો ઽનુજ્ઞાતઃ અસ્તિ ચ પ્રતિષિદ્ધઃઉ ઽઅસ્યેદમ્ઽ ઇતિષષ્ઠીવિશિષ્ટસ્ય વાક્યસ્યાર્થવિશેષો ઽનુજ્ઞાતઃ પ્રાપ્તિલક્ષણસ્તુ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધઃ પ્રતિષિદ્ધઃ।
કસ્માત્ ?, પ્રમાણતોનુપલબ્ધેઃઉપ્રત્યક્ષતસ્તાવત્ શબ્દાર્થપ્રાપ્તેર્નોપલબ્ધિઃ-- અતીન્દ્રિયત્વાતુયેનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે શબ્દસ્તસ્ય વિષયભાવમતિવૃત્તો ઽર્થો ન ગૃહ્યતે, અસ્તિ ચાતીન્દ્રિયવિષયભૂતોપ્યર્થઃ, સમાનેન ચેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યમાણયોઃ પ્રાપ્તિર્ગૃહ્યતે ઇતિ।
પ્રાપ્તિલક્ષણે ચ ગૃહ્યમાણે સંબન્ધે શબ્દાર્થયોઃ શબ્દાન્તિકે વાર્થઃ સ્યાત્ અર્થાન્તિકે વા શબ્દઃ સ્યાત્ ઉભયં વોભયત્ર

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.53 **********************
અથ ખલ્વયમ્---
ન્ય્સ્_2,1.53: પૂરણપ્રદાહપાટનાનુપલબ્ધેશ્ચ સંબન્ધાભાવઃ ॥
સ્થાનકરણાભાવાદિતિ ચાર્થઃ।
ન ચાયમનુમાનતોપ્યુપલભ્યતે-- શબ્દાન્તિકે ઽર્થ ઇતિ।
એતસ્મિન્ પક્ષે ઽપ્ય્ આસ્યસ્થાનકરણોચ્ચારણીયઃ શબ્દસ્તદન્તિકે ઽર્થ ઇતિ અન્નાગ્ન્યસિશબ્દોચ્ચારણે પૂરણપ્રદાહપાટનાનિ ગૃહ્યેરન્. ન ચ ગૃહ્યન્તે, અગ્રહણાન્નાનુમેયઃ પ્રાપ્તિલક્ષણ્ઃ સંબન્ધઃ।
અર્થાન્તિકે શબ્દં ઇતિ-- સ્થાનકરણાસંભવાદ્ અનુચ્ચારણમ્, સ્થાનં કણ્ઠાદયઃ કરણં પ્રયત્નવિશેષઃ તસ્યાર્થાન્તિકે ઽનુપપત્તિરિતિ।
ઉભયપ્રતિષેધાચ્ચ નોભયમ્।
તસ્માન્ન શબ્દેનાર્થઃ પ્રાપ્ત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.54 **********************
ન્ય્સ્_2,1.54: શબ્દાર્થવ્યવસ્થાનાદપ્રતિષેધઃ ॥
શબ્દાર્થપ્રત્યયસ્ય વ્યવસ્થાદર્શનાદ્ અનુમીયતે-- અસ્તિ શબ્દાર્થસંબન્ધો વ્યવસ્થાકારણમ્, અસંબન્ધે હિ શબ્દમાત્રાદર્થમાત્રે પ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ તસ્માદપ્રતિષેધઃ સંબન્ધસ્યેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.55 **********************
અત્ર સમાધિઃ---
ન્ય્સ્_2,1.55: ન સામયિકત્વાચ્છબ્દાર્થસંપ્રત્યયસ્ય ॥
ન સંબન્ધકારિતં શબ્દાર્થવ્યવસ્થાનમ્. કિં તર્હિ ?. સમયકારિતં યત્તદવોચામ-- ઽઅસ્યેદમિતિ ષષ્ઠીવિશિષ્ટસ્ય વાક્યસ્યાર્થવિશેષો ઽનુજ્ઞાતઃ શબ્દાર્થયોઃ સંબન્ધઃઽ ઇતિ સમયં તમવોચામ ઇતિ।
