ન્યાયસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

॥ઇતિ વાત્સ્યાયનીયે ન્યાયભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય પ્રથમાહ્નિકમ્॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.1 **********************
તિસ્રઃ કથા ભવન્તિ, વાદો જલ્પો વિતણ્ડા ચેતિ।
તાસામ્---
ન્ય્સ્_1,2.1: પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભઃ સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધઃ પઞ્ચાવયવોપપન્નઃ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહો વાદઃ ॥
એકાધિકરણસ્થૌ વિરુદ્ધૌ ધર્મૌં પક્ષપ્રતિપક્ષૌ પ્રત્યનીકભાવાત્, અસ્ત્યાત્મા નાસ્ત્યાત્મેતિ।
નાનાધિકરણસ્થૌ વિરુદ્ધાવપિ ન પક્ષપ્રતિપક્ષૌ, યથા નિત્ય આત્મા, અનિત્યા બુદ્ધિરિતિ।
પરિગ્રહો ઽભ્યુપગમવ્યવસ્થા।
સોદ્યયં પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહો વાદઃ।
તસ્ય વિશેષણં પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભઃ।
પ્રમાણતર્કસાધનઃ પ્રમાણતર્કોપાલમ્ભશ્ચ।
પ્રમાણૈસ્તર્કણ ચ સાધનમુપાલમ્ભશ્ચાસ્મિન્ ક્રિયત ઇતિ।
સાધનં સ્થાપના।
ઉપાલમ્ભઃ પ્રતિષધઃ।
તૌ સાધનોપાલમ્ભૌ ઉભયોરપિ પક્ષયોર્વ્યતિષક્તાવનુબદ્ધૌ ચ તાવદ્ યાવદેકો નિવૃત્ત એકતરો વ્યવસ્થિત ઇતિ।
નિવૃત્તસ્યોપાલમ્ભો વ્યવસ્થિતસ્ય સાધનમિતિ॥
જલ્પે નિગ્રહસ્થાનવિનિયોગાદ્વાદે તત્પ્રતિષેધઃ।
તત્પ્રતિષેધે ચ કસ્યચિદભ્યનુજ્ઞાનાર્થં સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધ ઇતિ વચનમ્।
સિદ્ધાન્તમભ્યુપેત્ય તદ્વિરોધી વિરુદ્ધ ઇતિ વિરુદ્ધસ્ય હેત્વાભાસસ્ય નિગ્રહસ્થાનસ્યાભ્યનુજ્ઞા વાદે।
પઞ્ચાવયવોપપન્ન ઇતિ હીનમન્યતમેનાપ્યવયવેન ન્યૂનમ્ હેતુદાહરણાધિકમધિકમ્ ઇતિ ચૈતયોરભ્યનુજ્ઞાનાર્થમિતિ॥
અવયવેષુ પ્રમાણતર્કાન્તર્ભાવે પૃથક્ પ્રમાણતર્કગ્રહણં સાધનોપલમ્ભવ્યતિષઙ્ગજ્ઞાપનાર્થમ્।
અન્યથોભાવપિ પક્ષૌ સ્થાપનાહેતુના પ્રવૃત્તૌ વાદ ઇતિ સ્યાત્।
અન્તરેણાપિ ચાવયવસંબન્ધં પ્રમાણાન્યર્થં સાધયન્તીતિ દૃષ્ટમ્, તેનાપિ કલ્પેન સાધનોપાલમ્ભૌ વાદે ભવત ઇતિ જ્ઞાપયતિ।
છલજાતિનિગ્રહસ્થાનસાધનોપાલમ્ભો જલ્પ ઇતિ વચનાદ્વિનિગ્રહો જલ્પ ઇતિ મા વિજ્ઞાયિ, છલજાતિનિગ્રહસ્થાનસાધનોપાલમ્ભ એવ જલ્પઃ, પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભો વાદ એવેતિ સ મા વિજ્ઞાયીત્યેવમર્થ પૃથક્ પ્રમાણતર્કગ્રહણમિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.2 **********************
ન્ય્સ્_1,2.2: યથોક્તોપપન્નઃ છલજાતિનિગ્રહસ્થાનસાધનોપાલમ્ભઃ જલ્પઃ ॥
યથોક્તોપપન્ન ઇતિ, પ્રમાણતર્કસાધનોપાલમ્ભઃ સિદ્ધાન્તાવિરુદ્ધઃ પઞ્ચાવયવોપપન્નઃ પક્ષપ્રતિપક્ષપરિગ્રહઃ।
છલજાતિનિગ્રસ્થાનસાધનોપાલમ્ભ ઇતિ, છલજાતિનિગ્રહસ્થાનૈઃ સાધનમુપાલમ્ભશ્ચાસ્મિન્ ક્રિયત ઇતિ એવંવિશેષણો જલ્પઃ॥
ન ખલુ વૈ છલજાતિનિગ્રહસ્થાનૈઃ સાધનં કસ્યચિદર્થસ્ય સમ્ભવતિ, પ્રતિષેધાર્થતૈવૈષાં સામાન્યલક્ષણે વિશેષલક્ષણે ચ શ્રૂયતે વચનવિઘાતો ઽર્થવિકલ્પોપત્ત્યા છલમ્ ઇતિ, સાધર્મ્યવૈઘર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં જાતિઃ
વિપ્રતિપત્તિરપ્રતિપત્તિશ્ચ નિગ્રહસ્થાનમ્ ઇતિ।
વિશેષલક્ષણેષ્વપિ યથાસ્વમિતિ।
ન ચૈતદ્વિજાનીયાત્પ્રતિષેધાર્થતયૈવાર્થં સાધયન્તીતિ, છલજાતિનિગ્રહસથાનોપાલમ્ભો જલ્પ ઇત્યેવમપ્યુચ્યમાને વિજ્ઞાયત એતદિતિ॥
પ્રમાણૈઃ સાધનોપાલમ્ભેયીશ્છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનામઙ્ગભાવઃ સ્વપક્ષરક્ષણાર્થત્વાત્, ન સ્વતન્ત્રાણાં સાધનભાવઃ।
યત્તત્પ્રમાણૈરર્થસ્ય સાધનં તત્ર છલજાતિનિગ્રસ્થાનાનામઙ્ગાભાવો રક્ષણાર્થત્વાત્।
તાનિ હિ પ્રયુજ્યમાનાનિ પરપક્ષવિઘાતે સ્વપક્ષં રક્ષન્તિ।
તથા ચોક્તં તત્ત્વાધ્યવસાયસંરક્ષણાર્થં જલ્પવિતણ્ડે બીજપ્રરોહસંહરક્ષણાર્થં કણ્ટકશાખાવરણવત્ ઇતિ।
યશ્ચાસૌ પ્રમાણૈઃ પ્રતિપક્ષસ્યોપાલમ્ભસ્તસ્ય ચૈતાનિ પ્રયુજ્યમાનાનિ પ્રતિષેધબિઘાતાત્સહકારીણિ ભવન્તિ।
તદેવમઙ્ગીભૂતાનાં છલાદીનામુપાદાનં જલ્પે, ન સ્વતન્ત્રણાં સાધનભાવઃ।
ઉપાલમ્ભે તુ સ્વાતન્ત્રયમપ્યસ્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.3 **********************
ન્ય્સ્_1,2.3: સ પ્રતિપક્ષસ્થાપનાહીનઃ વિતણ્ડા ॥
સ જલ્પો વિતણ્ડા ભવતિ।
કિં વિશેષણઃ? પ્રતિપક્ષસ્થાપનયા હીનઃ।
યૌ તૌ સમાનાધિકરણૌ વિરુદ્ધૌ ધર્મૌં પક્ષપ્રતિપક્ષાવિત્યુક્તૌ તયોરેકતરં વૈતણ્ડિકો ન સ્થાપયતીતિ પરપક્ષપ્રતિષેધેનૈવ પ્રવર્ત્તત ઇતિ॥
અસ્તુ તર્હિ સ પ્રતિપક્ષહીનો વિતણ્ડા? યદ્વૈ ખલુ તત્પરપ્રતિષેધલક્ષણં વાક્યં સ વૈતણ્ડિકસ્ય પક્ષઃ, ન ત્વસૌ સાધ્યં કંચિદર્થં પ્રતિજ્ઞાય સ્થાપયતીતિ।
તસ્માદ્યથાન્યાસમેવાસ્ત્વિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.4 **********************
હેતુલક્ષણાભાવાદહેતવો હેતુસામાન્યાદ્વેતુવદાભાસમાનાઃ।
ત ઇમે---
ન્ય્સ્_1,2.4: સવ્યભિચારવિરુદ્ધપ્રકરણસમસાધ્યસમકાલાતીતા હેત્વાભાસાઃ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.5 **********************