કઃ પુનરયં સમયઃ ?, ઽઅસ્ય શબ્દસ્યેદમર્થજાતમભિધેયમ્ઽ ઇત્યભિધાનાભિધૈયનિયમનિયોગઃ, તસ્મિન્નુપયુક્તે શબ્દાદર્થસંપ્રત્યયો ભવતિ, વિપર્યયે હિ શબ્દશ્રવણેપિ પ્રત્યયાભાવઃ, સંબન્ધવાદિનાપિ ચાયમવર્જનીય ઇતિ।
પ્રયુજ્યમાનગ્રહણાચ્ચ લૌકિકાનામ્, સમયપાલનાર્થં ચેદં પદલક્ષણાયા વાચો ઽન્વાખ્યાનં વ્યાકરણમ્, વ્યાક્યલક્ષણાયા વાચો ઽર્થલક્ષણમ્, પદસમૂહો વાક્યમ્ અર્થપરિસમાપ્તાવિતિ।
તદેવં પ્રાપ્તિલક્ષણસ્ય શબ્દાર્થસંબન્ધસ્યાર્થજુષો ઽપ્ય્ અનુમાનહેતુર્ ન ભવતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.56 **********************
ન્ય્સ્_2,1.56: જાતિવિશેષે ચાનિયમાત્ ॥
સામયિકઃ શબ્દાર્થસંપ્રત્યયો ન સ્વાભાવિકઃ-- ઋષ્યાર્યમ્લેચ્છાનાં યથાકામં શબ્દપ્રયોગો ઽર્થપ્રત્યાયનાય પ્રવર્તતે, સ્વાભાવિકે હિ શબ્દસ્યાર્થપ્રત્યાયકત્વે યથાકામં ન સ્યાત્, યથા તૈજસસ્ય પ્રકાશસ્ય રૂપપ્રત્યયહેતુત્વં ન જાતિવિશેષં વ્યભિચરતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.57 **********************
ન્ય્સ્_2,1.57: તદપ્રમાણ્યમ્-- અનૃતવ્યાઘાતપુનરુક્તદોષેભ્યઃ ॥
પુત્રકામેષ્ટિહવનાભ્યાસેપુ, તસ્યેતિ શબ્દવિશેષમેવાધિકુરુતે ભગવાન્ ઋષિઃ।
શબ્દસ્ય પ્રમાણત્વં ન સંભવતિ, કસ્માત્ ?. અનૃતદોષાત્-- પુત્રકામેષ્ટૌ--"પુત્રકામઃ પુત્રેષ્ટ્યા યજેત"ઇતિ. નેષ્ટૌ સંસ્થિતાયાં પુત્રજન્મ દૃશ્યતે, દૃષ્ટાર્થસ્ય વાક્યસ્યાનૃતત્વાત્ અદૃષ્ટાર્થમપિ વાક્યમ્--"અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃ"ઇત્યાદ્યનૃતમિતિ જ્ઞાયતે।
વિહિતવ્યાઘાતદોષાચ્ચ-- હવને"ઉદિતે હોતવ્યમ્" "અનુદિતે હોતવ્યમ્" "સમયાધ્યુષિતે હોતવ્યમ્"ઇતિ વિધાય વિહિતં વ્યાહન્તિ--"શ્યાવો ઽસ્યાહુતિમભ્યવહરતિ ય ઉદિતે જુહોતિ" "શબલો ઽસ્યાહુતિમભ્યવહરતિ યો ઽનુદિતે જુહોતિ" "શ્યાવશવલૌ વાસ્યાહુતિમભ્યવહરતો યઃ સમયાધ્યુષિતે જુહોતિ" (ઇતિ) વ્યાઘાતાચ્ચાન્યતરદ્ મિથ્યેતિ।
પુનરુક્તદોષાચ્ચ-- અભ્યાસે દેશ્યમાને"ત્રિઃ પ્રથમામન્વાહ ત્રિરુત્તમામ્"ઇતિ પુનરુક્તદોષો ભવતિ. પુનરુક્ત ચ પ્રમત્તવાક્યમિતિ. તસ્માદપ્રમાણં શબ્દઃ-- અનૃતવ્યાઘાતપુનરુક્તદોષેભ્ય ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.58 **********************
ન્ય્સ્_2,1.58: ન કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યાત્ ॥