તેષામ્---
ન્ય્સ્_1,2.5: અનૈકાન્તિકઃ સવ્યભિચારઃ ॥
વ્યભિચાર એકત્રાવ્યવસ્થિતિઃ।
સહ વ્યભિચારેણ વર્ત્તતે ઇતિ સવ્યભિચારઃ।
નિદર્શનમ્---નિત્યઃ શબ્દો ઽસ્પર્શત્વાત્।
સ્પર્શવાન્ કુંમોઃ અનિત્યો દૃષ્ટઃ।
ન ચ તથા સ્પર્શવાન્ શબ્દઃ।
તસ્માદસ્પર્શત્વાન્નિત્યઃ શબ્દ
ઇતિ।
દૃષ્ટાન્તે સ્પર્શવત્ત્વમનિત્યત્વં ચ ધર્મૌં ન સાધ્યસાધનભૂતૌ ગૃહ્યતે, સ્પર્શવાંશ્ચાણુર્નિત્યશ્ચેતિ।
આત્માદૌ ચ દૃષ્ટાન્તે ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્સાધ્યસાધનં હેતુઃ ઇતિ અસ્પર્શત્વાદિતિ હેતુર્નિત્યત્વં વ્યભિચરતિ, અસ્પર્શા ચ બુદ્ધિરનિત્યા ચેતિ।
એવં દ્વિવિધાપિ દૃષ્ટાન્તે વ્યભિચારાત્સાધ્યસાધનભાવો નાસ્તીતિ લક્ષણાભાવાદહેતુરિતિ॥
નિત્યત્વમપ્યેકો ઽન્તઃ।
અનિત્યત્વમપ્યેકો ઽન્તઃ।
એકસ્મિન્નન્તે વિદ્યત ઇતિ ઐકાન્તિકો વિપર્યયાદનૈકાનિતકઃ, ઉભાયાન્તવ્યાપકત્વાદિતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.6 **********************
ન્ય્સ્_1,2.6: સિદ્ધાન્તમ્ અભ્યુપેત્ય તદ્વિરોધી વિરુદ્ધઃ ॥
તં વિરુણદ્ધીતિ તદ્વિરોધી, અભ્યુપેતં સિદ્ધાન્તં વ્યાહન્તીતિ।
યથા સો ઽયં વિકારો વ્યક્તેરપૈતિ નિત્યત્વપ્રતિષેધાત્, ન નિત્યો વિકાર ઉપપદ્યતે।
અપેતો ઽપિ વિકારો ઽસ્તિ વિનાશપ્રતિષેધાત્।
સો ઽયં નિત્યત્વપ્રતિષેધાદિતિ હેતુર્વ્યક્તેરપેતો ઽપિ વિકારો ઽસ્તીત્યનેન સ્વસિદ્ધાન્તેન વિરુધ્યતે।
કથમ્? વ્યક્તિરાત્મલાભઃ।
ઉપાયઃ પ્રચ્યુતિઃ।
યદ્યાત્મલાભાત્પ્રચ્યુતો વિકારો ઽસ્તિ, નિત્યત્વપ્રતિષેધૌ નોપપદ્યતે।
યદ્વ્યક્તેરપેતસ્યાપિ વિકારસ્યાસ્તિત્વમ્, તત્ ખલુ નિત્યત્વમિતિ।
નિત્યત્વપ્રતિષેધો નામ વિકારસ્યાત્મલાભાત્પ્રચ્યુતેઃ ઉપપત્તિઃ।
યદાત્મલાભાત્પ્રચ્યવતે તદનિત્યં દૃષ્ટમ્।
યદસ્તિ ન તદાત્મલાભાત્પ્રચ્યવતે।
અસ્તિત્વં ચાત્મલાભાપ્રચ્યુતિરિતિ ચ વિરુદ્ધાવેતૌ ધમૌ ન સહ સમ્ભવત ઇતિ।
સો ઽયં હેતુર્યં સિદ્ધાન્તમાશ્રિત્ય પ્રવર્ત્તતે તમેવ વ્યાહન્તીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.7 **********************
ન્ય્સ્_1,2.7: યસ્માત્ પ્રકરણચિન્તા સઃ નિર્ણયાર્થમપદિષ્ટઃ પ્રકરણસમઃ ॥
વિમર્શાધિષ્ઠાનૌ પક્ષપ્રતિપક્ષાવુભાવનવસિતૌ પ્રકરણમ્।
તસ્ય ચિન્તા વિમર્શાત્પ્રભૃતિ પ્રાઙ્નિર્ણયાદ્યત્સમીક્ષણમ્,
સા જિજ્ઞાસા યત્કૃતા સ નિર્ણયાર્થં પ્રયુક્ત ઉભયપક્ષસામ્યાત્ પ્રકરણમનતિવર્તમાનઃ પ્રકરણસમો નિર્ણયાય ન પ્રકલ્પતે।
પ્રજ્ઞાપનં ત્વનિત્યઃ શબ્દો નિત્યધર્માનુપલબ્ધેરિત્યનુપલભ્યમાનનિત્યધર્મકમનિત્યં દૃષ્ટં સ્થાલ્યાદિ॥
યન્ત્ર સમાનો ધર્મઃ સંશયકારણં હેતુત્વેનોપાદીયતે, સ સંશયસમઃ સવ્યભિચાર એવ।
યા તુ વિમર્શસ્ય વિશેષાપેક્ષિતા ઉભયપક્ષવિશેષાનુપલબ્ધિશ્ચ સા પ્રકરણં પ્રવર્તયતિ।
યથા શબ્દે નિત્યધર્મો નોપલભ્યતે એવમનિત્યધર્મઃ અપિ।
સેયમુભયપક્ષવિશેષાનુપલબ્ધિઃ પ્રકરણચિન્તાં પ્રવર્તયતિ।
કથમ્? વિપર્યયે હિ પ્રકરણનિવૃત્તેઃ।
યદિ નિત્યધર્મઃ શબ્દે ગૃહ્યેત, ન સ્યાત્પ્રકરણમ્।
યદિ વા અનિત્યધર્મો ગૃહ્યેત, એવમપિ નિવર્ત્તેત પ્રકરણમ્।
સો ઽયં હેતુરુભૌ પક્ષૌ પ્રવર્તયન્નન્યતરસ્ય નિર્ણયાય ન પ્રકલ્પતે

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.8 **********************
ન્ય્સ્_1,2.8: સાધ્યાવિશિષ્ટઃ સાધ્યત્વાત્ સાધ્યસમઃ ॥
દ્રવ્યં છાયેતિ સાધ્યમ્, ગતિમત્ત્વાદિતિ હેતુઃ।
સાધ્યેનાવિશિષ્ટઃ સાધનીયત્વાત્ સાધ્યસમઃ।
અયમપ્યસિદ્ધત્વાત્સાધયવત્પ્રજ્ઞાપયિતવ્યઃ।
સાધ્યં તાવદેતત્---કિં પુરુષવચ્છાયાપિ ગચ્છતિ આહો સ્વિદાવરકદ્રવ્યે સંસર્પતિ આવરણસન્તાનાદસન્નિધિસન્તાનો ઽયં તેજસો ગૃહ્યત ઇતિ।
સર્પતા ખલુ દ્રવ્યેણ યો યસ્તેજોભાગ આવ્રિયતે તસ્ય તસ્યાસન્નિધિરેવાવિચ્છિન્નો ગૃહ્યત ઇતિ।
આવરણં તુ પ્રાપ્તિપ્રતિષેધઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.9 **********************
ન્ય્સ્_1,2.9: કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ કાલાતીતઃ ॥
કાલાત્યયેન યુક્તો યસ્યાર્થૈકદેશો ઽપદિશ્યમાનસ્ય સ કાલાત્યયાપદિષ્ટઃ કાલાતીત ઇત્યુચ્યતે।
નિદર્શનમ્ નિત્યઃ શબ્દઃ સંયોગવ્યઙ્ગ્યત્વાદ રૂપવત્।
પ્રાગૂર્દ્ધં ચ વ્યક્તેરવસ્થિતં રૂપં પ્રદીપઘટસંયોગેન વ્યજ્યતે, તથા ચ શબ્દો ઽપ્યવસ્થિતો ભેરીદણ્ડસંયોગેન વ્યજ્યતે, દારુપરશુસંયોગેન વા।
તસ્માત્સંયોગવ્યઙ્ગ્યત્વાન્નિત્યઃ શબ્દ ઇત્યયમહેતુઃ કાલાત્યયાપદેશાત્।
વ્યઞ્જકસ્ય સંયોગસ્ય કાલં ન વ્યઙ્ગ્યસ્ય રૂપસ્ય વ્યક્તિરત્યેતિ।
સતિ પ્રદીપસંયોગે રૂપસ્ય ગ્રહણં ભવતિ, ન નિવૃત્તે સંયોગે રૂપં ગૃહ્યતે।
નિવૃત્તે તુ દારુપરશુસંયોગે દૂરસ્થેન શબ્દઃ શ્રૂયતે વિભાગકાલે।
સેયં શબ્દસ્ય વ્યક્તિઃ।
સંયોગકાલમ્ અત્યેતીતિ ન સંયોગનિમિત્તા ભવતિ।
કસ્માત્? કારણાભાવાદ્ધિ કાર્યાભાવ ઇતિ।
એવમુદાહરણસાધર્મ્યસ્યાભાવાદસાધનમયં હેતુર્હેત્વાભાસ ઇતિ।
અવયવવિપર્યાસવચનં ન સૂત્રાર્થઃ।
કસ્માત્?