નાનૃતદોષઃ પુત્રકામેષ્ટૌ, કસ્માત્ ?, કર્મકર્તૃસાધનવૈગુણ્યાત્, ઇષ્ટ્યા પિતરૌ સંયુજ્યમાનૌ પુત્રં જનયત ઇતિ, ઇષ્ટિઃ કરણમ્ સાધનં. પિતરૌ કર્તારૌ. સંયોગઃ કર્મ. ત્રયાણાં ગુણયોગાત્ પુત્રજન્મ. વૈગુણ્યાદ્ વિપર્યયઃ, ઇષ્ટ્યાશ્રયં તાવત્ કર્મવૈગુણ્યં સમીહાભ્રેષઃ, કર્તૃવૈગુણ્યમ્ અવિદ્વાન્ પ્રયોક્તા કપૂયાચરણશ્ચ, સાધનવૈગુણ્યં હવિરસંસ્કૃતમ્ ઉપહતમિતિ. મન્ત્રા ન્યૂનાધિકાઃ સ્વરવર્ણહીના ઇતિ. દક્ષિણા દુરાગતા હીના નિન્દિતા ચેતિ।
અથોપજનાશ્રયં કર્મવૈગુણ્યં મિથ્યાસંપ્રયોગઃ, કર્તૃવૈગુણ્યં યોનિવ્યાપાદો બીજોપઘાતશ્ચેતિ, સાધનવૈગુણ્યમ્ ઇષ્ટાવભિહિતમ્।
લોકે ચ ઽઅગ્નિકામો દારુણી મથ્નીયાત્ઽ ઇતિ વિધિવાક્યમ્ તત્ર કર્મવૈગુણ્યં મિથ્યાભિમન્થાનમ્. કર્તૃવૈગુણ્યં પ્રજ્ઞાપ્રયત્નગતઃ પ્રમાદઃ. સાધનવૈગુણ્યમ્ આર્દ્રં સુષિરં દારુ ઇતિ. તત્ર ફલં ન નિષ્પદ્યતે ઇતિ નાનૃતદોષઃ, ગુણયોગેન ફલનિષ્પત્તિદર્શનાત્, ન ચેદં લૌકિકાદ્ ભિદ્યતે--"પુત્રકામઃ પુત્રેષ્ટ્યા યજેત"ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.59 **********************
ન્ય્સ્_2,1.59: અભ્યુપેત્ય કાલભેદે દોશવચનાત્ ॥
ઽન વ્યાઘાતો હવનેઽ ઇત્યનુવર્તતે, યો ઽભ્યુપગતં હવનકાલં ભિનત્તિ તતો ઽન્યત્ર જુહોતિ તત્રાયમભ્યુપગતકાલભેદો દોષ ઉચ્યતે--"શ્યાવો ઽસ્યાહુતિમભ્યવહરતિ ચ ઉદિતે જુહોતિ"તદિદં વિધિભ્રેષે નિન્દાવચનમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.60 **********************
ન્ય્સ્_2,1.60: અનુવાદોપપત્તેશ્ચ ॥
ઽપુનરુક્તદોષો ઽભ્યાસેનઽ ઇતિપ્રકૃતમ્, અનર્થકો ઽભ્યાસઃ પુનરુક્તઃ. અર્થવાનભ્યાસો ઽનુવાદઃ, યો ઽયમભ્યાસઃ--
"ત્રિઃ પ્રથમામન્વાહ ત્રિરુત્તમામ્"ઇતિ અનુવાદ ઉપપદ્યતે-- અર્થવત્ત્વાત્, ત્રિર્વચનેન હિ પ્રથમોત્તમયોઃ પઞ્ચદશત્વં સામધેનીનાં ભવતિ તથા ચ મન્ત્રાભિવાદઃ--"ઇદમહં ભ્રાતૃવ્યં પઞ્ચદશારેણ વાગ્વજ્રેણ બાધે યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઃ"ઇતિ પઞ્ચદશસામિધેનીવજ્રં મન્ત્રો ઽભિવદતિ તદભ્યાસમન્તરેણ ન સ્યાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.61 **********************
ન્ય્સ્_2,1.61: વાક્યવિભાગસ્ય ચાર્થગ્રહણાત્ ॥
પ્રમાણં શબ્દો યથા લોકે

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.62 **********************