યસ્ય યેનાર્થસમ્બન્ધો દૂરસ્થસ્યાપિ તસ્ય સઃ।
અર્થતો હ્યસમર્થાનામાનન્તર્યમકારણમ્॥
ઇત્યેતદ્વચનાદ્વિપર્યાસેનોક્તો હેતુરુદાહરણસાધર્મ્યાત્તથા વૈધર્મ્યાત્સાધ્યસાધનં હેતુલક્ષણ ન જહાતિ।
અજહદ્ધેતુલક્ષણં ન હેત્વાભાસો ભવતીતિ॥
અવયવવિપર્યાસવચનમપ્રાપતકાલમ્ ઇતિ ચ નિગ્રહસ્થાનમુક્તમ્।
તદેવેદં પુનરુચ્યતે ઇતિ, અતસ્તન્ન સૂત્રાર્થઃ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.10 **********************
અથ છલમ્---
ન્ય્સ્_1,2.10: વચનવિધાતો ઽર્થવિકલ્પોપત્યા છલમ્ ॥
ન સામાન્યલક્ષણે છલં શક્યમુદાહર્તુમ્, વિભાગે તૂદાહરણાનિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.11 **********************
વિભાગશ્ચ,
ન્ય્સ્_1,2.11: તત્ ત્રિવિધં વાક્છલં સામાન્યચ્છલમુપચારચ્છલં ચ ॥
********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.12 **********************
તેષામ્---
ન્ય્સ્_1,2.12: અવિશેષાભિહિતે ઽર્થે વક્તુરભિપ્રાયાદર્થાનતરકલ્પના વાક્છલમ્ ॥
નવકમ્બલો ઽયં માણવક ઇતિ પ્રયોગઃ।
અત્ર નવઃ કમ્બલો ઽસ્યેતિ વક્તુરાભિપ્રાયઃ।
વિગ્રહે તુ વિશેષો, ન સમાસે।
તત્રાયં છલવાદી વક્તુઃ અભિપ્રાયાદવિવક્ષિતમન્યમર્થં નવ કમ્બલા અસ્યેતિ તાવદભિહિતં ભવતેતિ કલ્પયતિ।
કલ્પયિત્વા ચાસમ્ભવેન પ્રતિષેધતિ, એકો ઽસ્ય કમ્બલઃ કુતો નવ કમ્બલા ઇતિ।
તદિદં સામાન્યશબ્દે વાચિ નિમિત્તે છલં વાક્છલમિતિ॥
અસ્ય પ્રત્યવસ્થાનમ્---સામાન્યશબ્દસ્યાનેકાર્થત્વે ઽન્યતરાભિધાનકલ્પનાયાં વિશેષવચનમ્।
નવકમ્બલ ઇત્યનેકાર્થાભિધાનમ્, નવઃ કમ્બલો ઽસ્યેતિ, નવ કમ્બલા અસ્યેતિ ચ।
એતસ્મિન્પ્રયુક્તે યેયં કલ્પના નવકમ્બલા અસ્યેત્યેતદ્ ભવતાભિહિતમ્, તચ્ચ ન સમ્ભવતીતિ।
એતસ્યામન્યતરાભિધાનકલ્પનાયાં વિશેષો વક્તવ્યઃ,
યસ્માદ્વિશેષો ઽર્થવિશેષેષુ વિજ્ઞાયતે ઽયમર્થો ઽનેનાભિહિત ઇતિ।
સ ચ વિશેષો નાસ્તિ, તસ્માન્મિથ્યાભિયોગમાત્રમેતદિતિ॥
પ્રસદ્ધિશ્ચ લોકે શબ્દાર્થસમ્બન્ધો ઽભિધાનાભિધેયનિયમનિયોગઃ।
અસ્યાભિધાનસ્યાયમર્થો ઽભિધેન ઇતિ સમાનઃ સામાન્યશબ્દસ્ય, વિશેષો વિશિષ્ટશબ્દસ્ય।
પ્રયુક્તપૂર્વાશ્ચેમે શબ્દા અર્થે પ્રયુજ્યન્તે, નાપ્રયુક્તપૂર્વાઃ।
પ્રયોગશ્ચાર્થસમ્પ્રત્યયાર્થઃ।
અર્થપ્રત્યયાચ્ચ વ્યવહાર ઇતિ।
તત્રૈવમર્થગત્યર્થે શબ્દપ્રયોગે સામર્થ્યાત્સામાન્યશબ્દસ્ય પ્રયોગનિયમઃ।
અજાં ગ્રામં નય, સર્પિરાદર, બ્રાહ્મણં ભોજયેતિ સામાન્યશબ્દાઃ સન્તો ઽર્થાવયવેષુ પ્રયુજ્યન્તે, સામર્થ્યાત્ યત્રાર્થક્રિયાદેશના સમ્ભવતિ તત્ર પ્રવર્તન્તે નાર્થસામાન્યે, ક્રિયાદેશનાસમ્ભવાત્।
એવમયં સામાન્યશબ્દો નવકમ્બલ ઇતિ યો ઽર્થઃ સમ્ભવતિ નવઃ કમ્બલો ઽસ્યેતિ, તત્ર પ્રવર્તતે।
યસતુ ન સમ્ભવતિ નવ કમ્બલા અસ્યેતિ, તત્ર ન પ્રવર્તતે।
સો ઽયમનુપપદ્યમાનાર્થકલ્પનયા પરવાક્યોપાલમ્ભસ્તે ન કલ્પત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.13 **********************
ન્ય્સ્_1,2.13: સમ્ભવતો ઽર્થસ્યાતિસામાન્યયોગાદ્ અસમ્ભૂતાર્થકલ્પના સામાન્યચ્છલમ્ ॥
અહો ખલવસૌ બ્રાહ્મણો વિદ્યાચરણસમ્પન્ન ઇત્યુક્તે કશ્ચિદાહ સમ્ભવતિ બ્રાહ્મણે વિદ્યાચરણસમ્પદિતિ।
અસ્ય વચનસ્ય વિધાતો ઽર્થવિકલ્પોપપત્ત્યા અસમ્ભૂતાર્થકલ્પનયા ક્રિયતે યદિ બ્રાહ્મણે વિદ્યાચરણસમ્પત્ સમ્ભવતિ નનુ વ્રાત્યે ઽપિ સમ્ભવેત્, વ્રાત્યો ઽપિ બ્રાહ્મણઃ, સો ઽપ્યસ્તુ વિદ્યાચરણસમ્પન્નઃ।
યદ્વિવક્ષિતમર્થમાપ્નોતિ ચાત્યેતિ ચ તદતિસામાન્યમ્।
યથા બ્રાહ્મણત્વં વિદ્યાચરણસમ્પદં ક્વચિદાપ્નોતિ ક્વચિદત્યેતીતિ।
સામાન્યનિમિત્તં છલં સામાન્યચ્છલમિતિ।
અસ્ય ચ પ્રત્યવસ્થાનમ્---અવિવક્ષિતહેતુકસ્ય વિષયાનુવાદઃ પ્રશંસાર્થત્વાદ્ વાક્યસ્ય।
તદત્રાસંભૂતાર્થકલ્પનાનુપપત્તિઃ।
યથા સમ્ભવન્ત્યસ્મિન્ ક્ષેત્રે શાલય ઇતિ।
અનિરાકૃતમવિવક્ષિતં ચ બીજજન્મ।
પ્રવૃત્તિવિષયસ્તુ ક્ષેત્રં પ્રશસ્યતે।
સો ઽયં ક્ષેત્રાનુવાદો, નાસ્મિન્ શાલયો વિધીયન્ત ઇતિ।
બીજાતં શાલિનિર્વૃત્તિઃ સતી ન વિવક્ષિતા।
એવં સમ્ભવતિ બ્રાહ્મણે વિદ્યાચરણસમ્પદિતિ સમ્પદ્વિષયો બ્રાહ્મણત્વં ન સમ્પદ્ધેતુઃ।
ન ચાત્ર હેતુર્વિવક્ષિતઃ।
વિષયાનુવાદસ્ત્વયં પ્રશંસાર્થત્વાદ્ વાક્યસ્ય, સતિ બ્રાહ્મણત્વે સમ્પદ્ધેતુઃ સમર્થ ઇતિ।
વિષયં ચ પ્રશંસતા વાક્યેન યથાહેતુતઃ ફલનિર્વૃત્તિર્ન પ્રત્યાખ્યાયતે।
તદેવં સતિ વચનવિધાતો ઽસમ્ભૂતાર્થકલ્પનયા નોપપદ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.14 **********************
ન્ય્સ્_1,2.14: ધર્મવિકલ્પનિર્દેશે અર્થસદ્ભાવપ્રતિષેધઃ ઉપચારચ્છલમ્ ॥