વિભાગશ્ચ બ્રાહ્મણવાક્યાનાં ત્રિવિધઃ---
ન્ય્સ્_2,1.62: વિધ્યર્થવાદાનુવાદવચનવિનિયોગાત્ ॥
ત્રિધા ખલુ બ્રાહ્મણવાક્યાનિ વિનિયુક્તાનિ-- વિધિવચનાનિ અર્થવાદવચનાનિ અનુવાદવચનાનીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.63 **********************
તત્ર---
ન્ય્સ્_2,1.63: વિધિર્વિધાયકઃ ॥
યદ્ વાક્યં વિધાયકમ્ ।
ચોદકં સ વિધિઃ, વિધિસ્તુ નિયોગો ઽનુજ્ઞા વા યથા --"અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃ" ઇત્યાદિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.64 **********************
ન્ય્સ્_2,1.64: સ્તુતિર્નિન્દા પરકૃતિઃ પુરાકલ્પ ઇત્યર્થવાદ ॥
વિધેઃ ફલવાદલક્ષણા યા પ્રશંસા સા સ્તુતિઃ સંપ્રત્યયાર્થા-- સ્તૂયમાનં શ્રદ્દધીતેતિ, પ્રવર્તિકા ચ-- ફલશ્રવણાત્ પ્રવર્તતે--"
સર્વજિતો વૈ દેવાઃ સર્વમજયન્ સર્વસ્યાપ્ત્યૈ સર્વસ્ય જિત્યૈ સર્વમેવ તેનાપ્નોતિ સર્વં જયતિ"
ઇત્યેવમાદિ।
અનિષ્ટફલવાદો નિન્દા વર્જનાર્થા-- નિન્દિતં ન સમાચરેદિતિ"
સ એષ વા વ પ્રથમો યજ્ઞો યજ્ઞાનાં યજ્જ્યોતિષ્ટોમો ય એતેનાનિષ્ટ્વાન્યેન યજતે ગર્તે પતતિ ।
અયમેવૈતદ્ જીર્યતે વા પ્રમીયતે વા"
ઇત્યેવમાદિ।
અન્યકર્તૃકસ્ય વ્યાહતસ્ય વિધેર્વાદઃ પરકૃતિઃ--"
હુત્વા વપામેવાગ્રે ઽભિધારયન્તિ અથ પૃષદાજ્યં તદુહ ચરકાધ્વર્યવઃ પૃષદાજ્યમેવાગ્રે ઽભિધારયન્તિ ઽઅગ્નેઃ પ્રાણાઃ પૃષદાજ્યં સ્તોમમ્ઽ ઇત્યેવમભિદધતિ"
ઇત્યેવમાદિ।
ઐતિહ્યસમાચરિતો વિધિઃ પુરાકલ્પ ઇતિ--"
તસ્માદ્વા એતેન બ્રાહ્મણા બહિષ્પવમાનં સામસ્તોમમસ્તૌષન્-- યોને યજ્ઞં પ્રતનવામહે"
ઇત્યેવમાદિ।
કથં પરકૃતિપુરાકલ્પૌ અર્થવાદાવિતિ ?, સ્તુતિનિન્દાવાક્યેનાભિસંબન્ધાદ્ વિધ્યાશ્રયસ્ય કસ્યચિદર્થસ્ય દ્યોતનાદર્થવાદ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.65 **********************
ન્ય્સ્_2,1.65: વિધિવિહિતસ્યાનુવચનમનુવાદઃ ॥
વિધ્યનુવચનં ચાનુવાદો વિહિતાનુવચનં ચ ।
પૂર્વઃ શબ્દાનુવાદો ઽપરો ઽર્થાનુવાદઃ, યથા પુનરુક્તં દ્વિવિધમ્ એવમનુવાદોપિ।
કિમર્થં પુનર્વિહિતમનૂદ્યતે ?, અધિકારાર્થમ્ ।
વિહિતમધિકૃત્ય સ્તુતિર્બોધ્યતે નિન્દા વા વિધિશેષો વાભિધિયતે, વિહિતાનન્તરાર્થો ઽપિ ચાનુવાદો ભવતિ, એવમન્યદપ્યુત્પ્રેક્ષણીયમ્।
લોકેપિ ચ વિધિરર્થવાદો ઽનુવાદ ઇતિ ચ ત્રિવિધં વાક્યમ્-- ઽઓદનં પચેત્ઽ ઇતિ વિધિવાક્યમ્, અર્થવાદવાક્યમ્-- ઽઆયુર્વર્ચો બલં સુખં પ્રતિભાનં ચાન્ને પ્રતિષ્ઠિતમ્ઽ, અનુવાદઃ-- ઽપચતુ પચતુ ભવાન્ઽ ઇત્યભ્યાસઃ, ઽક્ષિપ્રં પચ્યતામ્ઽ ઇતિ વા ઽઅઙ્ગ પચ્યતામ્ઽ ઇતિ (વા) અધ્યેષણાર્થમ્, ઽપચ્યતામેવઽ ઇતિ ચાવધારણાર્થમ્।
યથા લૌકિકે વાક્યે વિભાગેનાર્થગ્રહણાત્ પ્રમાણત્વમ્ એવં વેદવાક્યાનામપિ વિભાગેનાર્થગ્રહણાત્ પ્રમાણત્વં ભવિતુમર્હતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.66 **********************
ન્ય્સ્_2,1.66: નાનુવાદપુનરુક્તયોર્વિશેષઃ શબ્દાભ્યાસેપપત્તેઃ ॥
ઽપુનરુક્તમસાધુ સાધુરનુવાદઃઽ ઇત્યયં વિશેષો નોપપદ્યતે।
કસ્માત્ ?. ઉભયત્ર હિ પ્રતીતાર્થઃ શબ્દો ઽભ્યસ્તતે. ચરિતાર્થસ્ય શબ્દસ્યાભ્યાસાદુભયમસાધ્વિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.67 **********************
ન્ય્સ્_2,1.67: શીઘ્રતરગમનોપદેશવદભ્યાસાન્નાવિશેષઃ ॥
નાનુવાદપુનરુક્તયોરવિશેષઃ।
કસ્માત્ ?, અર્થવતો ઽભ્યાસસ્યાનુવાદભાવાત્, સમાને ઽભ્યાસે પુનરુક્તમ્ અનર્થકમ્ અર્થવાનભ્યાસો ઽનુવાદઃ-- શીઘ્રતરગમનોપદેશવત્ ઽશીઘ્રં શીઘ્રં ગમ્યતામ્ઽ ઇતિ ક્રિયાતિશયો ઽભ્યાસેનૈવોચ્યતે. ઉદાહરણાર્થં ચેદમ્, એવમન્યોપ્યભ્યાસઃ-- ઽપચતિ પચતીતિ ક્રિયાનુપરમઃ, ઽગ્રામો ગ્રામો રમણીયઃઽ ઇતિ વ્યાપ્તિઃ, ઽપરિ પરિ ત્રિગર્તેભ્યો વૃષ્ટો દેવઃઽ ઇતિ પરિવર્જનમ્, ઽઅધ્યધિમણ્ડં નિષણ્ણમ્, ઇતિ સામીપ્યમ્, ઽતિક્તં તિક્તમ્ઽ ઇતિ પ્રકારઃ, એવમનુવાદસ્ય સ્તુતિનિન્દાશેષવિધિષુ અધિકારાર્થતાવિહિતાનન્તરાર્થતા ચેતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_2,1.68 **********************
કિં પુનઃ પ્રતિષેધહેતૂદ્ધારાદેવ શબ્દસ્ય પ્રમાણત્વં સિધ્યતિ ?. ન, અતશ્ચ---
ન્ય્સ્_2,1.68: મન્ત્રાયુર્વેદપ્રામાણ્યવચ્ચ તત્પ્રામાણ્યમ્ આપ્તપ્રામાણ્યાત્ ॥
કિં પુનરાયુર્વેદસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ?, યત્તદાયુર્વેદેનોપદિશ્યતે-- ઽઇદં કૃત્વેષ્ટમધિગચ્છતિ ઇદં વર્જયિત્વાનિષ્ટં જહાતિઽ (ઇતિ) તસ્યાનુષ્ઠીયમાનસ્ય તથાભાવઃ ।
સત્યાર્થતા ।
અવિપર્યયઃ, મન્ત્રપદાનાં ચ વિષભૂતાશનિપ્રતિષેધાર્થાનાં પ્રયોગે ઽર્થસ્ય તથાભાવઃ. એતત્ પ્રામાનણ્યમ્।
કિઙ્કૃતમેતત્?, આપ્તપ્રામાણ્યકૃતમ્।