અભિધાનસ્ય ધર્મો યથાર્થપ્રયોગઃ।
ધર્મવિકલ્પો ઽન્યત્ર દૃષ્ટસ્યાન્યત્ર પ્રયોગઃ।
તસ્ય નિર્દેશે ધર્મવિકલ્પનિર્દેશે।
યથા મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ અર્થસદ્ભાવનેવ પ્રતિષેધઃ મઞ્ચસ્થાઃ પુરુષાઃ ક્રોશન્તિ, ન તુ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ॥
કા પુનરત્રાર્થવિકલ્પોપત્તિઃ? અન્યથા પ્રયુક્તસ્યાન્યથાર્થકલ્પનં, ભક્ત્યા પ્રયોગે પ્રાધાન્યેન કલ્પનમ્ ઉપચારવિષયં છલમુપચારચ્છલમ્।
ઉપચારો નીતાર્થઃ સહચરણાદિનિમિત્તેન, અતદ્ભાવે તદ્વદભિધાનમુપચાર ઇતિ॥
અત્ર સમાધિઃ---પ્રસિદ્ધે પ્રયોગે વક્તુર્યથાભિપ્રાયં શબ્દાર્થયોરભ્યનુજ્ઞા પ્રતિષેધો વા ન ચ્છન્દતઃ।
પ્રધાનભૂતસ્ય શબ્દસ્ય ભાક્તસ્ય ચ ગુણભૂતસ્ય પ્રયોગ ઉભયોર્લોકે સિદ્ધઃ।
સિદ્ધે પ્રયોગે યથા વક્તુરભિપ્રાયસ્તથા શબ્દાર્થાવનુજ્ઞેયૌ પ્રતિષેધ્યૌ વા ન ચ્છન્દતઃ।
યદિ વક્તા પ્રધાનશબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે, યથાભૂતસ્યાભ્યનુજ્ઞા પ્રતિષેધો વા ન ન્છન્દતઃ।
અથ ગુણભૂતમ્? તદા ગુણભૂતસ્ય।
યત્ર તુ વક્તા ગુણભૂતં શબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે પ્રધાનભૂતમભિપ્રેત્ય પરઃ પ્રતિષેધતિ, સ્વમનીષયા પ્રતિષેધો ઽસૌ ભવતિ ન પરોપાલમ્ભ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.15 **********************
ન્ય્સ્_1,2.15: વાક્છલમ્ એવોપચારચ્છલં તદ્ અવિશેષાત્ ॥
ન વાક્છલાદુપચારચ્છલં ભિદ્યતે, તસ્યાપ્યર્થાન્તરકલ્પનાયા અવિશેષાત્।
ઇહાપિ સ્થાન્યર્થો ગુણશબ્દઃ, પ્રધાનશબ્દઃ સથાનાર્થ ઇતિ કલ્પયિત્વા પ્રતિષિધ્યત ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.16 **********************
ન્ય્સ્_1,2.16: ન તદર્થાન્તરભાવાત્ ॥
ન વાક્છલમેવોપચારચ્છલં તસ્યાર્થસદ્ભાવપ્રતિષેધસ્યાર્થાન્તરભાવાત્।
કુતઃ? અર્થાન્તરકલ્પનાતઃ।
અન્યા હ્યર્થાન્તકલ્પના, અન્યો ઽર્થસદ્ભાવપ્રતિષેધ ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.17 **********************
ન્ય્સ્_1,2.17: અવિશેષે વા કિઞ્ચિત્સાધર્મ્યાત્ એકચ્છલપ્રસઙ્ગઃ ॥
છલસ્ય દ્વિત્વમભ્યનુજ્ઞાય ત્રિત્વં પ્રતિષિધ્યતે કિંચિત્સાધર્મ્યાત્।
યથા ચાયં હેતુસ્ત્રિત્ત્વં પ્રતિષેધતિ તથા