કિંપુનરાપ્તાનાં પ્રામાણ્યમ્?, સાક્ષાત્કૃતધર્મતા ભૂતદયા યથાભૂતાર્થચિખ્યાપયિષેતિ ।
આપ્તાઃ ખલુ સાક્ષાત્કૃતધર્માણઃ ઽઇદં હાતવ્યમ્ ઇદમસ્ય હાનિહેતુઃ. ઇદમસ્યાધિગતવ્યમ્ ઇદમસ્યાધિગમહેતુઃઽ ઇતિ ભૂતાન્યનુકમ્પન્તે, તેષાં ખલુ વૈ પ્રાણભૃતાં સ્વયમનવબુદ્ધ્યમાનાનાં નાન્યદુપદેશાદ્ અવબોધકારણમસ્તિ, ન ચાનવબોધે સમીહા વર્જનં વા, ન ચાકૃત્વા સ્વસ્તિભાવઃ, નાપ્ય્ અસ્યાન્ય ઉપકારકોપ્યસ્તિ, હન્ત વયમેભ્યો યથાદર્શનં યથાભૂતમુપદિશામઃ તે ઇમે શ્રુત્વા પ્રતિપદ્યમાના હેયં હાસ્યન્તિ અધિગન્તવ્યમેવાધિગમિષ્યન્તીતિ એવમાપ્તોપદેશઃ એતેન ત્રિવિધેનાપ્તપ્રામાણ્યેન પરિગૃહિતો ઽનુષ્ઠીયમાનો ઽર્થસ્ય સાધકો ભવતિ. એવમાપ્તોપદેશઃ પ્રમાણમ્, એવમાપ્તાઃ પ્રમાણમ્।
દૃષ્ટાર્થેનાપ્તોપદેશેનાયુર્વેદેનાદૃષ્ટાર્થો વેદભાગો ઽનુમાતવ્યઃ-- પ્રમાણમિતિ-- આપ્તપ્રામાણ્યસ્ય હેતોઃ સમાનત્વાદિતિ।
અસ્યાપિ ચૈકદેશઃ--"
ગ્રામકામો યજેત"
ઇત્યેવમાદિર્દૃષ્ટાર્થસ્તેનાનુમાતવ્યમિતિ।
લોકે ચ ભૂયાનુપદેશાશ્રયો વ્યવહારઃ, લૌકિકસ્યાપ્યુપદેષ્ટુરુપદેષ્ટવ્યાથેજ્ઞાનેન પરાનુજિઘૃક્ષયા યથાભૂતાર્થચિખ્યાપયિષયા ચ પ્રામાણ્યમ્ તત્પરિગ્રહાદાપ્તોપદેશઃ પ્રમાણમિતિ।
દ્રષ્ટૃપ્રવક્તૃસામાન્યાચ્ચાનુમાનમ્-- યે એવાપ્તા વેદાર્થાનાં દ્રષ્ટારઃ પ્રવક્તારશ્ચતે એવાયુર્વેદપ્રભૃતીનામ્ ઇત્યાયુર્વેદપ્રામાણ્યવદ્ વેદપ્રામાણ્યમનુમાતવ્યમિતિ।
નિત્યત્વાદ્વેદવાક્યાનાં પ્રમાણત્વે "તત્પ્રામાણ્યમાપ્તપ્રામાણ્યાત્" ઇત્યયુક્તમ્।
શબ્દસ્ય વાચકત્વાદર્થપ્રતિપત્તૌ પ્રમાણત્વં, નિત્યત્વે હિ સર્વસ્ય સર્વેણ વચનાત્ શબ્દાર્થવ્યવસ્થાનુપપત્તિઃ।
નાનિત્યત્વે વાચકત્વમિતિચેત્ ? ન-- લૌકિકેષ્વર્થદર્શનાત્।
તેપિ નિત્યા ઇતિચેત્ ? ન-- અનાપ્તોપદેશાદર્થવિસંવાદો ઽનુપપન્નઃ-- નિત્યત્વાદ્ધિ શબ્દઃ પ્રમાણમિતિ।
અનિત્યઃ સ ઇતિ ચેત્ ? અવિશેષવચનમ્ ।
અનાપ્તોપદેશો લૈકિકો ન નિત્ય ઇતિ કારણં વાચ્યમિતિ।
યથાનિયોગં ચાર્થસ્ય પ્રત્યાયનાદ્ નામધેયશબ્દાનાં લોકે પ્રામાણ્યમ્. નિત્યત્વાત્ પ્રામાણ્યાનુપપત્તિઃ ।
યત્રાર્થે નામધેયશબ્દો નિયુજ્યતે લોકે તસ્ય નિયોગસામર્થ્યાત્ પ્રત્યાયકો ભવતિ ન નિત્યત્વાત્।
મન્વન્તરયુગાન્તરેષુ ચાતીતાનાગતેષુ સંપ્રદાયાભ્યાસપ્રયોગાવિચ્છેદ ઇતિ વેદાનાં નિત્યત્વમ્. આપ્તપ્રામાણ્યાચ્ચ પ્રામાણ્યમ્, લૌકિકેષુ શબ્દેષુ ચૈતત્ સમાનમિતિ