દ્વિત્વમપ્યભ્યનુજ્ઞાતં પ્રતિષેધતિ।
વિદ્યતે હિ કિંચિત્સાધર્મ્યાન્ન નિવર્તતે, ત્રિત્વમપિ ન નિવર્ત્સ્યતીતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.18 **********************
અત ઊદ્ધમ્---
ન્ય્સ્_1,2.18: સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં જાતિઃ ॥
પ્રયુક્તે હિ હેતૌ યઃ પ્રસઙ્ગો જાયતે સા જાતિઃ।
સ ચ પ્રસઙ્ગઃ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યા પ્રત્યવસ્થાનમુપાલમ્ભઃ પ્રતિષેધ ઇતિ।
ઉદાહરણસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનં હેતુઃ ઇત્યસ્યોદાહરણવૈધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્।
તથા ઉદાહરણવૈધર્મ્યાત્સાધ્યસાધનં હેતુઃ ઇત્યસ્યોદાહરણસાધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્।
પ્રત્યનીકભાવાજ્જાયમાનો ઽર્થો જાતિરતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.19 **********************
ન્ય્સ્_1,2.19: વિપ્રતિપત્તિઃ અપ્રતિપત્તિઃ ચ નિગ્રહસ્થાનમ્ ॥
વિપરીતા વા કુત્સિતા વા પ્રતિપત્તિર્વિપ્રતિપત્તિઃ।
વિપ્રતિપદ્યમાનઃ પરાજયં પ્રાપ્નોતિ।
નિગ્રહસ્થાનં ખલુ પરાજયપ્રાપ્તિઃ।
અપ્રતિપત્તિસ્ત્વારમ્ભવિષયે ઽપ્યનારમ્ભઃ।
પરેણ સ્થાપિતં વા ન પ્રતિષેધતિ, પ્રતિષેધં વા નોદ્ધરતિ।
અસમાસાચ્ચ નૈતે એવ નિગ્રહસ્થાને ઇતિ

********************** ન્ય્સ્ભ્_1,2.20 **********************
કિં પુનર્દૃષ્ટાન્તવજ્જાતિનિગ્રહસ્થાનયોરભેદો ઽથ સિદ્ધાન્તવદ્ભેદ ઇત્યત આહ---
ન્ય્સ્_1,2.20: તદ્વિકલ્પાઞ્જાતિનિગ્રહસ્થાનબહુત્વમ્ ॥
તસ્ય સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનસ્ય વિકલ્પાજ્જાતિબહુત્વમ્, તયોશ્ચ વિપ્રતિપત્ત્યપ્રતિપત્ત્યોવિકલ્પાન્નિગ્રહસ્થાનબહુત્ત્વમ્।
નાનાકલ્પો વિકલ્પઃ।
વિવિધો વા કલ્પો વિકલ્પઃ।
તત્રાનનુભાષણમજ્ઞાનમપ્રતિભા વિક્ષેપો મતાનુજ્ઞા પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમિત્યપ્રતિપત્તિર્નિગ્રહસ્થાનમ્।
શેષસ્તુ વિપ્રતિપત્તિરિતિ॥
ત ઇમે પ્રમાણાદયઃ પદાર્થા ઉદ્દિષ્ટા યથોદ્દેશં ચ લક્ષિતા યથાલક્ષણં ચ પરીક્ષિષ્યન્ત ઇતિ ત્રિવિધા ચાસ્ય
શાસ્ત્રસ્ય પ્રવૃત્તિર્વેદિતવ્યેતિ